Άφησαν έντονο το αποτύπωμά τους στην Αντίσταση και στην Εκπαίδευση
Μου ήταν αδύνατον να αναφερθώ στις μεγάλες μορφές του Ατσιποπούλου χωρίς να προσθέσω τη Μαρία Λιονή μια ηρωίδα, μια σπάνια γυναίκα για την οποία έχω κάνει αρκετά αφιερώματα, αλλά πάντα κάτι μου δίνει αφορμή να διανθίσω περισσότερο το λαμπερό της πορτραίτο.
Γεννήθηκε το 1905. Ήταν κόρη του Σπύρου Μανουσάκη (Γκιουστάκη) της Ασπασίας Λεντζάκη. Άνθρωπος φιλότιμος και με «τσαγανό» δεν ήθελε να μένει αμέτοχη στις δυσκολίες που περνούσε όλος ο κόσμος. Ήθελε και κείνη να προσφέρει. Έτσι βρέθηκε από τα μικρά της χρόνια καθισμένη στη φθαρμένη, από τη χρήση, καρέκλα της Νομαρχίας, να προσφέρει τις υπηρεσίες της, ως αρχειοφύλαξ, πάντα με το χαμόγελο. Κανένας δεν έφευγε χωρίς να εξυπηρετηθεί. Κι όλα αυτά, σε χρόνια που ο αναλφαβητισμός έκανε τους ανθρώπους ιδιαίτερα παράξενους, όταν βρίσκονταν σε δημόσια υπηρεσία και πολλές φορές άδικους όταν πίστευαν ότι όλα μπορεί να γίνουν με μια κίνηση των χεριών κατά μαγικό τρόπο. Η Μαρία Λιονή είχε τεράστια υπομονή και μπορούσε να εξηγήσει το κάθε τι στον άνθρωπο που ζητούσε τη βοήθειά της και να τον συμπαρασταθεί σαν να ήταν συγγενής της. Αυτή η αρετή την έκανε ιδιαίτερα αγαπητή στο περιβάλλον της και στους συναδέλφους της. Για όλους ήταν η αξιαγάπητη Μαρία, που είχε και μια εξαιρετική ομορφιά.
Έτσι τη βρήκε η Κατοχή, αλλά εκείνη συνέχιζε να δείχνει αμέριμνη. Κι όμως δεν είχε νου παρά για τη λευτεριά της πατρίδας της. Όσο για το θάρρος της ήταν απαράμιλλο. Πως χωρούσε άραγε τόση γενναιότητα σε τόσο τρυφερό παρουσιαστικό ήταν ν’ απορείς.
Σαν αρχαιοφύλακας πρόσφερε σπουδαίες υπηρεσίες στην Αντίσταση. Σε καθημερινή βάση ο Χρίστος Τζιφάκης είχε την κίνηση της αρχειοθέτησης από τη Μαρία. Συνεργάτες της στη Νομαρχία τη θυμούνται να γράφει στη γραφομηχανή της το αντιστασιακό δελτίο. Στη γραφομηχανή της Νομαρχίας! Τι γενναία ψυχή έκρυβε η πανέμορφη εκείνη κοπέλα. Έτσι κατάφερε να σώσει και τη ζωή του Γιάννη Κουτσουράκη, παραπλανώντας τους καταχτητές, που τον αναζητούσαν ακόμα και στη Νομαρχία.
Εκεί πάντως που η Μαρία έκανε τους πάντες να «λαχταρίσουν», δίνοντας ρεσιτάλ ψυχραιμίας, ήταν μια μέρα που έκαναν «μπλόκο» στη Νομαρχία, οι Γερμανοί. Κάτι είχαν υποψιαστεί. Ένας Γερμανός μάλιστα πήγε και στάθηκε πάνω από τη Μαρία. Και κείνη χωρίς να ταραχτεί συνέχιζε απτόητη να γράφει το δελτίο της αντίστασης, σαν να μη συνέβαινε τίποτα. Η τόση ηρεμία δεν μπορούσε να πονηρέψει ούτε κι έναν καχύποπτο. Απογοητευμένοι έφυγαν οι Γερμανοί αφού δεν βρήκαν τίποτα το περίεργο. Και η Μαρία σαν να μην είχε συμβεί στο γραφείο της το επεισόδιο, τέλειωσε με την ησυχία της το κείμενο, και το έβαλε στην τσάντα της όπως κάθε βράδυ. Πήγε αμέσως μετά στη σπηλιά όπου είχε στηθεί τυπογραφείο. Η αντιστασιακή εφημερίδα τυπώθηκε και πάλι. Η μικρή Ατσιπουλιανή ηρωίδα είχε θριαμβεύσει για μια ακόμα φορά …Ο Τζιφάκης δεν ήξερε πολλές φορές πώς να επαινέσει τη γυναίκα αυτή που τον ξάφνιαζε με την τόλμη της και το αγωνιστικό της σθένος.
Η καρδιά της «Παιδικής Στέγης»
Κι ήρθε η απελευθέρωση να ξαναδώσει το χαμόγελο της ελπίδας. Νέος όμως εχθρός ήρθε να στοιχειώσει τον ύπνο της Μαρίας. Ήταν η μιζέρια που ταλαιπωρούσε τον κόσμο. Η χώρα μας, μόλις σήκωνε κεφάλι από την κατοχή των δακρύων και της ορφάνιας. Θύματα της μεταβατικής αυτής περιόδου τα παιδιά, που βρέθηκαν ξαφνικά από μικρή ηλικία να θυσιάζουν στον βωμό της ανάγκης, όνειρα και προοπτικές για τη ζωή τους αναζητώντας δρόμους επιβίωσης.
Αυτά τα πλάσματα ήρθε να ανακουφίσει ένα έργο ζωής του υπέροχου εκείνου λευίτη – αγιασμένη θα είναι η ψυχή του – του παπά Γιάννη Πίτερη. Ήταν η «Παιδική Στέγη» που έδωσε στη Μαρία Λιονή μια διέξοδο, για να διοχετεύσει την ανάγκη της να προσφέρει στον συνάνθρωπο, ιδιαίτερα στο παιδί που λάτρευε.
Κι ένωσε τις δυνάμεις της για τη λειτουργία της Παιδικής Στέγης.
Για τον σκοπό αυτό εξασφάλισε τη γενναία συνδρομή της ΧΕΝ, του Οργανισμού Τουρισμού και την τεχνική βοήθεια του στρατού.
Συνεπίκουρος και ο σύλλογος των εν Αθήναις Ρεθυμνίων το «Αρκάδι».
Σ’ αυτή την Παιδική Στέγη η Μαρία Λιονή έμεινε αμέτρητες φορές άγρυπνη. Ακόμα και στο σπίτι μετέφερε την έγνοια της για κάθε πρόβλημα που αντιμετώπιζε ο χώρος αυτός που κάποιοι επιτελούσαν θεάρεστο έργο.
Ο Γιώργος Λιονής, ο ακριβός της σύντροφος, πολλές φορές αγανακτούσε. Μα θα την έχανε τελικά αν συνέχιζε να πάσχει για τους άλλους. Και την ίδια στιγμή έσπευδε κι ο ίδιος να βοηθήσει για να δει εκείνο το υπέροχο χαμόγελό της που ήταν σαν ευλογία Θεού.
Γράφει η Βιργινία Τσουδερού: «Η Μαρία με το αισθητήριο του παιδευμένου ανθρώπου ήξερε ότι για να πετύχουμε την πλήρη και αληθινή ελευθερία χρειάζονται άτομα με σωστή αγωγή, σωστή παιδεία.
Από το 1961, δόθηκε ολοκληρωτικά στο έργο της Παιδικής Στέγης. Ιδέες πολλοί έχουν. Επιμονή όμως στην υπηρεσία μιας ιδέας πολύ λίγοι. Η Μαρία ήταν μεταξύ των ολίγων. Ήξερε να δουλεύει χωρίς να ακούγεται. Να προωθεί σκοπούς αθόρυβα. Ήταν ο στυλοβάτης του έργου. Στις πρώτες δύσκολες στιγμές το σπίτι της Μαρίας ήταν το καταφύγιο των παιδιών. Η Μαρία ήταν η υπομονετική αθόρυβη μητέρα, που βρισκόταν πάντα εκεί που έπρεπε στην ώρα της ανάγκης…».
Ποιος δεν τη θυμάται να στέκεται στην πόρτα της, χαμογελαστή, έτοιμη να υποδεχτεί τον καθένα, να δώσει τη σωστή συμβουλή, να συμβιβάσει τα ασυμβίβαστα.
Και που δεν πρωτοστάτησε και πέρα της «Παιδικής Στέγης» η Μαρία Λιονή. Παρούσα στον αγώνα για το Κέντρο Νεότητας στον Τίμιο Σταυρό, παρούσα στη ΧΕΝ, παρούσα σε κάθε έργο καλό και αγαθό …
Με τις αχώριστες φίλες και συνεργάτιδες στα έργα αγάπης, Κωστούλα Τζέτζου και Θεανώ Μακρή βρέθηκαν στο μοιραίο λεωφορείο, ιδιοκτησίας Γεωργίου Λιονή και Μιχ. Δημητρακάκη 24 Αυγούστου 1970. Πήγαιναν στο Ηράκλειο για να αφαιρεθούν οι πινακίδες του οχήματος και να αντικατασταθεί με καινούργιο.
Ήταν 2.30 το μεσημέρι όταν το αυτοκίνητο, κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες, βρέθηκε σε γκρεμό της Δαμάστας. Η Μαρία Λιονή με τις δυο αχώριστες φίλες της, πέταξαν στους κόλπους των μακάρων, που είχαν θέση, χάρις στο μεγάλο έργο τους. Οι λοιποί επιβάτες, τέσσερις ήταν, τραυματίστηκαν σοβαρά.
Η κηδεία των τριών γυναικών έγινε μέσα σε κλίμα οδύνης. Στη νεκρώσιμη ακολουθία προέστη ο Μητροπολίτης Τίτος πλαισιωμένος από τον Κυδωνίας και Αποκορώνου Νικηφόρο και πολυάριθμο κλήρο. Η ΧΕΝ εξέδωσε ψήφισμα και οι νεκρολογίες διαδέχονταν η μία την άλλη στον τοπικό τύπο. Για τη Μαρία οι περισσότερες.
Τότε κάποιο από τα παιδιά της Παιδικής Στέγης ο σημερινός επιφανής δικηγόρος και συγγραφέας Κωστής Καλλέργης ένοιωσε την ανάγκη με στίχο να αποχαιρετίσει, την αγαπημένη του κα Μαρία εκ μέρους και όλων των παιδιών της στέγης.
Κι έγραψε: «Εις τη μεγάλη τρικυμία που έχει η σκληρή ζωή βρήκαμε απάνεμο λιμάνι εις τη Μαρία τη Λιονή.
Μας πρότρεπε στην Αρετή εις την Αγάπη την Αλήθεια είχε ακούραστη καρδιά κρυμμένη μες στα στήθια».
Στο ίδιο ύφος και οι υπόλοιποι στίχοι, πλημμυρισμένοι από το άρωμα παιδικής καρδιάς, που θρηνούσε τον χαμένο της άγγελο. Και κατέληγε: «Στη μάνα που μας έδωσε αγάπη και συμπόνια ευχόμαστε η μνήμη της να μένει πάντα αιώνια».
Τα χρόνια κύλισαν. Κι όταν σμίγουν οι φτασμένοι σήμερα συμπολίτες που ήταν κάποτε μέλη της Παιδικής Στέγης ανάβουν κερί στη μνήμη της Μαρίας Λιονή της μάνας που ξενυχτούσε να βρει λύσεις, όταν τα τρόφιμα δεν έφταναν για να χορτάσει ο μαθητόκοσμος του ιδρύματος, της Στέγης που είχε κάνει δεύτερο σπίτι της και που είχε τόσο απλόχωρη καρδιά, ικανή να χωρέσει αγάπη για όλα τα παιδιά του κόσμου.
Όλγα Δαλέντζα
Η αξέχαστη καρατερίστα Όλγα Δαλέντζα τιμούσε το Ατσιπόπουλο υπηρετώντας με συνέπεια την υψηλή τέχνη.
Για τον πατέρα της Γιάννη Δαλέντζα θα ακολουθήσει σχετικό αφιέρωμα γιατί ήταν μεγάλη μορφή.
Η μητέρα της Όλγας, η Νέλλη Δαλέντζα, ήταν η κορύφωση της κομψότητας και της ευγένειας. Διακρινόταν όμως και για το μεγάλο της ταλέντο. Ο πίνακάς της «Αρκάδι» που βρίσκεται στην Πινακοθήκη της Ιεράς Μονής Αρκαδίου έχει όλα τα στοιχεία που πιστοποιούν πόσο σημαντική καλλιτέχνης ήταν η Νέλλη Δαλέντζα, διατηρώντας πάντα το δικό της ύφος σε κάθε της έργο. Ήταν όμως και μια μεγαλόψυχη σύζυγος, αφού στήριζε σαν ηρωίδα τον σύζυγό της και περνούσε μαζί του κάθε δοκιμασία. Ιδιαίτερα όταν ήταν έγκλειστος στο κελί μελλοθανάτων στην Αγιά.
Σ’ αυτό το περιβάλλον που μεγάλωσε η Όλγα δεν μπορούσε να μην επηρεαστεί και να συνεχίσει την πορεία της στη ζωή από την οδό της δημιουργίας. Επέλεξε την υποκριτική και οι πρώτες διακρίσεις που έλαβε δικαίωσαν την επιλογή της αυτή. Έτσι το 1965 τελείωσε τη δραματική σχολή του Πέλου Κατσέλη κι έκτοτε μόνο επιτυχίες σημείωνε στο ενεργητικό της. Μόνο ένα διάστημα διέκοψε, όσο χρειάστηκε για να πάρει το πτυχίο και της Παντείου.
Από την πρώτη στιγμή που πάτησε το πόδι της στο θεατρικό σανίδι, η Όλγα Δαλέντζα, έγινε βασικό στέλεχος θιάσων βετεράνων ηθοποιών. Συγκεκριμένο το 1966 παίζει στο θίασο νέων του παιδικού επιμορφωτικού Θεάτρου Αθηνών.
Τον ίδιο χρόνο εμφανίστηκε το Καλοκαίρι στο «Ορβο» με τον θίασο των Ενωμένων Καλλιτεχνών. Το 1968 δίπλα στον Μίμη Φωτόπουλο το 1968 και το 1970 έπαιξε με τον θίασο Αυλαία Τέχνης, «Γιάννας Βαλέντη – Στ. Στρατηγού, Δημήτρη Κων/νιδη». Το 1972 την χειροκροτήσαμε δίπλα στους Δημήτρη Μυράτ και Βούλα Ζουμπουλάκη. Το 1973 παίρνει μέρος με το εθνικό θέατρο στο Φεστιβάλ Επιδαύρου τα χρόνια από το 1973 μέχρι 1975 συνεχίζει πάλι στον θίασο Μυράτ Ζουμπουλάκη, το 1976 παίρνει μέρος στο Φεστιβάλ Αθηνών και από τον ίδιο χρόνο μέχρι και το 1978 παίζει στον θίασο Μυλωνά – Βασιλάκου.
Το 1980 έρχεται και πάλι στο προσκήνιο με τη μεγάλη θεατρική επιτυχία «Ντόλλυ», του Θόρτον Γουάιλντερ, πλάι στην Έλλη Λαμπέτη και Δημήτρη Παπαμιχαήλ. Είχε ερμηνεύσει ιδανικά τον ρόλο της μισόκουφης Γερτρούδης τόσο που ο κριτικός Μπάμπης Κλάρας της έγραψε στη «Βραδυνή» μια εξαιρετική κριτική.
Επίσης η Όλγα είχε διδάξει στη σχολή Θεάτρου του Δημήτρη Κωνσταντινίδη ορθοφωνία, απαγγελία, ενώ έλαβε μέρος σε πολλές εκπομπές ραδιοφώνου και τηλεοράσεως με μοναδική επιτυχία πάντα. Υπήρξε συνδημιουργός του θιάσου «Νέα Πορεία» του Γιώργου Χαραλαμπίδη και ενεργό μέλος του Σωματείου Ελλήνων Ηθοποιών.
Είχε έντονη κωμική φλέβα σε συνδυασμό με ένα εκρηκτικό ταπεραμέντο, που την έκαναν ακαταμάχητη. Διακρίθηκε σε πολλούς ρόλους. Ήταν η χαρακτηριστική νταντά του Γιάννη Μπέζου στη σειρά «Άκρως οικογενειακόν», αλλά και η
Θαύμαζε πολύ τον πατέρα της που ήταν το ιερό της πρότυπο. Αλλά συμπαραστάθηκε σαν άξια κόρη στη μητέρα της.
Λίγο πριν το ξέσπασμα της πανδημίας κατάφερε ο Σπύρος Μπιμπίλας να την πείσει να μείνει στο Γηροκομείο Πειραιά. Εκεί τουλάχιστον θα ήταν εξασφαλισμένη η περιποίηση που είχε τόσο ανάγκη, καθώς έχανε σιγά-σιγά την όρασή της. Η Όλγα δεν άργησε να προσαρμοστεί στη νέα της κατάσταση. Είχε αναπτύξει σχέσεις και με τους άλλους φιλοξενούμενους και όπως πάντα έδινε την εντύπωση πως δεν την απασχολεί κανένας και τίποτα. Ένοιωθε αυτάρκης από αγάπη, από συντροφιά, από εκτίμηση και σεβασμό. Έτσι τη βρήκε ο θάνατος στις 8 Φεβρουαρίου 2023.
Ευαγγελία Χαλκιαδάκη-Παπαλεξάκη
Από τις φωτεινές μορφές που κόσμησαν την κοινωνία του Ατσιποπούλου και μια δασκάλα η Ευαγγελία Χαλκιαδάκη Παπαλεξάκη.
Αναρίθμητες οι προσωπικότητες που θυμούνται με νοσταλγία τη δασκάλα τους. Γιατί αυτή η μοναδική γυναίκα και σπουδαία εκπαιδευτικός είχε την τάση να δείχνει στη νέα γενιά τις ψηλότερες κορφές γνώσης και οράματος.
Γεννήθηκε στο Ατσιπόπουλο το 1906. Ο πατέρα της Λεωνίδας Χαλκιαδάκης υπηρετούσε στην Κρητική Χωροφυλακή με τον βαθμό του ενωματάρχη και βρισκόταν στη φρουρά του Ελευθερίου Βενιζέλου την περίοδο της Κρητικής Πολιτείας (1898-1913). Η μητέρα της Αικατερίνη διακρινόταν επίσης για την αρχοντιά της και την άριστη διαπαιδαγώγηση που κυριαρχούσε στα μητρικά της καθήκοντα.
Η Ευαγγελία μετά από επιτυχείς σπουδές αποφοίτησε το 1925 από το Διδασκαλείο Χανίων. Το 1926 διορίστηκε στο Άνω Βαλσαμόνερο και μια εξαετία υπηρέτησε στο Κάτω Μαλάκι. Από το 1935 μέχρι τη συνταξιοδότησή της υπηρέτησε στο Ατσιπόπουλο όπου και άφησε έντονο το στίγμα της.
Η ζωή φάνηκε γενναιόδωρη για την Ευαγγελία φέρνοντας στον δρόμο της τον Αντώνη Παπαλεξάκη, παραδοσιακό Κρητικό. Λάτρη της παράδοσης, έντιμο και ευγενικό, πράο και αρχοντικό, έναν άνδρα που δικαίωνε τη φήμη του σωστού οικογενειάρχη. Από τα τρία παιδιά που απέκτησαν απόλαυσαν μόνο χαρές και ιδιαίτερα για τον Αλέξανδρο ένοιωσαν πολλές φορές περηφάνια με την άνοδο του στην ιεραρχία του στρατού αλλά και για την κοινωνική του προσφορά.
Η Ευαγγελία είχε καταφέρει να δώσει έννοια στον ρόλο της εκπαιδευτικού ως δεύτερης μητέρας. Γι’ αυτήν όλα τα παιδιά είχαν τα ίδια δικαιώματα ανεξάρτητα από τις κοινωνικές διαβαθμίσεις. Με την ίδια ανοικτή αγκαλιά έδειχνε την αγάπη της στο αρχοντόπουλο αλλά και στο πιο φτωχό παιδί του χωριού. Ακόμα και στην τιμωρία φρόντιζε να είναι δίκαιη, έτσι που και αυτός που δεχόταν την όποια «ποινή» να συνειδητοποιήσει ότι δίκαια έπασχε.
Σε μια υπέροχη αναφορά του Ελευθερίου Σκανδάλη, μιλώντας σε μια εκδήλωση προς τιμήν της δασκάλας του περιγράφεται η παροιμιώδης ψυχραιμία αυτής της γυναίκας. Κανένας ποτέ δεν την είδε σε σκηνή πανικού όσο κι αν οι καιροί ήταν δίσεκτοι. Στεκόταν στο ύψος των περιστάσεων και δημιουργούσε στον καθένα που ήταν κοντά του μια αίσθηση απόλυτης εμπιστοσύνης και σιγουριάς.
Μια εικόνα που έμεινε στη μνήμη πολλών μαθητών της ήταν την αποφράδα μέρα που οι Γερμανοί μετά τη μάχη της Κρήτης πήγαν να επιτάξουν το σχολείο.
Αγέρωχη αμίλητη η Ευαγγελία έδινε με τη ματιά της κουράγιο στους μαθητές να μεταφέρουν σιγά-σιγά τα πράγματα του σχολείου στην εκκλησία του Χριστού για να συνεχίσουν εκεί τα μαθήματα.
Η αίσθηση που απεκόμισαν οι μαθητές από αυτήν την εμπειρία ήταν η ιερότητα της ανάγκης να διαφυλαχτεί αυτό το υλικό που βοηθούσε και υποστήριζε τη γνώση. Ένα κομμάτι κι αυτό από τα ιερά και όσια της φυλής.
Αυτό το χάρισμα είχε η Ευαγγελία λόγω και έργω να διδάσκει Αγωγή.
Αυτό όμως που πρωτεύει να της αναγνωριστεί ήταν η ικανότητά της να εμπνέει το μαθητή για μάθηση. Και να του γίνεται βίωμα κάθε ηθική αξία της ζωής με τον τρόπο που δίδασκε η υπέροχη εκείνη εκπαιδευτικός.
Οι Ατσιπουλιανοί δεν ξέχασαν ποτέ τη δασκάλα τους και της έδωσαν όλο τον σεβασμό που της άξιζε και με τιμητικές εκδηλώσεις.
Η Ευαγγελία έφυγε από τη ζωή στις 9 Οκτωβρίου 1999.
Για τον γιο της Αλέξανδρο επίσης σημαντική μορφή του Ατσιποπούλου θα αναφερθούμε στο επόμενο φύλλο μας.
