Προσκύνημα λευτεριάς και η ανταρτοφωλιά στις Αραβάνες
Αν ονομάζεσθε Κουράτορας ή Πλεμμένος εξετάστε το ενδεχόμενο να έχετε σχέση με τη Πελοπόννησο. Σύμφωνα με πηγές του απώτατου παρελθόντος κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας – ίσως Πελοποννήσιοι – ήλθαν και αποίκισαν την Αγιά.
Η Βυζαντινή προέλευση των επιθέτων είναι φυσικά η πιθανότερη. Μένει στους ειδικούς να αποφανθούν και να τεκμηριώσουν τις πληροφορίες αυτές.
Γύρω πάντως από το επώνυμο Κουράτορας ακούγεται στην Αγιά η παρακάτω ιστορία.
Αναθέσανε οι Τούρκοι σε κάποιο Κουράτορα να οδηγήσει έναν Τούρκο αξιωματικό στο χωριό Σίσες, που βρισκόταν στην άλλη πλευρά του όρους Κουλούκουνα, ανάμεσα στους όρμους Μπαλί και Φόδελε.
Μόλις φάνηκε η θάλασσα προς το Μπαλί και ενώ ακόμα βρίσκονταν επάνω στο βουνό του λέει ο Κουράτορας: «Προχώρα εσύ και ακολουθώ και γω». Ο Τούρκος υπάκουσε και προχώρησε μπροστά, τότε ο Κουράτορας σήκωσε το ραβδί του και χτύπησε τον Τούρκο αξιωματικό. Όμως το χτύπημα δεν ήταν τόσο δυνατό και ο Τούρκος δεν πέθανε παρά μόνο όταν ο Κουράτορας τον χτύπησε για δεύτερη φορά. Έτσι, ο Τούρκος αξιωματικός δεν έφτασε ποτέ στον προορισμό του. Οι Τούρκοι που τον περίμεναν άρχισαν να ανησυχούν και αμέσως ξεκίνησαν τις έρευνες. Ο Τούρκος αξιωματικός βρέθηκε, αλλά σκοτωμένος. Αμέσως άρχισαν να ψάχνουν να βρουν τον Κουράτορα, ο οποίος μόλις έμαθε ότι οι Τούρκοι τον κυνηγούσαν, κρύφθηκε στις γύρω περιοχές, προσπαθώντας να τους ξεφύγει. Δεν το κατόρθωσε όμως. Κάποια στιγμή τον συνέλαβαν και τον κρέμασαν σ’ έναν πλάτανο στο χωριό Χελιανά και, από τότε, ο πλάτανος αυτός λέγεται του Κουράτορα ο πλάτανος.
Στης γριάς το δέτη
Θα σταθούμε τώρα στον Λατζιμά και θα πλησιάσουμε έναν απόκρημνο βράχο, που ονομάζεται της Γριάς ο Δέτης Ονομάζεται έτσι λόγω της απότομης κλίσης του. Ο βράχος αυτός χρησίμευσε ως καταφύγιο των Χριστιανών επί Τουρκοκρατίας. Το όνομά του το οφείλει στο ότι κάποτε σκοτώθηκε εκεί μια γριά.
Στον βράχο αυτό υπάρχει μια σπηλιά που, σύμφωνα με τις διηγήσεις των κατοίκων, μια φορά τον χρόνο πέφτει μια αχτίδα του ήλιου και δημιουργεί αντανάκλαση. Η παράδοση αναφέρει ότι κάποιος κυνηγός τη στιγμή που προσπαθούσε να βρει πέρδικες, βρήκε σ’ ένα βάτο το εικόνισμα της Παναγίας Περδικοπούλας. Προσπάθησαν να κτίσουν στο σημείο εκείνο εκκλησία, αλλά και τις δυο φορές που προσπάθησαν έγιναν οι δυο παγκόσμιοι πόλεμοι και έτσι εγκαταλείφθηκε η ιδέα του κτισίματος της εκκλησίας.
Ο καϊναρτζές που έγινε Άγιος Κωνσταντίνος
Καϊναρτζές σημαίνει καμένος και για χρόνια ήταν η επωνυμία ενός χωριού στον Μυλοπόταμο. Πως τώρα το χωριό ονομάστηκε Άγιος Κωνσταντίνος μας ενημερώνει ο Σταύρος Κελαϊδής σε ένα δημοσίευμά του στην εφημερίδα ΒΗΜΑ το 1959.
Αναφέρει μεταξύ άλλων: «Το όνομα τούτο ομοιάζει με το Κιουτσούκ – Καϊναρτζή χωριό Βουλγαρικό, που έγινε γνωστόν από την περίφημη συνθήκη που συνήφθη εκεί μεταξύ Ρωσίας και Τουρκίας κατά το έτος 1774, κι έτσι ετελείωσεν ο μεταξύ των Αυτοκρατοριών πόλεμος. «Κιουτσούκ» και «Κουτσούκ» θα πη μικρό.
Ο δικός μας ο Καϊναρτζές ήτο καθαρό Τουρκοχώρι, με τζαμί και μιναρέ έως τα τελευταία χρόνια.
Οι κάτοικοι του ήσαν γνωστοί δια την θηριωδίαν των ουδ΄ επέτρεπαν την εκεί εγκατάστασιν Χριστιανών.
Μετά την πολιτικήν αποκατάστασιν της Νήσου και την άφιξιν του Πρίγκιπος Γεωργίου, τόσος ήτο ο φανατισμός των, ώστε έσπευσαν και επώλησαν τας περιουσίας των «όσο-όσο» και εξεπατρίσθησαν.
Το μεγαλύτερο μέρος των περιουσιών ηγόρασαν οι μακαρίται ήδη, Δαμουλής Τσιριντάνης έμπορος και Συμβολαιογράφος Κωστής Ανδρουλιδάκης.
Και οι δυο των, ήσαν φιλοπρόοδοι γεωργοί και εξυπηρέτησαν τον τόπον, και δια τούτο ευγνωμόνως τους ενθυμούνται οι παλαιότεροι κάτοικοι του χωριού.
Εκ των παλαιοτέρων κατοίκων, ο κ. Αντώνιος Πετρακάλης είχε την πρωτοβουλίαν, να φροντίσει παρά τη αρμόδια επιτροπή δια την μετονομασίαν.
Όταν εγεννήθη το ζήτημα περί του νέου ονόματος εισηγήθη ο κ. Πετρακάκης, να δοθή το όνομα του μακαρίτου Κωνσταντίνου Ανδρουλιδάκη, εις ένδειξιν τιμής και ευγνωμοσύνης προς τον άνδρα. Η πρότασις αυτή εγένετο ομοφώνως δεκτή παρ’ όλων ανεξαιρέτως των κατοίκων και ούτως εξεδόθη Βασιλικόν διάταγμα δια του οποίου εδόθη εις το χωριό το όνομα του Αγίου Κωνσταντίνου. Τα λέγω όλα αυτά, διότι οι μεταγενέστεροι θα ερευνούν ν΄ ανεύρουν τον δικαιολογητικόν λόγον του νέου ονόματος και δεν θα μπορούν να προσανατολισθούν, διότι δεν υπάρχει εκκλησία μήτε παλαιά μήτε νέα εις μνήμην του Αγίου Κωνσταντίνου».
Το Μελιδόνι ιδρύθηκε κατά τύχη
Σ ένα τυχαίο γεγονός οφείλεται η ίδρυση του ιστορικού χωριού Μελιδόνι από ένα βοσκό.
Ο άνθρωπος αυτός είχε χάσει μια αίγα του και ψάχνοντας τη βρήκε να πίνει νερό σε μια πηγή, στο σημείο που είναι σήμερα στο κέντρο του χωριού.
Οι κάτοικοι τότε από το Πάνω Μελιδόνι, ήρθαν σιγά-σιγά και εγκαταστάθηκαν στο μέρος εκείνο, που ανοίχτηκε αρχικά το λεγόμενο «βασιλικό πηγάδι», αργότερα ανοίχτηκαν και άλλα πηγάδια, που έφτασαν τα 103, αφού μεγάλωσε το χωριό.
Μάλιστα επί Ενετοκρατίας ήταν το μεγαλύτερο χωριό του Μυλοποτάμου, ενώ αργότερα επί Τουρκοκρατίας και για μια περίοδο (ανάμεσα στο 1755-1779) ήταν έδρα του επισκόπου Αυλοποτάμου Παρθένιου.
Μια αξέχαστη επίσκεψη στις Αραβάνες
Ο ενδιαφερόμενος να ενημερωθεί για την Αντίσταση στον νομό μας κατά τη Γερμανική Κατοχή θα συναντήσει πολλές φορές την ονομασία Αραβάνες. Εκεί ήταν το περίφημο λημέρι των ανταρτών. Η άλλη πλευρά της Αντίστασης που είχε έδρα τον Πρινέ Ρεθύμνης με αρχηγό τον Χρήστο Τζιφάκη.
Βρέθηκα στις Αραβάνες εκεί με την ευκαιρία μιας από τις πάμπολες επισκέψεις μου στην Αρχαία Ελεύθερνα χάρις στο καθιερωμένο προσκύνημα του Πολιτιστικού Συλλόγου της περιοχής.
Ήταν την αμέσως επόμενη Κυριακή από την εορτή του Προφήτη Ηλία, οργάνωσε το καθιερωμένο προσκύνημα στις Αραβάνες. Το εκκλησάκι του Άη Γιώργη έπρεπε να λειτουργηθεί.
Αυτή τη χρονιά δεν δίστασα να ανταποκριθώ στην πρόσκληση.
Ομολογώ, μάλιστα, ότι περίμενα με ανυπομονησία αυτή την ευκαιρία.
Ήθελα πολύ να γνωρίσω από κοντά την περιοχή που έγινε φωλιά ανταρτών, εραστών της λευτεριάς, τίμιων αγωνιστών και πατριωτών με δράση και περγαμηνές ανδρείας.
Γιώργης Αγγελιδάκης, Γιάννης και Αλέκος Μαθιουδάκης, καπετάν Λεμονιάς και τόσοι άλλοι που συναντώ εμβαθύνοντας στα άδυτα της τοπικής ιστορίας, μεγάλωσαν την επιθυμία μου να γνωρίσω ένα τόσο σημαντικό μετερίζι λευτεριάς όπως ήταν οι Αραβάνες στον Ψηλορείτη.
Λίγο πριν την αναχώρηση επιστράτευσα τη φαντασία μου για να βρεθώ συντομότερα στις Αραβάνες. Φανταζόμουνα μια άγρια δασωμένη περιοχή, γεμάτη σπηλιές που θα έκρυβαν τους αντάρτες.
Ο δρόμος όμως ήταν δύσβατος.
Σκέφθηκα με δέος πόσο ρωμαλέοι και στην ψυχή θα ήταν οι αντάρτες που έκαναν τόσο συχνά τη διαδρομή και μάλιστα πεζοί.
Κατάλαβα και γιατί η περιοχή είχε επιλεγεί για τη σημαντική της αποστολή. Αποτελεί κομβικό σημείο και υπάρχει δρόμος που οδηγεί εκεί και από το Αρκάδι.
Μετά από διαδρομή σαράντα λεπτών φθάσαμε στον προορισμό μας στο εκκλησάκι του Άη Γιώργη. Εκεί είναι το καθιερωμένο τάμα των Πρινιανών. Να λειτουργείται η εκκλησούλα και να αναβιώνει η παράδοση. Και η εκπλήρωση του τάματος άρχισε με τη χάραξη του δρόμου πριν από αρκετά χρόνια.
Παλιό το γραφικό εκκλησάκι που δεν χωρεί καλά καλά τους ψάλτες. Με βία και κανά δυο προσκυνητές.
Απέναντι ακριβώς αντικρίζεις κάποιες σπηλιές που κάποια θα πρέπει να ήταν η ανταρτοφωλιά.
Αναφέρει σχετικά ο κ. Πελαντάκης που έχει δημοσιεύσει μια πληρέστατη εργασία για την περιοχή με αφορμή μια δική του επίσκεψη με συναδέλφους του καθηγητές.
«…….Μετά το τέλος της κατανυκτικής λειτουργίας, έφθασε η ώρα για να επισκεφθούμε έναν ιστορικό τόπο, του οποίου την ακριβή θέση αγνοούσαν (μέχρι το περασμένο Σάββατο) ακόμα και οι βοσκοί που ζουν στην περιοχή: η Σπηλιά των Αραβάνων. Πέρυσι, σε ανάλογη προσπάθεια, ένας βοσκός μάς οδήγησε στην υποτιθέμενη σπηλιά. Μόλις όμως μπήκαμε μέσα, ο μοναδικός άνθρωπος της συντροφιάς, που μπορούσε να επιβεβαιώσει του λόγου το αληθές, αναφώνησε «παίρνω όρκο ότι δεν είναι αυτή η σπηλιά που γυρεύουμε», δηλαδή η σπηλιά-λημέρι των ανταρτών του ΕΑΜ κατά τη διάρκεια της γερμανοκατοχής.
Πέρυσι φύγαμε απογοητευμένοι και με πολύ σκεπτικισμό για αυτό το γεγονός της λήθης και της άγνοιας. Φέτος όμως, ο φορτωμένος με πολλά -ήντα στην πλάτη γιατρός Γιώργης Αγγελιδάκης, μόλις φτάσαμε στην πραγματική σπηλιά, μάς βεβαίωσε με δυο λέξεις: «αυτή είναι»…».
Αυτή τη σπηλιά αναζήτησα και μου την έδειξε ο τότε και νυν πρόεδρος του χωριού κ. Κώστας Παρασύρης οδηγώντας τη ματιά μου σε μια πλευρά που μόνο ψυχωμένοι ήρωες θα είχαν τη δύναμη να επισκέπτονται σε τόσο τακτική βάση.
Κι ενώ συνεχίζαμε με τον κ. Παρασύρη τις ιστορικές μας αναδρομές, εκείνος με την πληθωρική πάντα διάθεση για φιλοξενία ξεκίνησε να ετοιμάζει το αντικριστό. Οι φωτιές είχαν ανάψει. Πρόθυμα βοηθούν και οι άλλοι κύριοι της συντροφιάς με τον τότε πρόεδρο του συλλόγου κ. Μιχάλη Αποστολάκη να μην παίρνει ανάσα.
Εκεί στην εξοχή στο έδαφος που δεν σου προσφέρει καμιά σταθερότητα στήθηκε το καθιερωμένο γεύμα της αγάπης.
«Όπως οι πρώτοι χριστιανοί» μάς λέει ο παπά Κωστής, ο τότε εφημέριος από την Ελεύθερνα, ευλογώντας το τραπέζι.
Τα επιδέξια χέρια των κυριών ξετυλίγουν πετσέτες και αποκαλύπτονται δελεαστικά εδέσματα που σκανδαλίζουν τη γεύση. Ευωδιάζει το τυρί αγνό γάλα, αφού σερβίρεται κατευθείαν από τα χέρια του παραγωγού.
Αυτό που δεν περνά απαρατήρητο είναι ότι οι άνθρωποι αυτοί που μοιράζονται αναμνήσεις από τα παιδικά τους χρόνια δεν είναι σκυμμένοι στο πιάτο τους όσο και αν προκαλεί τη γεύση, για να προλάβουν να απολαύσουν το φαγητό τους.
Ξεσυνερίζονται ποιος θα σερβίρει μια λιχουδιά στο πιάτο του διπλανού. Μα τι άνθρωποι είναι τέλος πάντων αυτοί οι Πρινιανοί; Σαν να ζουν για να προσφέρουν στους άλλους. Μοιράζονται και τη μπουκιά έτσι από αγάπη. Ξεχνώ το φαγητό μου γιατί αυτό το θέαμα με έχει κυριολεκτικά ξελογιάσει. Σμίγουν οι ηλικίες αδιάκριτα. Δεν λείπει ο σεβασμός αλλά περισσεύει η επιθυμία για κάποιο πείραγμα. Ό,τι ακριβώς δείχνει καθαρή καρδιά.
Στο ποτήρι ευωδιάζει το ντόπιο κρασί. Αλλά δεν αλλάζουμε το νερό με τίποτα. Νερό που θέλεις να πίνεις συνέχεια. Από τη βρύση που έπιναν και οι αντάρτες μαθαίνουμε.
Ξεστρατίζει τώρα ο νους στη σκέψη των ανταρτών που μοιράζονταν τα λιτά τρόφιμα από το υστέρημα των Πρινιανών και των άλλων πατριωτών από τα γύρω χωριά που τα χαλάλιζαν για τους αγωνιστές. Κι ας πεινούσαν οι ίδιοι.
Ψωμί, ελιές, λίγο τυρί τι άλλο να έτρωγαν; Οι πέτρες ήταν μετά το προσκεφάλι τους για να κλέψουν λίγο ύπνο. Ήθελαν αφάνταστα κοπιαστικό ποδαρόδρομο για να φτάσουν εκεί πάνω. Πουθενά μονοπάτι. Και αυτό που μάς γεμίζει ευγνωμοσύνη και θαυμασμό είναι ότι κανένας δεν τους υποχρέωσε να ζουν αυτή τη ζωή. Θα μπορούσαν να είναι στο σπίτι τους, να καλλιεργούν το χωραφάκι τους, να χαίρονται τη σύντροφο και τα παιδιά τους και να ζουν την απλή και τόσο μίζερη ζωή του σκλάβου. Ετούτο, όμως, ποιος από αυτούς που έχουν ρωμέικη φύτρα μπορεί να αντέξει;
Μοιραζόμαστε τις σκέψεις μας με τον κ. Βασίλη Αποστολάκη, γιο ήρωα και συγγενή άλλων ηρώων.
Συμφωνεί απόλυτα και μάς λέει πόσο περήφανοι νιώθουν οι νεότεροι για τους ηρωικούς προγόνους τους.
Τι να σημαίνει όμως η λέξη Αραβάνες;
Σύμφωνα με τον κ. Θεόδωρο Πελαντάκη είναι άγνωστο ακόμη και στους ειδικούς επιστήμονες-γλωσσολόγους του ιστορικού λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών. Η μόνη μαρτυρία της λέξης που εκείνοι έχουν συναντήσει σ’ όλη την Ελλάδα είναι Αραβανιά=τόπος εκγύμνασης, προπόνησης αλόγων. Να σχετίζονται τα χαμηλά και ομαλά (χωμάτινα) τμήματα της περιοχής με διαδρομές εκγύμνασης αλόγων σε παλαιότερες εποχές, ώστε να προήλθε από εκεί η ονομασία του (μακρο) τοπωνυμίου Αραβάνες; Η παραπέρα έρευνα θα δείξει.
Δεν ξέρουμε αν θα έχουμε τη φυσική αντοχή να επισκεφθούμε ξανά τις Αραβάνες. Θα μας μείνει αξέχαστο πάντως το πρωινό της Κυριακής, που ευλογηθήκαμε σε ένα μικρό ταπεινό ξωκκλήσι ενός μεγάλου αγίου της πίστης μας και απολαύσαμε μια από τις καλύτερες πλευρές της κρητικής φύσης με τη συντροφιά τόσο εκλεκτών ανθρώπων όπως είναι οι κάτοικοι της Αρχαίας Ελεύθερνας. Άνθρωποι πιστοί και αφοσιωμένοι πάντα στις παραδόσεις των δοξασμένων προγόνων τους.
Η παπαδιά της Σκεπαστής
Η Σκεπαστή μας περιμένει στην απόμερη γωνιά της ατενίζοντας τον Περαμαθιανό κάμπο να μας μιλήσει για τον περίφημο θρύλο της παπαδιάς.
Γράφτηκε κείνη τη φοβερή περίοδο 14ο-16ο αιώνα)όπου ήταν μεγάλη πληγή για την Κρήτη και ιδιαίτερα για τα παράλια της η πειρατεία.
Σύμφωνα με τον Στέργιο Σπανάκη ήταν το βράδυ του Τιμίου Σταυρού στα 1571, και γινόταν μεγάλο γλέντι, δίπλα στην εκκλησία του Αγ. Νικολάου. Οι πειρατές πιθανότατα υπό τον Αλγερινό αρχιπειρατή Ουλούτζ Αλή περίμεναν να ξημερώσει για να κάνουν την έφοδο και την αρπαγή.
Ένας Έλληνας σκλάβος τους, θέλοντας να βοηθήσει τους κατοίκους, άρχισε να τραγουδεί:
«Άμα φύγει το φεγγάρι θ’ αρμενίσουμε ομάδι».
Όσοι άκουσαν, κατάλαβαν και έφυγαν μακριά τη νύχτα, πριν φύγει το φεγγάρι.
Έμεινε ο παπάς Νικόδημος Ταρμάρος με την οικογένειά του και λιγοστοί κάτοικοι.
Τότε άρχισε η επιδρομή και η αρπαγή ότι πολύτιμου βρήκαν, μαζί πήραν τον παπά και την όμορφη παπαδιά, νέους και νέες.
Η μικρή κόρη του παπά, γαντζώθηκε σ’ ένα βράχο δίπλα από την εκκλησία και δεν μπορούσαν να τη βγάλουν και την έσφαξαν (σήμερα σώζεται ο βράχος).
Τις νέες τις πουλούσαν γύρω στα 100 δουκάτα τη μία για σκλάβες και τους νέους από 50. Τους έβαλαν όλους στο καράβι και ετοιμάστηκαν να ξεκινήσουν, όμως το καράβι δεν ξεκινούσε. Τότε η παπαδιά άρχισε να φωνάζει ότι ο Θεός τους τιμωρεί, γιατί σκλάβωσαν αθώους ανθρώπους και τον παπά τους.
Άφησαν τότε ελεύθερο τον παπά, όμως και πάλι το καράβι δεν έφευγε. Τότε ένας πειρατής τους λέει ότι πήρε ένα σταυρό (όταν περνούσαν από την Αγ. Παρασκευή). Τον πέταξαν στη θάλασσα και το καράβι έφυγε.
Ο παπάς γυρίζοντας στη Σκεπαστή, ανακοίνωσε στους κατοίκους ότι θα πάει να βρει την παπαδιά ή θα χανόταν κι αυτός.
Μετά από μεγάλη περιπλάνηση ήρθε και στη Σμύρνη, ψάχνοντας και ρωτώντας παντού.
Ένας γέρος μαθαίνοντας την ιστορία του, τον λυπήθηκε και του έδωσε μια γωνιά σε ένα πανδοχείο για να μείνει.
Συνέχισε την αναζήτηση ρωτώντας από πόρτα σε πόρτα, αλλού τον περιγελούσαν κι αλλού του έδιναν ένα κομμάτι ψωμί. Χτύπησε την πόρτα και σ’ ένα αρχοντόσπιτο, όπου του άνοιξε μια γυναίκα και τον ρώτησε τι ήθελε.
Τον άφησε να περιμένει έξω και σε λίγο γύρισε δίνοντάς του ένα ολόκληρο μεγάλο ψωμί, λέγοντάς του να πάει αλλού να ψάξει.
Το βράδυ γύρισε στο χάνι που έμενε κατάκοπος και άρχισε να τρώει το ψωμί, όμως έκπληκτος βρήκε μέσα χρυσά φλουριά και ένα σημείωμα που έγραφε:
«Όντε θα πας στη Σκεπαστή την ανασκεπασμένη
χτίσ’ εκκλησιά διμάρτυρη για με την κολασμένη».
Αμέσως κατάλαβε, ότι αυτή ήταν η παπαδιά και είχε πουληθεί σκλάβα στο αρχοντόσπιτο.
Γύρισε αμέσως στο σπίτι και χτύπησε την πόρτα, όμως δεν του άνοιξαν, ξαναπήγε αργότερα, αλλά οι υπηρέτες τον περιγελούσαν και τον έδιωξαν.
Αποφάσισε να γυρίσει στη Σκεπαστή και να κάνει ότι έγραφε το σημείωμα.
Άρχισε να χτίζει το 1592 δίπλα στον Αγ. Νικόλαο (παλιά εκκλησία), άλλο ένα κλίτος αφιερωμένο στην Παναγία (Ζωοδόχο Πηγή).
Σύμφωνα με τον θρύλο γύρισε και η παπαδιά. Μας τα αφηγείται αριστοτεχνικά ο Κωστής Βενιανάκης στο εξαιρετικό του στιχούργημα που παραμένει μοναδικό στο είδος του. Και η επιγραφή στον ναό βεβαιώνει του λόγου το αληθές «Ο θείος ναός της Υπεραγίας Θεοτόκου χτίστηκε με έξοδα του Ιερομόναχου Νικόδημου Ταρμάρου, στις 3 Μαρτίου 1592, καθώς η πρεσβυτέρα του έκαμε σκλάβα 28 χρόνια και επέστρεψε στις 23 Μαρτίου 1600».
Το οδοιπορικό μας στους θρύλους και την ιστορία των Μυλοποταμίτικων χωριών συνεχίζεται.
Πηγές:
Στέργιου Σπανάκη: Πόλεις και Χωριά της Κρήτης
Κρήτη Αφιέρωμα: Τοπικές Ιστορίες
Πολιτιστικό Ρέθυμνο: Οδοιπορικά
