Συνεχείς διακρίσεις την έχουν καταξιώσει και στον χώρο της λογοτεχνίας
Και ποιος δεν θυμάται τη δασκάλα Μαρία Καμηλάκη – Μανογιαννάκη που έδωσε κι αυτή κάτι από την αίγλη της προσωπικότητάς της στο 2ο Δημοτικό Σχολείο.
Πανέμορφη, ευπροσήγορη, ευγενέστατη ήταν χαρά για τον γονέα να συνεργάζεται μαζί της για την πρόοδο του παιδιού του. Ήταν χαρά και για τους μαθητές να έχουν μια τέτοια δασκάλα που διασκεύαζε για χάρη τους θεατρικά έργα κεντρικό πυλώνα της παιδαγωγικής δράσης της. Έτσι κατάφερε μια θεατρική πράξη μέσα στο σχολείο να μην αποτελεί απλή εορταστική εκδήλωση, αλλά ένα ισχυρό βιωματικό εργαλείο μάθησης, κοινωνικοποίησης και πολιτιστικής αφύπνισης των παιδιών.
Με αυτό τον τρόπο κατά τη διάρκεια της θητείας της σε δημοτικά σχολεία της Κρήτης, της Μακεδονίας και της Αθήνας, η Μαρία Καμηλάκη-Μανογιαννάκη δημιούργησε ένα πλούσιο αρχείο από πρωτότυπα σενάρια και διασκευές κλασικών κειμένων.
Έγραφε κείμενα προσαρμοσμένα στις ανάγκες και το δυναμικό της κάθε σχολικής τάξης, δίνοντας ρόλους σε όλα τα παιδιά προκειμένου να ενισχύσει την αυτοπεποίθηση και το πνεύμα συνεργασίας τους.
Πολλές από τις παραστάσεις της είχαν ιστορικό και λαογραφικό χαρακτήρα, συνδέοντας άμεσα τους μαθητές με τις παραδόσεις του τόπου τους (όπως η κρητική παράδοση και οι μεγάλες ιστορικές επέτειοι). Η απήχηση αυτών των έργων ήταν τέτοια, που αρκετά από τα θεατρικά της σενάρια δημοσιεύτηκαν σε σχολικά και τοπικά περιοδικά της εποχής, αποτελώντας πολύτιμο υλικό και οδηγό για άλλους μάχιμους εκπαιδευτικούς.
Και μετά εξελίχθηκε στον χώρο της λογοτεχνίας με άπειρες διακρίσεις.
Κουβαλά στα βιώματά της το φως
Γεννημένη και μεγαλωμένη στο Ρέθυμνο, με καταγωγή από το ιστορικό Μοναστηράκι Αμαρίου, η Μαρία Καμηλάκη-Μανογιαννάκη κουβαλά στα βιώματά της το φως, τις αντιθέσεις και τις αφηγηματικές παραδόσεις του τόπου μας. Σπούδασε στη Ράλλειο Παιδαγωγική Ακαδημία Πειραιώς και στη συνέχεια ολοκλήρωσε την εξομοίωση του πτυχίου της στο Παιδαγωγικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Για δεκαετίες υπηρέτησε με πάθος τη δημόσια εκπαίδευση, διδάσκοντας σε σχολεία της Κρήτης, της Μακεδονίας και της Αττικής. Η επαφή της με την παιδική ψυχή και τις καθημερινές αγωνίες των ανθρώπων της επαρχίας και των αστικών κέντρων αποτέλεσε το ιδανικό «εργαστήριο» για τη μετέπειτα λογοτεχνική της πορεία. Αν και το γράψιμο ήταν ένας μόνιμος εσωτερικός μονόλογος από τα νεανικά της χρόνια, η ίδια επέλεξε να μετουσιώσει τις εμπειρίες της σε επίσημα εκδοτικά βήματα, αποδεικνύοντας ότι οι μεγάλες αγάπες δεν μένουν ανεκπλήρωτοι πόθοι.
Ακολούθησε θεαματική είσοδός της στον χώρο του μυθιστορήματος με έργα που ισορροπούν αριστοτεχνικά ανάμεσα στην ιστορική πραγματικότητα και τη μυθοπλασία. Κεντρικό χαρακτηριστικό της γραφής της είναι η εναλλαγή έντονων εικόνων, οι ψυχογραφικές συγκρούσεις των ηρώων και η ανάδειξη της γυναικείας μοίρας σε χαλεπούς καιρούς.
Η πορεία της περιλαμβάνει σημαντικούς σταθμούς στην ελληνική λογοτεχνία με τις δημιουργίες της:
• «Στην κόγχη της μοίρας» (Εκδόσεις Αρμός, 2020): Το ντεμπούτο της στη μεγάλη φόρμα. Μια συγκλονιστική ιστορία που ξεκινά από τα μέσα του 20ού αιώνα σε ένα χωριό της Κρήτης. Κεντρική ηρωίδα είναι η Μυρτώ, ένα χαρισματικό κορίτσι που έρχεται αντιμέτωπο με τις κοινωνικές προκαταλήψεις, τις οικογενειακές συγκρούσεις και τα ίδια της τα όνειρα.
• «Σφουγγάρια της λήθης» (Εκδόσεις Ραδάμανθυς, 2023): Το δεύτερο μεγάλο μυθιστόρημά της, το οποίο εμβαθύνει στην ανάγκη του ανθρώπου να θυμάται ή να ξεχνά για να επιβιώσει. Η γραφή εδώ γίνεται ακόμη πιο ώριμη, με φόντο τις ιστορικές πληγές που αρνούνται να κλείσουν.
• «Εκεί όπου οι στάχτες ανθίζουν» (Εκδόσεις Ραδάμανθυς, 2025): Ένα έργο ελπίδας και αναγέννησης, όπου η συγγραφέας πραγματεύεται την ικανότητα της ανθρώπινης ψυχής να ανασυγκροτείται μέσα από τα συντρίμμια της.
• «Η άνοιξη σταμάτησε στα Τέμπη» (Εκδόσεις Ραδάμανθυς, 2025): Συλλογικό αφιέρωμα στο οποίο συμμετέχει η συγγραφέας, καταθέτοντας τη δική της συναισθηματική και λογοτεχνική μαρτυρία για μια εθνική τραγωδία που συγκλόνισε την Ελλάδα.
Πέρα από την πεζογραφία, η Μαρία Καμηλάκη-Μανογιαννάκη εκφράζεται συστηματικά μέσα από τον ποιητικό λόγο. Πολλά από τα ποιήματά της έχουν αποσπάσει τιμητικές διακρίσεις σε πανελλήνιους διαγωνισμούς και έχουν φιλοξενηθεί στις σελίδες έγκριτων λογοτεχνικών περιοδικών και τοπικών εφημερίδων. Το 2019 αποτέλεσε χρονιά-ορόσημο, καθώς διακρίθηκε σε μεγάλο διαγωνισμό διηγήματος, γεγονός που επισφράγισε την ικανότητά της να συγκινεί εξίσου στη μικρή και τη μεγάλη φόρμα.
«Από τότε που απέκτησα πλάκα και κονδύλι»
Με την άνεση της παλιάς φιλίας που δημιουργήθηκε από την παρουσία της Νέλλης μου στην τάξη της , θέλησα μια εκ βαθέων συζήτηση που με αποζημίωσε πνευματικά γιατί είναι ευλογία Θεού να μιλάς με τη Μαρία.
Μια δημιουργό που από μικρή ένοιωσε την ανάγκη να εκφραστεί λογοτεχνικά.
– «…Από τότε, λέει η ίδια που απόχτησα πλάκα και κονδύλιστα χέρια μου, ως ακροάτρια, στο Μονοθέσιο Σχολείο του χωριού μου, ζήλευα τους μαθητές που είχαν βιβλία και ήξεραν να διαβάζουν και να γράφουν. Ένιωθα απέραντη χαρά, όταν μου έδιναν βιβλίο να το φυλλομετρήσω. Ρουφούσαν τα μάτια μου ό,τι έβλεπα. Ύστερα τραβούσα γραμμές, πάνω στην πλάκα κι έγραφα κατά τον Καζαντζάκη, «γιώτες και κουλούρες». Έκανα πως διάβαζα λέγοντας ό,τι άρπαζε τ’ αυτί μου από το μάθημα. Όταν μεγάλωσα οι κόρες των ματιών μου έπεφταν πρώτα στο όνομα του συγγραφέα. Θαύμαζα πολύ το έργο τους, που το θεωρούσα ακατόρθωτο. Γρήγορα έγινε όνειρο ζωής. Από εφηβική ηλικία άφηνα το μολύβι να ρουφήξει ό,τι είχα στην ψυχή μου, κάθε εμπειρία και φαντασία, κάθε σκέψη καθετί που με συγκινούσε και με μάγευε και το κατέγραφα. Το γράψιμο γρήγορα έγινε ανάγκη ψυχής είτε σε πεζό είτε σε ποιητικό λόγο. Τα συρτάρια μου γέμισαν γραφτά. Η επιθυμία να γράψω ένα δικό μου μυθιστόρημα έγινε τεράστιο όνειρο, που αποζητούσε εκπλήρωση. Όμως οικογενειακές και επαγγελματικές υποχρεώσεις δεν άφηναν περιθώριο.
Αρκέστηκα σε μικρά σενάρια για παιδικές παραστάσεις, δραματοποίηση κειμένων για τις σχολικές γιορτές με τους μαθητές μου, ημερολόγιο. Τα χρόνια περνούσαν. Η μεγάλη στιγμή ήρθε το 2019 και συνεχίζει ως σήμερα, αφού, όπως είπε κι ο Ουγκώ, «Τίποτα δεν μπορεί να αντισταθεί σε μια ιδέα που έχει έρθει η ώρα της».
• Από πού αντλούσες τα θέματά σου;
– «Η ευλογία να γίνω δασκάλα και με συνδυασμό το επάγγελμα του συζύγου μου, γνώρισα πολλά μέρη της πατρίδας μας.
Κουβαλώντας παντού ιερή παρακαταθήκη κι ανεξίτηλη επιρροή τον τόπο καταγωγής μου προσπαθούσα να συνταιριάσω καθετί που με μάγευε και με συγκινούσε στη διαδρομή αυτή και να το καταγράψω. Η οξυμένη προσοχή και παρατήρηση, η εμπειρία, η διείσδυση σε ανθρώπινες συμπεριφορές και χαρακτήρες, σημαντικές στιγμές, τυχαία γεγονότα που με σημάδεψαν, ειδυλλιακά τοπία, ήθη, έθιμα, αξίες, ιστορία, κουλτούρα, νοοτροπία, εποχή, ανεξίτηλα προσωπικά βιώματα, με επηρεάζουν και είναι ικανά να γίνουν θεμέλιο της ιστορίας μου. Αλλά τον κύριο ρόλο τον έχει η φαντασία. Τα δυο πρώτα μυθιστορήματα «Στην κόχη της μοίρας» και «Σφουγγάρια της λήθης», είναι κοινωνικά μυθιστορήματα με θεμελιώδη ηθογραφικά θέματα, κοινωνικοπολιτικές αναφορές, φιλοσοφικές και υπαρξιακές αναζητήσεις βασίζονται σ’ όλα τα παραπάνω. Το ιστορικό μυθιστόρημα «Εκεί όπου οι στάχτες ανθίζουν», γεννήθηκε στην παρουσίαση του βιβλίου σου αγαπητή μου Εύα «Μαρτυρικά Χωριά». Ξύπνησε η αγάπη που έχω για την τοπική ιστορία κι η ανάγκη να μάθω όσο περισσότερα γίνεται για τη Νεότερη Ιστορία. Ιστορικές πηγές άντλησα από Ιστορικά βιβλία, επισκέψεις στη βιβλιοθήκη της βουλής, ταινίες, ντοκιμαντέρ και συνεντεύξεις συγγενών των αγωνιστών, ώστε ανάμεσα στα πλοκάμια της μυθοπλασίας να εμπλέκονται αληθινά ιστορικά γεγονότα χωρίς να αλλοιώνεται η πραγματικότητα, και δίχως να χάνεται η ταυτότητα και το μυστήριο της μυθοπλασίας».
• Είχες κάποια υποστήριξη στην προσπάθειά σας;
– «Υποστήριξη βασική ήταν και είναι τα τρία παιδιά μου.
Βλέποντας τη συμμετοχή μου σε περιοδικά κυρίως με ποίηση και τα σημειωματάριά μου, με παρότρυναν να λάβω μέρος το 2019 σε διαγωνισμό διηγήματος, όπου και διακρίθηκα. Την απόφασή μου για τη συγγραφή μυθιστορήματος δέχτηκε με ενθουσιασμό και η πατρική μου οικογένεια, γιατί γνώριζαν αυτό μου το όνειρο. Στις Πανελλήνιες ο βαθμός μου στην έκθεση ήταν 19. Τώρα ενθάρρυνση και δύναμη, να συνεχίσω το γράψιμο, μου δίνουν τα θετικά σχόλια και ο ενθουσιασμός των αναγνωστών μου, οι κριτικοί Λογοτεχνίας, μαθητές, φίλοι που τους ευχαριστώ από καρδιάς και τους ευγνωμονώ…».
• Οι χαρακτήρες σου βασίζονται στη μυθοπλασία; Σ’ έχουν επηρεάσει υπαρκτά πρόσωπα;
– «Η Λογοτεχνία έχει τη μαγεία να διεισδύει σε βάθος να αναδεικνύει την πολυπλοκότητα των γεγονότων που συμβαίνουν, την πολυμορφία των χαρακτήρων και τις βαθύτερες αιτίες που δημιουργούν τις διάφορες σχέσεις, ένα τρόπο δηλαδή να βλέπει κανείς τα πράγματα σφαιρικά. Για να γίνει αυτό και να είναι συναρπαστική η ιστορία με πλοκή, με συνεχή ροή, ανατροπές δυνατές σκηνές και περιγραφές, με πειστικούς ζωντανούς διαλόγους χτίζω αντιφατικούς φανταστικούς χαρακτήρες. Σ’ αυτή την περίπτωση οι χαρακτήρες βασίζονται στη μυθοπλασία, ώστε να μπορώ μπω στην ψυχοσύνθεσή τους, να γίνω η ανάσα τους, να τους κουμαντάρω δηλαδή, και με τον διάλογο να κάνω τον αναγνώστη να συνοδοιπορεί μαζί τους και συχνά να ταυτίζεται.
Εντούτοις και στα τρία βιβλία με έχουν επηρεάσει υπαρκτά πρόσωπα αλλού λιγότερο κι αλλού περισσότερο. Στο ιστορικό μυθιστόρημα εκτός από τους εικονικούς ήρωες είναι κι οι πραγματικοί, που οι χαρακτήρες τους είναι ατόφιοι μες στην Ιστορία».
• Η δικαίωση του μόχθου σου ήρθε με σημαντικές βραβεύσεις. Μίλησέ μου γι’ αυτές.
– «Η πλέον αναπάντεχη και η πιο σημαντική βράβευση είναι το Α΄ Βραβείο Ιστορικού Μυθιστορήματος που πήρα πρόσφατα από την πρόεδρο της Διεθνούς Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών και Καλλιτεχνών, την ερίτιμη κυρία Αικατερίνη Βλαχοπαναγιώτου – Μπατάλια, και το Βραβείο τιμής από τον γενικό γραμματέα επίσης της ΔΕΕΛ, αξιότιμο κύριο Γιώργο Γιακουμινάκη.
Επαίνους έχω πάρει σε ποιήματά μου με τη συμμετοχή μου σε διαγωνισμούς Ποίησης. Το 2019 πήρα διάκριση στο διήγημα «Σταθμός ζωής», που φιλοξενείται στον Τόμο «Φιλολογική Πρωτοχρονιά» 2023».
• Ποιες είναι οι σημαντικότερες στιγμές που έχεις ζήσει από τις εκδόσεις σου;
– «Κάθε φορά που υπογράφω την έκδοση ενός βιβλίου είναι πολύ σημαντική στιγμή. Αλλά όταν πήρα στα χέρια μου το πρώτο μου βιβλίο «Στην κόχη της μοίρας», η συγκίνηση ήταν τεράστια. Σημαντική στιγμή ήταν και η πρώτη αντίδραση των παιδιών μου. «Μπράβο μαμά, είμαστε περήφανα για σένα», δωρίζοντας μου συλλεκτική πέννα. Σημαντική στιγμή είναι κάθε παρουσίαση όπου κι αν γίνεται, ιδιαίτερα στις παρουσιάσεις στο Ρεθυμνο και στην «Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών», Ιστορικός χώρος που όλοι οι σπουδαίοι συγγραφείς έχουν αφήσει το αποτύπωμά τους. Και φυσικά όταν βραβεύτηκε το έργο μου από την ΔΕΕΛ».
• Αλήθεια Μαρία πως βλέπεις το μέλλον του βιβλίου; Δεν είμαστε σε δύσκολες εποχές;
– «Είμαστε πραγματικά σε δύσκολες εποχές και το βιβλίο περνάει κρίση και οι Έλληνες αποδεικνύεται πως είναι λιγότερο βιβλιόφιλοι. Επιπλέον η ψηφιακή εποχή υποχρεώνει το έντυπο βιβλίο να μοιράζεται τον χώρο με το ηλεκτρονικό βιβλίο και το ηχητικό. Η αξία του χάρτινου βιβλίου ελπίζω με τα πλεονεκτήματά του να κρατήσει σταθερή την αξία του. Έχει τη δύναμη της αφής και της όσφρησης. Είναι εξαιρετικό δώρο, δεν έχει τον φόβο διακοπής διαδικτύου ή μπαταρίας, σημειώνεις στις σελίδες του, γίνεται ιδιοκτησία σου, απορροφά σκέψη και συγκέντρωση, στολίζει το σπιτικό σου. Παρά τα πλεονεκτήματα, που ανέφερα, απειλείται από την τεχνολογία, αφού ο τρόπος διαβάσματος αλλάζει με γρήγορους ρυθμούς. Η συνύπαρξη το έντυπου και του ηλεκτρονικού βιβλίου στις επιλογές των αναγνωστών είναι αναπόφευκτη, εφόσον το ψηφιακό βιβλίο είναι μια εύκολη λύση κυρίως για τη νεολαία».
• Η προώθηση του βιβλίου βρίσκεται στην πιο δύσκολη φάση. Μπορούμε να προτείνουμε κάτι;
– «Οι δημιουργοί του βιβλίου ανησυχούν πραγματικά, γιατί η προώθηση των βιβλίων, παρά τις υποσχέσεις των Εκδοτικών Οίκων, δεν φτάνουν ούτε στα ράφια των βιβλιοπωλείων. Για να γίνει γνωστό το βιβλίο πρέπει να φτάσει σε όλα τα βιβλιοπωλεία μικρά και μεγάλα. Συμβαίνει να μην είναι γνωστός ο συγγραφέας, επομένως δεν μαθαίνονται ποτέ τα έργα του, όσο σπουδαία και να’ ναι, αν δεν βρίσκονται στα ράφια. Ο δημιουργός προσφέρει το έργο του προσδοκώντας ότι με την στήριξη και προώθηση του εκδότη θα γίνει γνωστό. Όμως γράφονται χιλιάδες βιβλία και η αγορασιμότητα λόγω και της οικονομικής κατάστασης είναι ελάχιστη. Βιβλία μεγάλης αξίας παραμένουν στα αζήτητα. Προτείνω οι εκδότες σε συνεργασία με τοπικούς φορείς να διοργανώνουν περισσότερα φεστιβάλ βιβλίου. Να γίνεται ενημέρωση δημιουργώντας προσωπικά site οι συγγραφείς κι οι Εκδότες. Να γίνεται διαρκής ενημέρωση στα δελτία τύπου για όλα τα βιβλία όχι μόνο για τα νεότερα. Να εμπλουτιστούν οι Δημοτικές – Δημόσιες Βιβλιοθήκες είτε με τη αγορά βιβλίων από τους δήμους είτε από τον εκδότη. Επίσης να δημιουργηθούν αίθουσες ανάγνωσης. Ο συγγραφέας προσφέρει έργο, ο εκδότης οφείλει να οργανώσει πολλές παρουσιάσεις για το ίδιο βιβλίο σε διαφορετικά μέρη ώστε να γίνει γνωστό. Για να ταξιδέψει το βιβλίο εκτός γεωγραφικών συνόρων της χώρας μας, να υπάρχει μεταφραστικός τομέας στον Εκδοτικό Οίκο χωρίς οικονομική συμβολή του συγγραφέα. Άλλωστε η αμοιβή του συγγραφέα είναι πενιχρή έως ανύπαρκτη αντιθέτως με τον εκδότη, γι’ αυτό το βιβλίο να έχει λογική τιμή που να μην είναι οικονομικοί οι λόγοι εγκατάλειψής του».
• Οι σύγχρονοι τρόποι επικοινωνίας βοηθούν άραγε στη διάθεση των βιβλίων;
– «Θεωρώ πως βοηθούν πάρα πολύ. Τα κοινωνικά δίκτυα, τα ιστολογία, τα ηλεκτρονικά βιβλιοπωλεία έχουν σκοπό την προώθηση και τη γνωριμία του βιβλίου. Τα κοινωνικά δίκτυα προβάλλουν αποσπάσματα του έργου, εικόνες. Οι ιστοσελίδες προσφέρουν κριτικές, γνώμες και πληροφορίες των έργων».
• Υπάρχει όμως – κακά τα ψέμματα – μια σταδιακή απομάκρυνση από το βιβλίο. Συμφωνείς και αν ναι που την αποδίδεις;
– «Ο Κικέρωνας είπε κάποτε πως: «Αν έχεις έναν κήπο και μια βιβλιοθήκη έχεις όλα όσα χρειάζεσαι», τώρα φαίνεται πολύ μακρινό, ενώ πριν λίγα χρόνια θεωρούταν διαχρονικό. Η απομάκρυνση από το βιβλίο οφείλεται κυρίως στα νέα τεχνολογικά προϊόντα όπως το διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που μαγνητίζουν τον κόσμο και απορροφούν τη σκέψη. Είναι μια εύκολη λύση, ανέξοδη. Παράλληλα το βάρος και το άγχος της καθημερινότητας δεν αφήνουν περιθώρια για χαλάρωση με τη μελέτη ενός βιβλίου. Η εικόνα έγινε κυρίαρχος της ζωής. Η τηλεόραση, το τάμπλετ, το κινητό, προσφέρουν γρήγορη ψυχαγωγία χωρίς τη χρήση σκέψης, όμως δεν ξεχνάμε και τους οικονομικού λόγους».
Η Μαρία Καμηλάκη μέσα από τα ιστορικά και κοινωνικά μονοπάτια των μυθιστορημάτων της, αποδεικνύει ότι το γράψιμο δεν είναι μια απλή αισθητική αναζήτηση, αλλά μια βαθιά πράξη ευθύνης. Τα βιβλία της, ριζωμένα στην παράδοση της Κρήτης αλλά με το βλέμμα στραμμένο στις πανανθρώπινες αξίες, αποτελούν μια εξαιρετική πρόταση ανάγνωσης για όσους αναζητούν λογοτεχνία με ψυχή, νεύρο
Στην περίπτωσή της αποδεικνύεται ότι οι πραγματικοί δάσκαλοι δεν σωπαίνουν ποτέ. Η φωνή της Μαρίας Καμηλάκη παραμένει ισχυρή, καθαρή και επίκαιρη μέσα από τα γραπτά της. Το έργο της είναι ένας πνευματικός φάρος που περιμένει να φωτίσει τις δικές μας αναζητήσεις. Ανοίγοντας ένα βιβλίο της, δεν διαβάζουμε απλώς ιστορία ή λογοτεχνία· ερχόμαστε σε επαφή με μια σπάνια ψυχή. Αξίζει να την ακούσουμε. Αξίζει να τη διαβάσουμε.
