Μαρία Χουρδάκη: Σχολές Γονέων και Τμήμα Ψυχολογίας Π/Κ τα μεγάλα της επιτεύγματα
Μιχαήλ Παπαδάκης: Ο πολυγραφότατος χρονογράφος του Ρεθύμνου
Μιχαήλ Μύρωνος Παπαδάκις
Από την ίδια οικογένεια του Μανασή ήταν και ο Μιχ. Μυρ. Παπαδάκις. Γεννήθηκε στον Βάτο Αγίου Βασιλείου τη νύχτα της Πρωτοχρονιάς, μόλις άλλαζε και ο αιώνας. Γεννήθηκε δηλαδή 31 Δεκεμβρίου 1899 προς 1 Ιανουαρίου 1900 και ήταν το πρώτο παιδί του Μύρωνα Εμμ. Παπαδάκι και της Αικατερίνης το γένος Γεωργίου Παπαδομιχελάκι από το χωριό Αγαλλιανού.
Τον Μάιο του 1918 διορίστηκε υπογραμματέας στην Εισαγγελία Πρωτοδικών Αθηνών. Τον Μάρτη του 1919 στρατεύθηκε διακόπτοντας υποχρεωτικά τις σπουδές του. Βρέθηκε στη Σμύρνη και πήρε μέρος σε όλες τις μάχες κατά τη Μικρασιατική εκστρατεία, μέχρι που τραυματίστηκε στην εκστρατεία του Σαγγαρίου, βορεινά από το βουνό Τσαλ Νταγ στις 29 Αυγούστου 1921. Νοσηλεύτηκε σε διάφορα νοσοκομεία μέχρι τον Απρίλιο του 1922, που επέστρεψε στη μονάδα του. Στις 22 Αυγούστου 1923 απολύθηκε από τον στρατό. Τιμήθηκε με τον πολεμικό Σταυρό, το μετάλλιο Νίκης και το Αριστείο Ανδρείας που του ενεχείρισε ο ίδιος ο βασιλεύς Κωνσταντίνος στο Εσκί Σεχίρ στις 18 Ιουλίου 1921.
Οι περιπέτειές του αυτές περιέχονται στο βιβλίο του «Το ημερολόγιο ενός Λοχίου», όπου αναφέρονται και στοιχεία πολιτισμού των Ελλήνων της Ιωνίας.
Σύντομα ξεχώρισε στον κλάδο για τις ικανότητές του, καθώς είχε εξελιχθεί σε άριστο νομικό. Η εκτίμηση και των συναδέλφων του φαίνεται από την πρώτη του εκλογή ως προέδρου του Δικηγορικού Συλλόγου το 1934, σε ηλικία μόλις 35 χρόνων. Αυτό το αξίωμα κράτησε επάξια για 25 χρόνια συνολικά, αλλά σε δύο περιόδους γιατί τον είχε καταργήσει η κυβέρνηση Μεταξά.
Η δράση του ως προέδρου είναι ιστορική. Ανασυγκρότησε τον σύλλογο, οργάνωσε τη βιβλιοθήκη του, που εξελίχθηκε σε μια από τις πρώτες νομικές βιβλιοθήκες της Κρήτης. Με πρωτοβουλία του σώθηκε το Διοικητήριο Ρεθύμνης, που είχε αποφασιστεί η κατεδάφισή του ως ετοιμόρροπου επί Μεταξά. Τότε έγιναν και οι πρώτες ενέργειες για να οικοδομηθεί ανεξάρτητο Δικαστικό Μέγαρο Ρεθύμνης.
Εξακολουθούσε να δικηγορεί στο Ρέθυμνο μέχρι τον Μάη του 1941. Πήρε μέρος στη Μάχη της Κρήτης. Μάζευε τρόφιμα στην επαρχία Αγίου Βασιλείου, τα μαγείρευαν στα χωριά Σπήλι, Δαριβιανά, Μιξόρρουμα κι ύστερα με τρία αυτοκίνητα των Δημοσθένη Πεδιαδιτάκη, Γιάννη Χατζιδάκη και Νίκου Μανουσάκη τα έφερνε προσωπικά στα Περιβόλια και τα μοίραζε στους πολεμιστές.
Πρόλαβε αιματοχυσίες. Με άριστα οργανωμένο δίκτυο συνέλεγε πληροφορίες που μέσω του Αλέξανδρου Κοκονά διοχέτευε στη μυστική συμμαχική αποστολή, που δρούσε στην Κρήτη. Τελικά ο Παπαδάκις δεν γλίτωσε τη σύλληψη. Κατάφερε όμως να σωθεί χάρις στην πλαστή ταυτότητα, που του έδωσε ο σταθμάρχης Χωροφυλακής Αρδάκτου, Γεώργιος Εμμ. Ακουμιανάκης και με άλλα τεχνάσματα που γέννησε η ευρηματική σκέψη του.
Αργότερα με τον διχασμό και των ομάδων της Αντίστασης ο Παπαδάκις προσχώρησε στον ΕΟΡ. Με την πειθώ και το κύρος του όμως κατάφερε να αμβλύνει διαφορές και αντιπαλότητες μεταξύ των αντάρτικων ομάδων.
Όταν ελευθερώθηκε το Ρέθυμνο διορίστηκε Κυβερνητικός Επίτροπος στο έκτακτο Στρατοδικείο και μετά την απόλυσή του 9 Μαρτίου 1945 συνέχισε να δικηγορεί μέχρι το 1967. Επανεξελέγη επίσης πρόεδρος του Δικηγορικού Συλλόγου από το 1945 μέχρι το 1967.
Η συνταξιοδότηση, του επέτρεψε να ασχοληθεί ευρύτερα με τις έρευνές του. Είχε στο μεταξύ εγκατασταθεί μόνιμα στην Αθήνα κι ερχόταν στο Ρέθυμνο για διακοπές το καλοκαίρι. Οι Κρητολογικές του μελέτες με πληθώρα άρθρων κατακλύζουν εφημερίδες και περιοδικά με θέματα ιστορικά και λαογραφικά, διηγήματα, χρονογραφήματα, ταξιδιωτικές εντυπώσεις βιβλιοκρισίες, βιογραφικά σημειώματα και άλλα κείμενα που ο συνολικός τους αριθμός δεν μπορεί να υπολογισθεί.
Από τα αυτοτελή του έργα απλά σημειώνουμε τα:
– «Ημερολόγιο ενός Λοχίου», «Το Χρονικό της Κυρίας των Αγγέλων», το «Μοναστήρι του Πρέβελη στην Κρήτη» (Βραβείο Ακαδημίας Αθηνών), «Δικαστηριακές αναμνήσεις».
Στον Μιχαήλ Παπαδάκι οφείλουμε με κάθε λεπτομέρεια το ματωμένο χρονικό της Παναγίας Λαμπηνής.
Το έργο του Μιχαήλ Μύρωνος Παπαδάκι στο μεγαλύτερο μέρος του είναι ανέκδοτο. Ευτυχώς που διασώζεται ένα μέρος στη Δημόσια Βιβλιοθήκη έστω και με τη μορφή χειρογράφων, κι αυτό χάρις στον Γιάννη Παπιομύτογλου που αναφέρει στην ιστοσελίδα του και την πλήρη εργογραφία του σπουδαίου αυτού ιστοριοδίφη που μας άφησε τόσα στοιχεία για το παλιό Ρέθυμνο.
Για τον αδελφό του, τον Κωστή Παπαδάκη, τον πρώτο νεκρό ανταποκριτή του Ελληνοϊταλικού Πολέμου έχουμε κάνει άπειρα αφιερώματα. Ήταν σημαντική όμως και η αδελφή του Μαρία Παπαδάκη – Χουρδάκη.
Μαρία Χουρδάκη
Ήταν μια σπουδαία γυναίκα η Μαρία Χουρδάκη, που ο ερευνητής δεν ξέρει από ποιο σημείο ν’ αναδείξει την προσωπικότητά της.
Γεννήθηκε στο Ρέθυμνο το 1918, από μια οικογένεια που συντηρούσε όλες τις παραδοσιακές αξίες και είχε σαν αρχή τον σεβασμό στον συνάνθρωπο και την προσφορά χείρας βοηθείας σε κάθε του ανάγκη. Για την οικογένεια Παπαδάκη, γόνος της οποίας ήταν και η Μαρία θα είχαμε πολλά να γράψουμε.
Ο αδελφός της Κωστής αν και είχε ένα λαμπρό μέλλον στη δημοσιογραφία, δεν δίστασε με την έκρηξη του πολέμου το 1940, να κάνει τη μεγάλη υπέρβαση για τη λογική κάθε ανθρώπου που αποφασίζει με βάση το ατομικό του συμφέρον. Γύρισε την πλάτη σε μια θέση ανταποκριτή στο Λονδίνο, με απόλυτη ασφάλεια στα μετόπισθεν για να τρέξει στην πρώτη γραμμή και να πολεμήσει κάτω από εντελώς αντίξοες συνθήκες. Πρόλαβε να στείλει μια ανταπόκριση «κάπου από το μέτωπο», αλλά ο θάνατός του έκοψε το νήμα της ζωής στα 28 του χρόνια. Έπεσε στις 4 του Νοέμβρη 1940 στο Νεστόριο της Καστοριάς και θεωρείται ο πρώτος νεκρός ανταποκριτής του μετώπου.
Η απώλειά του σημάδεψε την πρώτη της νιότη και ζήτησε στη γνώση διέξοδο στον βαθύ της πόνο. Η Φιλοσοφική σχολή της έδωσε το πρώτο της πτυχίο, αλλά σύντομα συνειδητοποίησε πως δεν την κάλυπτε απόλυτα. Άνθρωπος της δράσης η Μαρία δεν μπορούσε να υποταχθεί στους κανόνες της θεωρίας και του βασικού στοχασμού, χωρίς να τους μετουσιώνει σε έργο.
Μια καρμική σχέση
Ο γάμος της με τον Δημήτρη Χουρδάκη, μαθηματικό με σπουδές Αρχιτεκτονικής είχε καρμική επίδραση στη ζωή της. Ανοικτό μυαλό και αυτός, πρωτοπόρος για την εποχή του, διέγνωσε έγκαιρα τον ανήσυχο χαρακτήρα της και τη δίψα της για το υπέρτατο και της πρότεινε να φύγουν μαζί στο εξωτερικό για περαιτέρω σπουδές στο αντικείμενο της επιστήμης του καθένας. Η Μαρία συνέχισε τις σπουδές της στη Γενεύη, στο Ινστιτούτο J. J. Rousseau σε θέματα Ψυχολογίας και Παιδαγωγικής. Ευτύχησε να κάνει πρακτική πλάι στον επιφανή καθηγητή Dubosson ως ψυχολόγος σε τμήμα παιδιών με ειδικές ανάγκες. Οι σπουδές στη Γενεύη της έδωσαν πολλά σ’ ό,τι αφορά την τεχνική και μεθοδολογία της τότε νέας επιστήμης, της Ψυχολογίας. Ωστόσο, δεν αρκέστηκε σε αυτές. Συνέχισε τις σπουδές της στο Παρίσι, που την εποχή εκείνη αποτελούσε το θερμοκήπιο, το σταυροδρόμι των θεωρητικών επιστημών:
Οι εμπειρίες αυτές σε συνδυασμό με τις συζητήσεις που είχε ζήσει στο περιβάλλον του αδελφού της Κωστή που την έπαιρνε πάντα μαζί του σε συναντήσεις με διανοούμενους της εποχής, στάθηκαν καθοριστικές στην οριοθέτηση της ιδεολογικής της ταυτότητας.
Με όλες αυτές τις σκέψεις, τους προβληματισμούς και τη βαθειά ψυχική ανάγκη να προσφέρει έρχεται στην Αθήνα το 1960 και αρχίζει αμέσως τη δράση της με διαλέξεις γύρω από τη νέα επιστήμη της Ψυχολογίας και την αξία της ψυχικής υγείας. Θέλοντας να τονίσει τον ρόλο της οικογένειας ως προς τη διαμόρφωση της ψυχικής υγείας του παιδιού, στράφηκε προς την ίδρυση των Σχολών Γονέων.
Ίδρυση Σχολών Γονέων
Στις 17 Γενάρη του 1962 έγινε η πρώτη διάλεξη για τις Σχολές Γονέων στην Αθήνα, μετά την οποία ακολούθησε η εγγραφή 300 Αθηναίων, που ήθελαν να παρακολουθήσουν τις εργασίες της και τη συμβουλευτική της (παγκόσμιο ρεκόρ). Στη συνέχεια, ιδρύει τον Πανελλήνιο Σύνδεσμο Σχολών Γονέων, ένα μορφωτικό σωματείο που συντονίζει τη λειτουργία των Σχολών Γονέων σε όλη την Ελλάδα, το οποίο λειτουργεί με επιτυχία μέχρι σήμερα.
Θυμάμαι πόση απήχηση είχε η αρθρογραφία της στο περιοδικό «Γυναίκα» με παιδαγωγικό πάντα περιεχόμενο, επαναστατικό για τα δεδομένα της εποχής. Η Μαρία Χουρδάκη μισούσε τον αυταρχισμό όπου τον διέκρινε και κυρίως στον χώρο της εκπαίδευσης. Πίστευε ότι ένας ελεύθερος άνθρωπος σκέπτεται υγιέστερα και γίνεται καλύτερος πολίτης.
Στα εκπαιδευτήριά της η Μαρία Χουρδάκη εφήρμοσε τις πιο σύγχρονες παιδαγωγικές μεθόδους.
Απόρροια της πεποίθησης αυτής ήταν το πρώτο «αντιαυταρχικό σχολείο» που δημιούργησε με την παρότρυνση μελών των σχολών Γονέων. Τα εκπαιδευτήρια «Χουρδάκη» αποτελούν πάντα ένα μικρό, οικογενειακό σχολείο με πρωταρχικό σκοπό τον σεβασμό στην προσωπικότητα του παιδιού.
Πρωτοπόρος στον τομέα της ψυχικής υγείας
Η Μαρία Χουρδάκη αναζητώντας τομείς πέρα από την οικογένεια, στους οποίους και η πρόληψη της ψυχικής υγείας θεωρείται αναγκαία, στράφηκε προς το εκπαιδευτικό σύστημα γιατί θεώρησε ότι δεν επιτελεί το χρέος του, σ’ ό,τι αφορά την ψυχική υγεία των μαθητών. Πίστευε ότι η παιδεία μας ασχολείται κυρίως με το γνωστικό τομέα, παραβλέποντας το μέγα θέμα της ψυχικής υγείας.
Τα αποτελέσματα αυτά της άνοιξαν τον δρόμο να μελετήσει και να οργανώσει το μέγα θέμα της πρόληψης των ναρκωτικών. Η Μαρία Χουρδάκη έφτασε τελικά στην άποψη που διατυπώνει στα βιβλία της, ότι αν το υπουργείο Παιδείας οργάνωνε με πληρότητα το σύστημα του σχολείου, τα παιδιά φεύγοντας από το σχολείο αυτό δεν θα έπαιρναν ποτέ τον δρόμο προς το υπουργείο Υγείας. Όλα αυτά την οδήγησαν στην οργάνωση δικού της συστήματος Πρόληψης των Ναρκωτικών, που καθώς ενημέρωσε την FIEP, Unesco κ.ά., πήρε την ονομασία «Hourd System».
Κι όπως είχε πάντα ανοικτά τα μάτια της ψυχής της στον άνθρωπο και στα προβλήματά του διαπίστωσε κάποια στιγμή ότι η εκλογή του κατάλληλου επαγγέλματος αποτελεί οπωσδήποτε στοιχείο ψυχικής υγείας.
Παρούσα σε κάθε σημαντική στιγμή για το Ρέθυμνο. Από τη συνέντευξη τύπου στην Αθήνα επί Νομαρχίας Παναγιώτη Κλάδου για τον προγραμματισμό διεθνών ανταλλαγών. Διακρίνονται επίσης ο συνθέτης Γιώργος Χατζηνάσιος, ο αείμνηστος Μιχάλης Καυκαλάς κ.ά.
Μας γνώρισε τον επαγγελματικό προσανατολισμό
Η διαπίστωση αυτή έστρεψε τη Μαρία Χουρδάκη προς τη μελέτη και την ανάπτυξη του Επαγγελματικού Προσανατολισμού, άγνωστου κι αυτού, ως τότε, στη χώρα μας. Πέρα από το βιβλίο της και τις ειδικές σπουδές της στο θέμα του Επαγγελματικού Προσανατολισμού, ιδρύει το «Κέντρο Επαγγελματικού Προσανατολισμού», σε συνεργασία με την ψυχολόγο Μελίνα Σταύρου. Οργάνωσε σεμινάρια, έκανε πολλές διαλέξεις στο θέμα αυτό και συνέχισε με πολλούς συναδέλφους τη μελέτη του θέματος, την έρευνα και τη συμβουλευτική εφήβων. Κατά καιρούς, υπέβαλλε ειδικές προτάσεις για την εφαρμογή του Επαγγελματικού Προσανατολισμού στο σχολείο, στους υπουργούς Παιδείας.
Πλούσιο συγγραφικό έργο
Η Μαρία Χουρδάκη είχε συγγράψει πολλά βιβλία:
1. Επαγγελματικός Προσανατολισμός. Συμβολή της Ψυχολογίας στην εκλογή του επαγγέλματος. Αθήνα, 1951.
2. Εισαγωγή στην Χαρακτηρολογία. Αθήνα, 1957.
3. Προβλήματα Αγωγής του Παιδιού. Διασκευή από τη Γαλλική. Εκδόσεις Κένταυρος, 1957.
4. Δείκτης Νοημοσύνης και Περιβάλλον. Διδακτορική Διατριβή. Αθήνα, 1962.
5. Εισαγωγή στην Οικογενειακή Ψυχολογία. Από την Ψυχολογία των Γονέων στην Ψυχολογία του Παιδιού. Αθήνα, 1966.
6. Πανδέκτης Σπουδών – Επαγγελματικός Προσανατολισμός. Έκτος Τόμος. Εκδόσεις Codex. Αθήνα, 1966.
7. Σύγχρονα Θέματα Οικογενειακής Ψυχολογίας (σε συνεργασία με την Fernande Isambert, της Σχολής Γονέων Παρισιού. Αθήνα, 1972.
8. Σύγχρονα Θέματα Οικογενειακής Ψυχολογίας (Β’ έκδοση). Αθήνα, 1975.
9. Θέματα Οικογενειακής Ψυχολογίας για Γονείς (πολυγραφημένο). Τόμος Ι «Η ψυχολογία των ανηλίκων στην οικογένεια» (έκδοση Σχολής Γονέων). Αθήνα, 1979.
10. Σχολές Γονέων στην Ελλάδα (1962-1979). Αφιέρωμα στο έτος του παιδιού. Αθήνα, 1979.
11. Οικογενειακή Ψυχολογία. Διάλογοι σε θέματα παιδιού, εφήβου, γονέων. Εκδόσεις Γρηγόρη. Αθήνα, 1982.
12. Φιλοσοφία και αρχές εργασίας στις Σχολές Γονέων του τόπου μας. Πανελλήνιο Συνέδριο Σχολών Γονέων. Αθήνα, 1984.
13. Εκπαίδευση για την Ειρήνη. Ρέθυμνο, 1986.
14. Θέματα Προετοιμασίας για Γάμο – Συμβίωση και Σχέσεις στην Οικογένεια (με τις Μελίνα Σταύρου και Αίθρα Μαρούδα). Αθήνα, 1989.
15. Ναρκωτικά – Πρόληψη. Πρωτογενής Τομέας. Εμπειρίες – Προτάσεις. Εκδόσεις Γρηγόρη, 1992.
16. Ψυχολογία της Οικογένειας, εξελικτική, σχολική, εφηβείας. (βελτιωμένη έκδοση του βιβλίου ‘Οικογενειακή Ψυχολογία’). Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, 1995.
17. Ναρκωτικά – Πρόληψη – Εκπαίδευση της Οικογένειας – Σχολές Γονέων. Σχολική Πράξη. Εμπειρίες, Συμπεράσματα. Εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, 1995.
18. Οικογενειακή Ψυχολογία: Εξελικτική-Νηπιακή-Σχολική-Εφηβείας-Τρίτης Ηλικίας. Εκδόσεις Leader Books, 2000.
19. Ναρκωτικά. Πρωτογενής Τομέας. Εκδόσεις Leader Books, 2000.
Αμέτρητα και τα άρθρα της που δημοσιεύτηκαν σε περιοδικά και εφημερίδες.
Αξίζει επίσης να αναφέρουμε τις πολυάριθμες διαλέξεις που πραγματοποίησε σε ολόκληρη την Ελλάδα, για τη διάδοση της επιστήμης της Ψυχολογίας. Πήρε μέρος και οργάνωσε αρκετά συνέδρια, Πανελλήνια και Διεθνή.
Από τα μεγάλα της όνειρα ήταν να δημιουργηθεί Πανεπιστημιακό Τμήμα Ψυχολογίας στο Ρέθυμνο. Όπως γινόταν με κάθε της στόχο είδε το όνειρό της να πραγματοποιείται ύστερα από δεκαετείς προσπάθειες (1976-1986) με το υπουργείο Παιδείας και τους αρμόδιους υπουργούς. Το τμήμα αυτό ήταν και το πρώτο που ιδρύθηκε στην Ελλάδα κι εκείνη υπήρξε πρώτος πρόεδρος. Το 1995 της απονεμήθηκε ο τίτλος της επίτιμης προέδρου του τμήματος.
Η Μαρία Χουρδάκη τιμήθηκε πολλές φορές για το έργο της. Από την Ακαδημία Αθηνών, τον Ερυθρό Σταυρό (Χρυσούς Σταυρός), από τη Διεθνή FIEP, από τα Πανεπιστήμια, από τον Σύλλογο Ελλήνων Ψυχολόγων, από σωματεία, από Δήμους, από Κοινότητες και το σπουδαιότερο, όπως συνήθιζε να λέει, από την αγάπη του ανθρώπου.
Κοντά πάντα στα κινήματα ειρήνης
Η Μαρία Χουρδάκη έκρυβε πάντα ένα μεγάλο παιδί μέσα της και όσες φορές κι αν δοκιμάστηκε η αντοχή της από τις ανθρώπινες αδυναμίες ή από συμπεριφορές που ήταν ξένες στις προθέσεις της αντιδρούσε με στωικότητα φιλοσοφώντας το γεγονός γεμάτη ανεξικακία.
Αυτό που δεν συγχωρούσε ήταν η επεκτατική διάθεση λαών σε βάρος άλλων ανυπεράσπιστων. Και πάνω σε μια τέτοια συζήτηση με τον γνωστό μουσικοσυνθέτη Μπάμπη Πραματευτάκη του έδωσε δειλά-δειλά κάποιους στίχους της για την ειρήνη τον ήλιο της ζωής, όπως αναφέρει χαρακτηριστικά.
Σήμερα αγωνιζόμαστε για σένα Ειρήνη
για να μην ξαναζήσουμε πολέμου συμφορές,
σήμερα ατενίζουμε το φως της μέρας με ελπίδα,
σήμερα μαλακώνει η άγρια νύχτα μιας ζωής
και ξαστερώνει ο ουρανός.
για σένα Ειρήνη
ήλιε της ζωής.
Εκείνος εμπνεύστηκε αμέσως κι ένα απόγευμα που η Μαρία Χουρδάκη ήταν στο Ρέθυμνο την κάλεσε σπίτι του ν’ ακούσει το πρώτο σχεδίασμα. Εκείνη έσπευσε με την αχώριστη φίλη της Ελένη Ανυφαντάκη κι όπως περίμενε ν’ ακούσει τις πρώτες νότες ψέλλισε γεμάτη αμηχανία «Να ‘ξερες Μπάμπη αισθάνομαι σαν μαθήτρια αυτή τη στιγμή».
Κάθε φορά που μιλούσαμε επέμενε ότι και μια λέξη γύρω από την ειρήνη κι ένα άρθρο που να την προασπίζεται είναι κέρδος για τις γενιές που έρχονται.
Ο μεγάλος της καημός ήταν πάντα ο αδελφός της ο Κωστής. Κι όταν διοργανώσαμε τις εκδηλώσεις τύπου προς τιμήν του με τόση επιτυχία η Μαρία Χουρδάκη δήλωνε πως ήταν μια δικαίωση.
Όταν τραγουδάμε την «Ειρήνη» της είναι σαν να τη βλέπουμε από τη γειτονιά των αγγέλων να μας χαμογελά με αγάπη και ικανοποίηση επειδή ζει πάντα στη σκέψη μας.
Αλλά πως θα μπορούσε να χαθεί στη λήθη μια μορφή όπως αυτή της Μαρίας Χουρδάκη που τίμησε τον τόπο της και του πρόσφερε μια ακόμα πηγή γνώσης στο ανώτατο πνευματικό ίδρυμα του νησιού μας;
Πώς να ξεχαστεί η γυναίκα που έστειλε τους γονείς στα θρανία για να γίνουν καλύτεροι, μας δίδαξε σεβασμό στην προσωπικότητα του παιδιού και έδειξε δρόμους για να γίνουν οι άνθρωποι πιο ευτυχισμένοι και πιο δημιουργικοί μακριά από εξαρτήσεις και δολερούς… παραδείσους.
