Σήμερα, θα ήθελα να σας γράψω για το μυθιστόρημα της Μαρίας Μπρα «Sultani – Από τη Μικρασία στην Κρήτη», που κυκλοφορεί ανά την Ελλάδα από τις εκδόσεις «Ραδάμανθυς». Δε θα σας κουράσω εστιάζοντας στην προβολή της υπόθεσης και των ηρώων του παρόντος έργου. Προτιμώ, απεναντίας, ως φιλόλογος λεπτολόγος, να σταθώ σε ορισμένα βασικά φιλολογικά κριτήρια, τα οποία με βοήθησαν να κατανοήσω πως το έργο της Μαρίας Μπρα είναι πραγματικά λογοτέχνημα και άξιο κάθε επαίνου.
1.Το θέμα: Το παρόν μυθιστόρημα καταπιάνεται με θεμελιώδη ζητήματα της ανθρώπινης ύπαρξης, όπως ο αγώνας για επιβίωση και η σύγκρουση του ανθρώπου με τις συνθήκες που τον περιβάλλουν, το βίωμα της σκληρής βίας και του εκπατρισμού, η διαμόρφωση της ταυτότητας και η σφυρηλάτηση της προσωπικότητας μέσα από δοκιμασίες του δημόσιου και του ιδιωτικού βίου. Στην περίπτωσή μας, λοιπόν, δεν έχουμε απλώς μια καταγραφή γεγονότων του βίαιου ξεριζωμού των ηρώων από τη Μικρασία το 1922 και την έκτοτε προσαρμογή στην ελληνική πραγματικότητα, αλλά ένα δυνατό λόγο που ψάχνει πώς ο άνθρωπος επηρεάζεται από το γύρωθέ του περιβάλλον, πολύ περισσότερο όταν αυτό αλλάζει διαρκώς ή ανεξέλεγκτα.
2. Η γλώσσα: Η γλώσσα του μυθιστορήματος είναι απλή, προσιτή, κατά βάση λιτή, αλλά όχι φτωχή. Είναι συναισθηματικά φορτισμένη. Αυτή η επιλογή ύφους δεν είναι ουδέτερη, ίσως φέρνει τον αναγνώστη πιο κοντά στην εμπειρία και τα συναισθήματα των ηρώων. Έτσι, η γλώσσα δεν λειτουργεί μόνο ως μέσο αφήγησης, αλλά ως φορέας νοήματος και στάσης απέναντι στα γεγονότα.
3. Αφηγηματική τεχνική και ύφος: Το ύφος της συγγραφέως είναι συγκρατημένο αλλά έντονο, χωρίς συναισθηματικές εκτονώσεις που θα “ανακούφιζαν” τον αναγνώστη. Η αφηγηματική τεχνική δεν μεταφέρει απλώς μια ιστορία, αλλά συντελεί στη διαμόρφωση του τρόπου με τον οποίο τη βιώνουμε ως αναγνώστες.
4. Το στήσιμο, το ήθος και η δράση των ηρώων: Οι χαρακτήρες της Μπρα δεν παρουσιάζονται ως μονοδιάστατοι και απόλυτοι, αμετακίνητοι από τα συναισθήματα και τις αρχές ή τις ιδέες τους, από την αρχή έως το τέλος της παρουσίας τους στο λογοτέχνημά μας. Το ήθος τους διαμορφώνεται μέσα από τις συνθήκες στις οποίες ζουν. Το ανά χείρας μυθιστόρημα αποφεύγει τις απλοϊκές αξιολογήσεις· δεν προτείνει εύκολους διαχωρισμούς ανάμεσα στο «καλό» και το «κακό». Αντίθετα, αναδεικνύει το πώς οι άνθρωποι μεταβάλλονται όταν πιέζονται από το περιβάλλον τους και πώς οι επιλογές τους αποκτούν νόημα μόνο μέσα στο συγκεκριμένο πλαίσιο.
5. Δημιουργία εικόνων και καλολογικά στοιχεία: Ιδιαίτερη σημασία, θεωρώ, έχει η δημιουργία από τη συγγραφέα μας έντονων, ζωντανών, παραστατικών εικόνων, οι οποίες δεν λειτουργούν, λοιπόν, απλώς περιγραφικά, αλλά συμβάλλουν σημαντικά στη δημιουργία της ατμόσφαιρας. Με αυτόν τον τρόπο, τα καλολογικά στοιχεία όπου χρησιμοποιούνται δεν είναι διακοσμητικά ή υπερβολικά, αλλά θα τα θεωρούσαμε οργανικό μέρος της αφήγησης και του νοήματος του παρόντος πεζογραφήματος της Μαρίας Μπρα.
6. Εξέλιξη της πλοκής: Η πλοκή από τα Αλάτσατα της Ιωνίας έως την Κρήτη εξελίσσεται με κλιμάκωση και διατηρεί την ένταση χωρίς να στηρίζεται σε βαρύγδουπους εντυπωσιασμούς. Τα γεγονότα δεν υπάρχουν απλώς για να προχωρήσει η ιστορία, αλλά για να προβληθούν σταδιακά τα θέματα και τα ηθικά διλήμματα που θέτει το μυθιστόρημά μας.
Συνοψίζοντας, λοιπόν, θα έλεγα ότι το «Sultani» είναι ένα λογοτέχνημα με το οποίο η συγγραφέας μας θέλει να προσφέρει στους βιβλιόφιλους μια πιο απαιτητική, μια συγκλονιστική εμπειρία. Μέσα από τη θεματική του, τη γλώσσα, το ύφος, τη συγκρότηση των χαρακτήρων και την εξέλιξη της πλοκής, καλεί τον κάθε αναγνώστη να αναμετρηθεί με δύσκολα ερωτήματα γύρω από τον άνθρωπο και τις ανθρωπογενείς και κοινωνικές συνθήκες που τον διαμορφώνουν και το χρόνο που τρέχει όχι πάντα εις όφελός μας. Οι εκδόσεις «Ραδάμανθυς», λοιπόν, ας καμαρώνουν για το νέο τους «παιδί»…
* Ο Γεώργιος Η. Ορφανός είναι φιλόλογος, Msc Διαχείρισης Πολιτιστικής Κληρονομιάς και Διαχείρισης Πληροφοριακών συστημάτων
