Η τραγική ιστορία του νεαρού Βερύκιου
Εκείνο τον Φεβρουάριο του 1897, όλη η περιοχή του Μυλοποτάμου αναστατώθηκε από τις έντονες φήμες ότι ρέμπελοι Τούρκοι εφορμούν με μανία και σφάζουν Χριστιανούς στα περίχωρα του Ρεθύμνου, (Ατσιπόπουλο, Περβόλια, Άδελε, Πηγή) ενώ ισχυρές δυνάμεις των Τούρκων μαζεύτηκαν στον Πύρκο (Κούλε) του Λατζιμά, πάνω από της «Γραίς το δέτη» με πρόθεση να πάνε στο Ρέθυμνο για να καταστείλουν πιθανή εξέγερση.
Αμέσως έσπευσαν αγγελιαφόροι να ξεσηκώσουν τον πληθυσμό προκειμένου να ανακοπεί η πορεία των Τούρκων προς το Ρέθυμνο. Κυρίως όμως να εκμεταλλευθούν μια ακόμα ευκαιρία μήπως και διώξουν επιτέλους το σκοτάδι της σκλαβιάς.
Οι οδηγίες που δόθηκαν ήταν να πάρουν εκδίκηση οι Ρεθεμνιώτες για το αίμα των αθώων που έρεε άφθονο από το μαχαίρι των ρέμπελων και να εξασφαλίσουν το δυνατόν αιχμαλώτους για την περίπτωση που θα έφθαναν στο στάδιο των διαπραγματεύσεων.
Για την ενημέρωση και των πιο απόμακρων χωριών άρχισαν να παίζουν οι καμπάνες και να πέφτουν μπαλωθιές ολούθε σημάδι ότι ξεκίνησε ο ξεσηκωμός.
Στο άκουσμά τους κανένας νεαρός δεν έμεινε αδιάφορος. Λες και πήγαιναν σε πανηγύρι κίνησαν να ανταμώσουν τους άλλους και να ενισχύσουν τα τμήματα που θα αναλάμβαναν δράση.
Άκουσε το κάλεσμα της τιμής κι ο Μανόλης Βερύκιος ο γιος του γιατρού Νίκου Βερύκιου που είχε έρθει εθελοντής να πολεμήσει στην επανάσταση του 1866 κι έμεινε. Δεν έχασε καιρό κι έτρεξε πρώτα στον πατέρα του να πάρει την ευχή του. Ο γιατρός όμως πάγωσε όταν άκουσε την απόφαση του γιου του. Μοναχογιό τον είχε και χαϊδεμένο. Για πρώτη φορά ο ατρόμητος αγωνιστής ένοιωθε τρέμουλο σε όλο του το κορμί. Γιατί και ο γιος του; Ήταν μόλις 18 χρόνων, ψηλός και λυγερός σαν κυπαρίσσι με σπάνια ομορφιά. Άνετα θα τον παρομοίαζες με τον μυθικό Αχιλλέα. Είχε τελειώσει και το Ελληνικό Σχολείο. «Άσε του είπε να πάνε οι πολλοί που δεν έχουνε και δουλειά. Μικρός είσαι ακόμα…».
Ο Μανόλης απόρησε με τη στάση του πατέρα του. Μα από αυτόν δεν είχε γαλουχηθεί με το νάμα του αγνού πατριωτισμού; Από τον πατέρα του δεν διδάχτηκε ιστορία και το χρέος κάθε νέου να υπερασπίζεται την πατρίδα του;
Προσπάθησε στο πνεύμα αυτό να τον ηρεμίσει. Έτσι κι αλλιώς είχε πάρει την απόφασή του. Ας το καταλάβαινε και ο πατέρας του για να μην του δημιουργεί διλήμματα. Είχε ήδη πάρει από το μπαούλο τον παλιό γκρά, το ίδιο όπλο που χρησιμοποίησε ο πατέρας του. Εκείνος μη μπορώντας άλλο να τον εμποδίσει, περιορίστηκε να του δώσει κάποιες συμβουλές, σαν εμπειροπόλεμος αυτός. Και τέλος τον ξεπροβόδισε με την ευχή του.
Γοργοπόδαρος καθώς ήταν ο νεαρός δεν άργησε να σμίξει με τους χωριανούς του που είχαν πρωτοξεκινήσει. Φτάσανε κάποτε στη Σπηλιάρα που είχαν μαζευτεί κι οι άλλοι από τα γύρω χωριά.
Η χαρά του Μανόλη δεν περιγράφεται όταν τους είπαν ότι ακόμα δεν πήραν τον λόγο τα ντουφέκια. Θα ήταν κι αυτός στο πανηγύρι μόλις αποφάσιζαν οι αρχηγοί να δώσουν το πρόσταγμα της μάχης.
Στο μεταξύ όλο και περισσότεροι έφθαναν και ενισχύσουν τους άλλους που είχαν πρωτοπάει. Αντιλήφθηκαν όμως οι νιζάμηδες όλη αυτή την κίνηση και αποφάσισαν να κόψουν την ορμή των Χριστιανών. Επιχείρησαν με ομοβροντίες να τους φοβερίσουν αλλά το μόνο που κατάφεραν ήταν να ορμήσουν καταπάνω τους με λύσσα οι Ρωμιοί.
«Απάνω τους μωρέ να τους φάμε» ακούστηκε μια στεντόρεια φωνή. Ήταν ο Βερύκιος.
Έδειχνε να έχει κέφι τρελό. Πάνω όμως που έσκυψε να ξαναγεμίσει μια εχθρική μπάλα τον βρήκε στον λαιμό. Έγυρε σαν σφαγμένος. Έτρεξαν κοντά του οι συναγωνιστές του αλλά ήταν αργά για το παλικάρι. Τον φίλησαν και γύρισαν στη μάχη.
Το βράδυ πια θα τιμούσαν το ηρωικό παλικάρι. Δεν άργησε το νέο να φθάσει και μέχρι τους Δαφνέδες που είχε εγκατασταθεί ο άτυχος πατέρας. Κανένας όμως δεν έπαιρνε το ρίσκο να του δώσει το μαύρο μαντάτο. Αποφάσισαν οι προεστοί να αναλάβουν το θλιβερό καθήκον. Πήγαν στο σπίτι του γιατρού και προσπαθούσαν να του φέρουν απέξω απέξω το τραγικό συμβάν.
Αρχικά του είπαν πως είχε τραυματιστεί μάλλον ελαφρά και τον έφεραν χωριανοί στο σπίτι. Ο άτυχος πατέρας, ένοιωσε να τον λούζει κρύος ιδρώτας. Έτρεξε στα εικονίσματα και άρχισε κλαίγοντας να παρακαλεί τον Θεό για τη σωτηρία του γιου του. Έμπειρος γιατρός ήταν θα τα κατάφερνε να τον σώσει αρκεί και το τραύμα να μην ήταν θανατερό.
Ο θόρυβος απέξω τον έκανε να τρέξει στην εξώθυρα. Και τότε είδε το λεβέντη του άψυχο σορό πάνω σε ένα υποζύγιο. Ράγισαν και οι πέτρες από τον θρήνο που ακολούθησε. Τον ξάπλωσαν στη μέση της κάμαρης κι όλοι θαύμαζαν ακόμα και τώρα την κορμοστασιά του. Έμοιαζε σαν να κοιμόταν. Χαμογελούσε σαν να ήθελε να παρηγορήσει όλους για να μην κλαίνε τον χαμό του. Έκανε το χρέος του κι ήταν δική του επιλογή.
Φιγούρα αρχαίας τραγωδίας η άμοιρη μάνα του έκοψε τα μαλλιά της και του έδεσε τα χέρια. Από κοντά και οι αδελφές του τον μοιρολογούσαν σπαράζοντας στο κλάμα.
Τα ίδια επαναλήφθηκαν την επομένη την ώρα της κηδείας. Μαζεύτηκαν και από τα γύρω χωριά, μόλις άκουσαν την νεκρική καμπάνα, για να συνοδεύσουν στην τελευταία του κατοικία τον ήρωα. Οι άνδρες τον αποχαιρέτισαν με μπαταριές κατά το έθιμο.
Στις 6 Μαρτίου 1897 οι ναύαρχοι πήραν εντολή από τις κυβερνήσεις των χωρών τους να κηρύξουν την αυτονομία της Κρήτης υπό την επικυριαρχία του Σουλτάνου. Οι Κρητικοί απάντησαν ότι δεν δέχονται την αυτονομία αλλά μόνο την Ένωση, ενώ η Πύλη δήλωσε ότι θα ενέκρινε ως διοικητή της Κρήτης Τούρκο υπήκοο. Στο μεταξύ τα πνεύματα στην Ελλάδα είχαν οξυνθεί και πολλοί ζητούσαν την κήρυξη πολέμου εναντίον της Τουρκίας. Το αποτέλεσμα του ελληνοτουρκικού πολέμου, δηλαδή η ήττα της Ελλάδας, επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την εξέλιξη του κρητικού ζητήματος. Η κυβέρνηση Ράλλη αναγκάστηκε να ανακαλέσει στις 21 Απριλίου τον Τιμολέοντα Βάσσο και το εκστρατευτικό σώμα από την Κρήτη.
Κάτω από αυτές τις συνθήκες οι Κρητικοί, μετά από συνελεύσεις των ηγετών τους στους Αρμένους, στις Αρχάνες και στο Μελιδόνι, αναγκάστηκαν να δεχτούν την αυτονομία.
Ο Μανόλης Βερύκιος δεν ήταν ο μόνος νεκρός στην επανάσταση αυτή. Ήταν όμως από τους δαχτυλοδειχτούμενους νέους χάρις στη λεβεντιά και την απαράμιλλη ομορφιά του.
Τον ήρωα ανάστησε η πένα του Μ.Γ. Αλεφαντινού, σε δημοσίευμα αρκετά χρόνια αργότερα. Κι έτσι φθάνει ως εμάς να θυμίσει το χρέος της ευγνωμοσύνης σε ένα ακόμα άγνωστο ήρωα.
Ο σπουδαίος ήρωας Νικόλαος Ζερβός
Αρχές Μαΐου 1952 πληροφορείται με τηλεγράφημα ο τοπικός τύπος τον θάνατο του Νικολάου Ζερβού αντισυνταγματάρχη ε.α. Στην πρώτη αναφορά η είδηση είναι αρκετά φειδωλή σε στοιχεία. Ενδεχομένως να έφθασε η είδηση αρκετά καθυστερημένα, οπότε έγινε απλά η αναφορά. Από τα δημοσιεύματα που ακολουθούν διαπιστώνουμε, ότι ο θάνατος αυτός προκάλεσε αίσθηση και γίνεται αφορμή ακόμα και για έμμετρες νεκρολογίες.
Κι ήταν φυσικό αφού ο Νικόλαος Ζερβός, είχε ήδη καταχωρηθεί στο πάνθεον των ηρώων του ελληνικού και του γαλλικού στρατού, πολέμησε σε όλες τις επιχειρήσεις 1912-1914, 1914-1918,1918-1921.
Το στήθος του κοσμούσαν αμέτρητα παράσημα τόσο του ελληνικού στρατού όσο και του Γαλλικού, για τις ανδραγαθίες του στο μέτωπο του Βερτέν.
Γεννήθηκε στο Μέρωνα Αμαρίου το 1887 και ήταν γιος του Μιχαήλ Ζερβού.
Να θυμίσουμε ότι και ο πατέρας του ήταν από τους πρωταγωνιστές των τελευταίων επαναστάσεων για την αποτίναξη του τουρκικού ζυγού.
Αναφέρεται στους υπερασπιστές του Μέρωνα όταν στις 2 του Φλεβάρη 1867, πήγαν εκεί οι Τούρκοι για να εκδικηθούν με τις θηριωδίες που ακολούθησαν τη συμμετοχή των Μερωνιανών στο έπος της Αρκαδικής εθελοθυσίας.
Ο Νικόλαος μεγάλωσε με τις αναφορές αυτές και από νωρίς ενστερνίστηκε το καθήκον για την υπεράσπιση της πατρίδας με όποιο τίμημα. Ακόμα και με την ίδια τη ζωή κάθε στρατιώτη. Η φύση τον είχε προικίσει με μια αρρενωπή ομορφιά, που χαρακτηρίζει τους Αμαριώτες και μια έμφυτη ευγένεια που δεν τον εγκατέλειψε ούτε τον καιρό που σπαταλούσε την πολύτιμη νιότη του στην πρώτη γραμμή του πολέμου.
Μετά τις σπουδές του στο Γυμνάσιο Ρεθύμνου κατετάγη το 1909 στον στρατό ως εθελοντής ακολουθώντας την κλάση του 1908. Απολύθηκε ως έφεδρος λοχίας τον Ιανουάριο του 1912 αλλά τον Σεπτέμβριο κατατάσσεται ξανά ως επίστρατος. Βρίσκεται στην Ήπειρο να πολεμά με το βαθμό του υπαξιωματικού. Η ανδρεία του και οι πρωτοβουλίες που έπαιρνε με κίνδυνο της ζωής του γρήγορα τον ξεχώρισαν. Δείγμα της γενναιότητας που άγγιζε τα όρια της αποκοτιάς ήταν σε κάποια μάχη, παίρνοντας την πρωτοβουλία από την ίδια την αποφασιστικότητα που διέκρινε και τους άνδρες του, συνεχίζει πέρα από τη διατεταγμένη αποστολή να κυνηγά μια φάλαγγα Τούρκων που υποχωρούσε. Κατάφερε να την μπλοκάρει στην Πρέβεζα και να πιάσει τους πρώτους αιχμαλώτους. Για μέρες οι αξιωματικοί του συζητούσαν το ανδραγάθημα αυτό.
Τον Μάρτιο του 1914 προήχθη επ’ ανδραγαθία, σε ανθυπασπιστή και τον Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου απολύθηκε. Όταν στον πρώτο Ευρωπαϊκό Πόλεμο διαπιστώνει ότι η Ελλάδα έχει λόγους να μην μπορεί να αναμιχθεί, στο πλάι των φυσικών της συμμάχων αποφασίζει τον Απρίλιο του 1915, να καταταγεί στη Γαλλική Λεγεώνα των Ξένων. Εκεί έδειξε την ίδια γενναιότητα και μεγαλύτερο ακόμα ενθουσιασμό.
Σε μα από τις πιο σκληρές μάχες που έγινε στο Αρράς, μια περιοχή στη Βόρειο Γαλλία τραυματίστηκε και αυτός αλλά ούτε καν πέρασε από τη σκέψη του να εγκαταλείψει το μέτωπο. Από εκεί η Λεγεώνα ήρθε στο Δαρδανέλλια όπου στη φαντασία του Ζερβού ξαναζωντάνεψε το όραμα της Μεγάλης Ελλάδος. Νόμιζε κιόλας πως έβλεπε μπροστά του αναστημένο τον Μαρμαρωμένο Βασιλιά.
Κυνηγώντας το όνειρο που έτρεφε από τα παιδικά του χρόνια, όταν ήρθε η στιγμή να μπει στην Κωνσταντινούπολη, πολεμώντας σαν ημίθεος με περίσσιο ενθουσιασμό, άφησε τον εαυτό του απροστάτευτο με αποτέλεσμα να χάσει πάνω στη μάχη το δεξί του μάτι.
Ακρωτηριασμένο και αναίσθητο τον απομάκρυναν από τη μάχη. Όταν συνήλθε και διαπίστωσε ότι τον είχαν πάρει από το πεδίο της μάχης κι ότι δεν είχε καταληφθεί η Κωνσταντινούπολη, με ένα παρατεταμένο βογγητό άφησε να ξεχειλίσει ο πόνος του. Όχι για την αναπηρία του αλλά για την αποτυχημένη απόπειρα να καταληφθεί η Πόλη και για το γεγονός ότι δεν ήταν πια μαζί με τους συμπολεμιστές του έτοιμος για την επόμενη επιχείρηση.
Έλαβε τις μεγαλύτερες διακρίσεις
Τον Οκτώβριο του 1926, τέθηκε σε τιμητική αποστρατεία λόγω των τραυμάτων του προαγόμενος έκτοτε μέχρι του βαθμού του Συνταγματάρχου.
Άφησε μνήμη αγαθή όπου κι αν πολέμησε Μακεδονία, Ήπειρο, Θράκη, Γαλλία, Δαρδανέλλια, Μικρά Ασία.
Έλαβε τις μεγαλύτερες διακρίσεις που θα ήθελε να αποκτήσει κάθε αξιωματικός. Εκτός από 14 παράσημα, αριστεία μετάλλια, έλαβε και το αμφιμασχάλιον της Γαλλικής Λεγεώνας της τιμής.
Ο αξέχαστος γιατρός Νικόλαος Λυράκης, νεκρολογώντας τον ήρωα, και αφού σκιαγραφεί χαρισματικά την προσωπικότητά του όπως τον έζησε, τονίζει στο γλαφυρό του κείμενο, πως όταν άκουγε στο Αλβανικό Μέτωπο το συνταγματάρχη Θειακό να επαινεί τους Κρητικούς, για την γενναιότητά τους στις μάχες, έφερνε πάντα στο μυαλό του τον Ζερβό πιστεύοντας ότι άνδρες σαν κι αυτό έγιναν ο θρύλος του μετώπου με αποτέλεσμα να τους φέρνει παράδειγμα κάθε αξιωματικός στους άνδρες του.
Δήμαρχος Καλλιθέας
Η ενασχόληση με τα κοινά ήταν μια ακόμα δραστηριότητά του. Πολιτεύθηκε αρκετές φορές στην επαρχία Αμαρίου. Αργότερα που εγκαταστάθηκε στην Αθήνα διετέλεσε δήμαρχος Καλλιθέας.
Εκεί το σπίτι του ήταν πάντα ανοικτό και η φιλοξενία του που αποτελεί παράδοση για κάθε Αμαριώτη ήταν παροιμιώδης.
Τα τραύματα όμως από τους πολέμους δεν έπαψαν να τον ταλαιπωρούν μέχρι το τέλος της ζωής του που ήταν αρκετά σύντομη. Για τριάντα χρόνια περιφερόταν από νοσοκομείο σε νοσοκομείο υποφέροντας κυρίως από τα τραύματα στο στήθος και στο μάτι. Οι πόνοι του ήταν αφόρητοι αλλά τους υπέμενε με θάρρος σαν αληθινός στρατιώτης πάντα.
Ο θάνατος ήρθε σαν λύτρωση στις 5 Μαΐου του 1952 στο Νοσηλευτικό Ίδρυμα Στρατού που νοσηλευόταν.
Ακόμα και στο μνημόσυνο, σαράντα μέρες μετά, που έγινε στο Μέρωνα, ο τόπος του τιμά ιδιαίτερα τον ήρωα. Στεφάνια καταθέτουν όλες οι επίσημε αρχές, όπως η Γενική Διοίκηση Κρήτης, η Νομαρχία, η Σχολή Χωροφυλακής, η Ιερά Μονή Αρκαδίου και η Σχολή Ασωμάτων. Αλλά και κοινότητες όπως του Μέρωνα, του Σπηλίου, του Αμαρίου, των Αποστόλων, της Βισταγής, του Άνω Μέρους, του Καλογέρου, του Γερακαρίου, της Πατσού, του Θρόνους και της Αγίας Παρασκευής. Αναφέρονται στους καταθέτες και οι οικογένειες Παπαδάκη από τα Μέση, Β. Γερωνυμάκη, Εμμ. Μοσχονά, Γερωνυμάκη, Πολιτάκη.
Ριζίτικο από τον Χ. Σταυρουλάκη
Για την ηρωική δράση του ήρωα μίλησε ο Χριστόφορος Σταυρουλάκης, ο οποίος τον είχε νεκρολογήσει αμέσως μετά την είδηση του θανάτου του στον τοπικό τύπο με το παρακάτω ποίημα:
Ρωτήξασί με αν έμαθα το θλιβερό μαντάτο
για το Νικόλα το Ζερβό τον καρδιακό μου φίλο
Κι είπα πως θάνε ψώματα πως δράκοι δεν ποθαίνουν
μ’ αρρώστιες κι αναστεναγμούς σε θλιβερό κλινάρι
Πως σταυραετοί σαν το Ζερβό του γέρο Ψηλορείτη
μόνο σε μάχης ταραχή και σε πολέμου αντάρα
ψηλά πετούν και πέφτουνε μα δεν ψυχομαχούνε
γιατί κι ο χάρος σέβεται και παίρνει τη ζωή ν των
μ’ α σβελτοσύνη ρίχνοντας κατάστηθα το βόλι
Για κείνο δεν τον ν πίστεψα δυσκολοπίστευτό ταν
Κι οντιμως είδα τ’ Αμαριού το δρυ να πέφτει κάτω
κι είδα της Σάμιτος κορφές του Μπράσκου και του Κέντρους
να συννεφιάζουν. Κι άκουσα Μαδάρες να βρυχιούνται
κι είδα το Νίκο το Ζερβό να γέρνει λαβωμένος
σ’ τση Δοιράνης τσι πλαγιές, πάνω στου Σκρά τα βράχια
π’ ανήγε διάβα ο Κρητικός με το σπαθί στο χέρι
Πόσες φορές ο θάνατος επάλεψε μαζί ντου
Μ’ άριξε κάτω τ’ άρματα κι έφυγε ντροπιασμένος
κι αφού δεν τον ενίκησε στον κάμπο τιμημένα
κρυφές τ’ άνοιξε δυο πληγές και πήρε την ψυχή του
Ποιος θα το πάει το θλιβερό το μήνυμα στην Κρήτη
στα Ρεθεμνιώτικα βουνά στο Αμάρι στα’ Ασωμάτους
Και ποιος θα πάει να τονε πει στα μαύρα να ντυθούνε
γιατ’ ο Ζερβός απόθανε. Κρίμας το παλικάρι
Ελάτε ούλοι οι Κρητικοί, λουλούδια φέρετέ μου
Μυρτιές θρεμμένες μ’ αίματα, δάφνες του Ψηλορείτη
μαγιάτικους νερατζανθούς, δίχταμους μυρωμένους
βαρσάμια και ροδόφυλλα, την κλίνη ντου να στρώσω
Σκάψετε μνήμα ριζιμιό στου Μέρωνα ένα βράχο
ορθός να στέκει. Και δεξιά ανοίξετε θυρίδα
Βάλετε παραπέζουλα τα δόλια τ’ αρματά του
να πολεμά και για τσι νιούς νάνε προσκυνητάρι
Και σεις πανώρηες τ’ Αμαριού, γυναίκες πλέξετέ μου
στεφάνια λαμπροστόλιστα να βάλω τ’ αντρειωμένου
Στρώσετε δάφνη πράσινη να γείρει το κεφάλι
να σιγανέψουν οι καημοί να πάψουνε οι πόνοι
Κι ας τον στολίσουν γέροντες, παπάδες ας βλογήσουν
το λαβωμένο ντου κορμί ανάπαψη να πάρει
Και σεις της Κρήτης σταυραετοί παίξετε τα ντουφέκια
στο μνήμα του παλικαριού να κάψουν για λιβάνι
Και ψάλλετέ του ασιγανά του Διγενή τραγούδι
«παιδιά κι ήντα γινήκανε του κόσμου οι γειαντρειωμένοι
Κι ελάτε εσείς ηρωικές της Κρήτης αγιασμένες
ψυχές και πάρετέ τονε συντροφιαστά δικό σας
το μάρτυρα αγωνιστή Και σεις από το Αρκάδι
πέψετε λάμψη ολόχρυση σύντροφο να την έχει
Αιώνιο κι αθάνατο να μείνει τ’ όνομά του ….
Μένω με την εντύπωση πως μέσα από τον ρωμαλέο στίχο του Χριστόφορου Σταυρουλάκη, μπορεί κάποιος να αξιολογήσει τον μεγάλο αυτό ήρωα κι ας μην είχε γραφτεί ούτε λέξη παραπάνω. Αυτό το ποίημα αποτελεί το καλύτερο ίσως εύσημο για τον Νικόλαο Ζερβό έναν ακόμα ήρωα που αναρωτιέμαι πόσο γνωστός μπορεί να είναι και στο ίδιο του το χωριό.
Πηγές:
Μ.Γ. Αλεφαντινού: Ιστορικά Ανέκδοτα-Ο Μανόλης Ν. Βερύκιος- Ένας ακόμα λησμονημένος ήρωας (εφ. «Κρητική Επιθεώρηση» – Μάρτιος 1937).
Αρχείο παπα-Αντώνη Ξυδάκη
Νεκρολογία Νικολάου Λυράκη (Μάιος 1952)
Επιμνημόσυνος λόγος Χριστόφορου Σταυρουλάκη στο Μέρωνα ( Ιούνιος 1952)
