Η δίκη ενός αθώου, από τις κορυφαίες στιγμές του θείου δράματος, φέρνει στο προσκήνιο και το θέμα της προδοσίας. Από μαθητή του προδόθηκε ο Θεάνθρωπος.
«Δικοί» μας άνθρωποι ήταν και ο Εφιάλτης και ο Πήλιος Γούσης. «Δικοί» μας άνθρωποι και οι δοσίλογοι που πλούτισαν με το τίμημα της προδοσίας τους
Γυναίκες και άνδρες επωφελήθηκαν στη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής. Με το πρόσχημα ότι δεν είχαν άλλη επιλογή προκειμένου να επιβιώσουν περνούσαν πλουσιοπάροχα την ώρα που ο λαός μας πεινούσε και τα σκελετωμένα παιδιά ήταν η εφιαλτική εικόνα που ακόμα προκαλεί φρίκη.
Στο Ρέθυμνο οι συνεργάτες των Γερμανών είχαν και τα «τυχερά» τους. Κάθε σύλληψη πατριώτη είχε και το τίμημά της προκειμένου να μην καταλήξει η υπόθεση στο εκτελεστικό απόσπασμα.
Αυτό που ίσως θα πρέπει να μας παρηγορεί είναι ότι μετριούνται στα δάκτυλα οι συνεργάτες των Γερμανών, οι σύγχρονοι «Ιούδες».
Φως στις υποθέσεις αυτές πέφτει αμέσως μετά τον πόλεμο. Ρίγη αγανάκτησης προκαλούν δημόσιες δηλώσεις μετανοίας. Αποκορύφωμα η επιστολή πατέρα που αποκηρύσσει τις κόρες του επειδή είχαν σχέση με Γερμανούς. Άραγε μετά τον πόλεμο το «θυμήθηκε»;
Η έρευνά μας χρεώνει «πταίσματα» στις κοπέλες αυτές που για μερικά κοσμήματα πρόδιδαν τον λαό τους συνάπτοντας σχέσεις ερωτικές με τον εχθρό. Είχαμε όμως άλλες σοβαρές περιπτώσεις που το αντίτιμο της ζωής ήταν από 2000 λίρες και πάνω.
Αργύρια της εποχής που έκαναν όμως πάμπλουτους τους Ιούδες της οι οποίοι όμως δεν είχαν ούτε την ελάχιστη φιλοτιμία που οδήγησε τον πρώτο διδάξαντα στην αυτοχειρία. Αντίθετα όσοι γλίτωσαν από το λυντσάρισμα στις ευκαιρίες που δόθηκαν έζησαν αυτοί καλά και τα «αφεντικά» τους καλύτερα έχοντας πλέον εξασφαλίσει ικανούς «στρατιώτες» για να απαλλαγούν από τους ….κομμουνιστάς.
Ήταν αλήθεια τρομερό να επαναλαμβάνεται η εβδομάδα των Αγίων Παθών με πρόσωπα που δεν δίστασαν να «πουλήσουν» την ψυχή τους προδίδοντας συντοπίτες τους για κάποια αργύρια.
Συγκλονιστική η μαρτυρία του αείμνηστου Γιάννη Κυριακάκη όταν μιλούσαμε για τους εθνικά αναξίους.
«Όταν με πιάσανε, μου είπε, και με σύρανε από τα δικαστήρια που εργαζόμουν στο κολαστήριο, εκεί στην Αρκαδίου, πριν αρχίσουν τα βασανιστήρια δέχτηκα τη χλεύη του αξιωματικού υπηρεσίας «Να χαίρεσαι τους συμπατριώτες σου, μου είπε. Αυτοί σε δώσανε… Πρέπει να το ξέρεις…».
Ένα μασούρι λίρες και ξέμπλεκες
Με ένα «μασούρι» λίρες ξεμπέρδευες από τα μπουντρούμια της ναζιστικής κόλασης αρκεί να το διέθετες.
Τη διαδικασία αυτή έζησε ο Παύλος Βαρδινογιάννης όταν συνελήφθη από τους Γερμανούς και καταδικάστηκε σε θάνατο, αν και έφηβος ακόμη. Κλείστηκε στις Φυλακές Αγυιάς Χανίων.
Τότε ο θείος του, Γεώργιος Θεοδωρουλάκης, μόλις ειδοποιήθηκε για τη σύλληψη του Παύλου, φεύγει κατευθείαν από το Γεράνι και πηγαίνει στα Χανιά. Εκεί βρήκε γνωστό δικηγόρο, ο οποίος είχε μεγάλη πρόσβαση, λόγω ιδιότητας, στο Γερμανικό Στρατοδικείο Χανίων. Και του ζήτησε να μεσολαβήσει για τον Παύλο.
Ο δικηγόρος συμφώνησε αλλά ζήτησε δέκα χρυσές λίρες για τη μεσολάβηση ποσόν αστρονομικό για την εποχή.
Μάταια ο θείος τον παρακαλούσε να περιοριστεί σε λάδι, είτε λάστιχα, είτε αδιάβροχα, ό,τι είχε δηλαδή ο καημένος να διαθέσει. Ανένδοτος ο Χανιώτης επέμενε στις δέκα χρυσές.
Είδε κι απόειδε ο δυστυχής και πήρε τον δρόμο της επιστροφής.
Περνώντας από τον Βάμο κουρασμένος καθώς ήταν κτύπησε την πόρτα του Μποτωνάκη πρώτου ξαδέλφου του.
Εκεί που έπιναν το κρασί τους άφησε τον πόνο του να ξεχειλίσει. Η σκληρότητα του δικηγόρου τον είχε εξοργίσει. Μα να θέλει να βγάλει λεφτά όταν ένα παλικάρι κινδυνεύει να στηθεί στον τοίχο;
Ο ξάδελφος τον καθησύχασε. Είχε ο ίδιος ένα ολόκληρο πεντόλιρο. Θα του το έδινε με χαρά προκειμένου να σωθεί ο Παύλος. Έβγαλε φτερά ο Θεοδωρουλάκης μπροστά στη λεβέντικη χειρονομία του ξαδέλφου του. Πήγε στην Επισκοπή βρήκε άλλες τρεις λίρες και ξανά πήρε τον δρόμο για Χανιά.
Αυτή τη φορά ο δικηγόρος δέχτηκε τις 8 λίρες κι έτσι ο Παύλος βρέθηκε λεύτερος. Μα δεν κάθισε ήσυχος.
Είχε μάλιστα την ευκαιρία να τον καλέσουν για διερμηνέα στο Γερμανικό Φυλάκιο Μυριοκεφάλων, οπότε μπορούσε να δρα ανενόχλητος. Όχι για πολύ όμως. Και πάλι όμως κατάφερε να δραπετεύσει με τη βοήθεια της βρετανικής – Secret Intelligence Service – και φυγαδεύτηκε στην Αίγυπτο.
Η περίπτωση Παπαδουράκη
Τον ίδιο εφιάλτη έζησε και ο πατέρας του Γρηγόρη Παπαδουράκη. Ο γιος του είχε συλληφθεί και όταν οι δήμιοί του δεν κατάφεραν να του πάρουν κουβέντα παρά τα απάνθρωπα βασανιστήρια, τον καταδίκασαν σε θάνατο.
Με μύριες δυσκολίες και αφάνταστη ταλαιπωρία κατάφερε ο δύσμοιρος πατέρας να εξασφαλίσει τα χρήματα που του απαίτησε ο δοσίλογος που απευθύνθηκε και να δει τον γιό του ελεύθερο.
Τραγική ήταν η περίπτωση των δύστυχων ομήρων από τα Σακτούρια που είχαν συλληφθεί όταν καταστράφηκε το χωριό τον Μάη του 1944. Σύμφωνα με μαρτυρίες ανθρώπων που δεν ζουν πια, όσοι είχαν την οικονομική δυνατότητα κατάφεραν να σώσουν τους ανθρώπους τους από τα «σύρματα». Οι άλλοι που δεν είχαν αυτή την ευκαιρία βρέθηκαν στις φυλακές της Αγυιάς όπου και εκτελέστηκαν τον Σεπτέμβρη του ’44 λίγο πριν χαράξει η λευτεριά.
Κι άλλοι φυσικά επωφελήθηκαν των ευκαιριών που τους έδινε η κατοχή.
Εκείνη την εποχή απέκτησε μεγάλη περιουσία μηχανικός ο οποίος για την απόκτηση έργων σε απευθείας ανάθεση αξιοποιούσε τα κάλλη της αδελφής του, εκμεταλλευόμενος την αδυναμία διοικητών στο ωραίο φύλο. Οι τοίχοι όμως στο κτήριο της οδού Χορτάτζη δεν μιλούν από όσα είδαν και έφριξαν κι ο χρόνος έριξε πια βαριά ταφόπλακα στα γεγονότα. Σ’ αυτό βοήθησε και η άμεση αναχώρηση των εθνικά αναξίων, αμέσως μετά τον πόλεμο σ΄ άλλη γης σε άλλα μέρη όχι από ευθιξία αλλά για να γλιτώσουν την οργή του λαού που ήξερε καλά τα έργα και τις ημέρες τους.
Φαντάζεστε όμως πόσο θα πρέπει να είχε ξεσηκώσει τον κόσμο η προδοσία του Γεωργίου Γενεράλη (Στραβού) για να ξεκινήσει τον Δεκέμβρη του 1944 η δίκη στο Ειδικό Δικαστήριο.
Το Ειδικό Δικαστήριο αποτελούσαν οι Γιάννης Γιαννουράκος πρόεδρος, Γιάννης Σακκάς και Μανόλης Μαστρογαμβράκης, τακτικά μέλη και οι Αριστείδης Κορωνάκης και Ιωάννης Σαρρής λαϊκοί δικαστές. Ειδικός Επίτροπος παρέστη ο εισαγγελέας Πουλάκος και γραμματέας της έδρας ήταν ο Αντώνιος Δασκαλάκης. Συνήγοροι πολιτικής αγωγής παρέστησαν οι Μανόλης Τσιριμονάκης, Μιχαήλ Παπαδάκις, Νικ. Ανδρουλιδάκης και Μίνως Καλαϊτζάκης και υπεράσπισης ο Πέτρος Μανουσάκης.
Μάρτυρες στη δίκη κατέθεσαν η διερμηνέας της Γκεστάπο Νίνα Κουκλινού, ο νομομηχανικός Χανίων Γιάννης Γενεράλης, ο Απόστολος Μαρνιέρος, ο Κων. Παλιεράκης, ο Νικ. Φυντίκης, η Μαγδαλινή Ταταράκη, ο χωροφύλακας Γεώργιος Αγγελάκης, ο Γεώργιος Βρανάς και η Αγγελική Κοκονά, χήρα του εκτελεσθεντος Νικήστρατου Κοκονά.
Σύμφωνα με το κατηγορητήριο μερικές από τις κατηγορίες που του απήγγειλε ο εισαγγελέας:
«Κατά το διάστημα της Κατοχής παρέσχε συστηματικώς πληροφορίες εις την Αστυνομίαν του εχθρού, περί κινήσεων ατόμων και οργανώσεων λαμβάνων διαφόρους χρηματικάς αμοιβάς, πρόβατα και τρόφιμα ….
Το σοβαρότερο όμως όλων ήταν ότι κατέδωσε εγγράφως τους κατοίκους των χωριών Γερακάρι, Γουργουθών, Καρδάκι, Βρυσών, Σμιλέ, Δρυγιών, Άνω Μέρους και Κρύας Βρύσης, οίτινες συνελήφθησαν και εκτελέστηκαν,τα δε χωρία των κατεστράφησαν εκ θεμελίων. Κατέδωσε ότι τα χωριά αυτά εβοήθησαν εις τη σύλληψη και διαπόμπευση του Γερμανού στρατηγού Κράϊπε …».
Αν και έγινε η δίκη του και καταδικάστηκε δις εις θάνατον δυστυχώς όπως και άλλοι δοσίλογοι, δεν εκτελέστηκε. (Αναμνήσεις και αφηγήσεις Βασιλείου Σπαχή)
Όπως διαπιστώθηκε ο ανεκδιήγητος εκείνος προδότης που ευθύνεται για το ολοκαύτωμα των χωριών του Κέντρους για μερικά πρόβατα και άλλα αγαθά πήρε στον λαιμό του τόσους αθώους.
Διαβάζεις τα πρακτικά της δίκης και ανατριχιάζεις ολόκληρος.
Καταθετει μάρτυς: «Κάποτε μας είπεν «μόνον με τον Μαρκιανό συνεργάζομαι και όχι με τους Γερμανούς». Εδήλωσεν όμως εις τον τότε Δ/την Χωρ/κής ότι θα προδόση εις τους Γερμανούς τους χωριανούς του διότι τον απειλούν. Την καταγγελίαν αυτήν ήκουσεν ο Ενωμοτάρχης κ. Γεώργιος Αγγελάκης.
– Εις ερώτησιν συνέδρου Διατί ήρχετο ο Κατηγορούμενος εις τόσας σχέσεις με τους Γερμανούς, ο Μάρτυς απήντησεν ότι σκοπός του ήτο να κερδίζη την ζωήν του καλώς προδίδων τους Έλληνας πατριώτας.
Καταθέτει άλλος μάρτυς « Πάντοτε ήρχετο ο Κατηγορούμενος εις το Ρέθυμνον και είχεν τόσα πράγματα πολυτελείας εις το σπίτι του ώστε ούτε ο πλέον πλούσιος Ρεθύμνιος δεν μπορούσε να έχη.
Και δυο φοράς ήρθεν εις το Ρέθυμνον εντός μιας εβδομάδος με μόνο σκοπόν του και εργασίαν του τας σχέσεις του με τους Γερμανούς.
Εγνώριζεν τον αριθμόν των προς τυφεκισμόν ατόμων ως ομολόγησεν εις συγγενικό του πρόσωπο».
Κατόπιν τούτου καλείται η Μάρτυς Αγγελική Κοκονά χήρα του τυφεκισθέντος Νικηστράτου Κοκονά. Εξετάζεται άνευ όρκου ως πολιτικώς ενάγουσα.
Καταθέτει ότι: «Αν και πτωχός άνθρωπος κατά το διάστημα της κατοχή είχεν πολλά τρόφιμα. Όταν κατεστράφη το χωρίον μας τον είδον ελεύθερον επί Γερμανικού αυτοκινήτου να μεταφέρη τα υπάρχοντά τους εις Ρέθυμνον όταν εμείς δεν ηδυνάμεθα να πλησιάσωμεν.
Τον είδα εντός του χωρίου μας να επιδεικνύη ένα χαρτί εις τους Γερμανούς και να μένη πάντοτε ελεύθερος.
Κατόπιν αναγιγνώσκεται απόσπασμα εκθέσεως του Μοιράρχου Παπαδάκη εις το οποίον αναφέρεται ότι ο κατηγορούμενος. έδιδεν πληροφορίας εις τους Γερμανούς επ’ αμοιβή και ότι εις το Σπήλι κατέδωσεν ορισμένους Πατριώτας εις τους Γερμανούς προς εξόντωσιν.
Η Μάρτυς Μαρία Ταταράκη λέει εις ερώτησης των δικαστών:
Ερ. Ποιος είναι ο ένοχος της κατστροφής του χωριού;
Απόκρ. Ο Γεώργος Γενεράλης διότι καθ’ όλα τα έτη της κατοχής γενικώς ελέγετο ότι αυτός ήτο προδότης.
Αυτά συνέβαιναν με τον «Στραβό» που απλά άκουσε μια ετυμηγορία καταδίκης στα χαρτιά και πέθανε σε βαθιά γεράματα απολαμβάνοντας το τίμημα της προδοσίας του.
Αυτό το τίμημα για άλλους μπορεί να μην ήταν κάποιες χιλιάδες λίρες αλλά μια κλινική όπως στην περίπτωση του Μιχάλη Μαρούλη του ηρωικού γιατρού.
Η κλινική του λειτουργούσε υποδειγματικά. Ήταν δίπλα στην κλινική «Λυράκη», εκεί που βρίσκεται σήμερα η Δημοτική Φιλαρμονική. Αν και εξοπλισμένη με κάθε σύγχρονο μηχάνημα εν τούτοις λειτουργούσε σαν φιλανθρωπικό ίδρυμα.
Το ενδιαφέρον του Μαρούλη για κάθε άπορο ασθενή ξεπερνούσε κάθε προσδοκία. Υπέρβαση αγάπης το έλεγαν όσοι τον γνώριζαν καλά.
Ο Μαρούλης με την κλινική που ίδρυσε, ακολουθώντας τα Γαλλικά πρότυπα, κατάφερε να περιορίσει σημαντικά την παιδική θνησιμότητα. Ήταν γιατρός και εκπαιδευτής παράλληλα των μητέρων για να μεγαλώνουν σωστά το παιδί τους.
Ενεργός πολίτης πάντα ο Μαρούλης ασχολήθηκε και με την πολιτική. Είχε εκλεγεί δημοτικός σύμβουλος και προήδρευσε αρκετές φορές στο δημοτικό συμβούλιο. Επάξια επίσης αντικαθιστούσε τον δήμαρχο όταν απουσίαζε.
Ουδέποτε δέχτηκε αμοιβή για τα καθήκοντά του αυτά. Πρωτοστατούσε με πάθος σε ό,τι υποσχόταν πρόοδο και ανάπτυξη για το Ρέθυμνο.
Ήταν όμως και φλογερός πατριώτης. Από τους πρώτους που μυήθηκε στην Αντίσταση. Αυτόν και άλλους ήρωες πρόδωσε ο φρικτός εκείνος παπά Πρασσανός.
Εκτός από αυτά που αναφέρει ο Νίκος Περακάκης, υπάρχουν και άλλες φήμες, ως προς τις συνθήκες προδοσίας του γιατρού. Αλλά τίποτα δεν μπορεί να δει το φως αν δεν γίνει σωστή διασταύρωση στοιχείων. Κι έπειτα αυτό είναι δουλειά των ιστορικών. Εμείς με την απλή αυτή αναφορά μας ανάβουμε ένα κερί στη μνήμη ενός τόσο σημαντικού αγωνιστή και αλτρουιστή γιατρού, όπως ήταν ο Μιχάλης Μαρούλης.
Με όσα πάντως φτάνουν ως εμάς, μέσα από υπεύθυνες πηγές, απορούμε πώς ένας λειτουργός του υψίστου, ο παπά Πρασσανός, έφθασε να γίνει ένας πωρωμένος προδότης.
Και τι να πούμε για τον συνεργάτη του Μαρούλη από τους Ρεθεμνιώτες που σπούδασαν στην Γερμανία κι ήταν από τους πρώτους στη λίστα των Γερμανών όταν ήρθαν και κατέκτησαν το νησί.
Σ’ αυτόν περιήλθε η κλινική όταν τη δήμευσαν οι Γερμανοί με τη σύλληψη του Μαρούλη.
Όπως καταθέτει ο ανηψιός του ήρωα Νίκος Σηφουνάκης, πέρασε καιρός μέχρι να αποδεσμευτεί η κλινική και να επανέλθει στην κυριότητα του Μαρούλη.
Για την ευθύνη του προσωρινού ιδιοκτήτη της κλινικής είχε τη λεβεντιά να μιλήσει ο αξέχαστος εκείνος γιατρός και συγγραφέας Μανόλης Φραγκιαδάκης.
Σε επιστολή του που δημοσιεύτηκε πρωτοσέλιδο στην «Κρητική Επιθεώρηση» καταγγέλλει τον συνεργάτη του Μαρούλη και την όλη διαδικασία της απόκτησης της κλινικής. Αυτή η μαρτυρία έριξε φως στην υπόθεση.
Η δράση βέβαια αυτών των επικίνδυνων καιροσκόπων ήταν γνωστή. Δεν είχαν όμως την τιμωρία που τους άξιζε από τον φόβο μήπως πληρώσουν και άλλοι αθώοι με τη ζωή τους ως αντίποινα.
Ένας ακόμα Ιούδας
Φόβος και τρόμος του Κατωμεριού, σύμφωνα με τον δάσκαλο και συγγραφέα Νίκο Περακάκη ήταν ο Αλεξομανώλης. Έτσι αποκαλούσαν τον Εμμανουήλ Αλεξάκη από το Ξηρό Χωριό. Πίσω από κάθε σελίδα συμφοράς θα τον δεις να προβάλλει. Ήταν πανίσχυρος και αν θυμηθούμε τις μαρτυρίες Σακτουριανών από την πόρτα του πέρασε αρκετός κόσμος να διαπραγματευθεί την ελευθερία των ανθρώπων του, που είχαν κλειστεί στις φυλακές της Φορτέτζας μετά την καταστροφή του χωριού. Ο Αλεξομανώλης είχε τον τρόπο και άδειαζε φυλακές, αλλά με το αζημίωτο. Ενώ άλλοι όμοιοί του τηρούσαν τα προσχήματα, ο Αλεξομανώλης είχε ανοιχτά ταχθεί με το μέρος του εχθρού. Εμφανιζόταν με γερμανική στολή και μπαινόβγαινε στις γερμανικές υπηρεσίες, έχοντας δίκτυο συνεργατών σε όλο το νομό. Δοσίλογος με τη βούλα κοντολογίς.
Ο Μάρκος Πολιουδάκης αναφέρει στο βιβλίο του «Εθνική Αντίσταση» ότι τον θυμάται να διασχίζει επιδεικτικά τη λεωφόρο της πόλης του Ρεθύμνου με το όπλο στον ώμο, σπάνια εμφάνιση για την εποχή εκείνη. Συμμετείχε ακόμα και σε μπλόκα. Συγκεκριμένα στην εξόρμηση των Γερμανών στο Μοναστήρι του Αρκαδίου, όπου συνελήφθη ο Διονύσιος Ψαρουδάκης, ένας μοναχός αναγνώρισε τον Αλεξομανώλη και πλησιάζοντάς τον του λέει: «και ‘συ είσαι εδώ;» για να τον αποπέμψει ο προδότης με ένα ηχηρότατο «Ράους».
Μετά από τόσες εγκληματικές πράξεις που διέπραξε ήταν φυσικό οι αντιστασιακές οργανώσεις να σκεφτούν τρόπους απαλλαγής από αυτόν. Κι ένας μόνο τρόπος υπήρχε. Να θανατωθεί.
Έτσι οι οργανώσεις ΕΑΜ και ΕΛΑΣ ανέθεσαν τη δύσκολη, αλλά και τόσο επικίνδυνη αποστολή σ’ ένα διαλεκτό παλικάρι από τη Λούτρα τον Αναστάση Βαβαδάκη. Σύμφωνα όμως με την πλέον έγκριτη ιστορική πηγή, τον γιατρό Γιώργη Αγγελιδάκη, ναι μεν οι οργανώσεις είχαν κατά νου την τιμωρία του δοσίλογου, αλλά ο Αναστάσης, γενναίος μέχρι αποκοτιάς και παρορμητικός τύπος, ξέροντας τι ετοιμάζουν οι ομάδες, πήρε πρωτοβουλία να δράσει μόνος του κι αυτό πιστοποιείται από το γεγονός ότι μόνος του επέλεξε τον βοηθό του.
Αυτό πάλι το αντικρούει ο Ηλίας Ν. Κοπανάκης, στο βιβλίο του «Μαρουλάς Ρεθύμνου», με τον ισχυρισμό ότι τα σενάρια περί ατομικής πρωτοβουλίας είναι παιδαριώδη και ανυπόστατα. Ο «Βαβάς» με τόση εμπειρία ποτέ δεν θα έβαζε σε κίνδυνο την αποτυχία μιας ενέργειας. Εξάλλου ο Αλεξομανώλης ήταν ανέκαθεν ένας από τους κύριους στόχους του πυρήνα των ανταρτών του Ρεθύμνου. Ο κ. Κοπανάκης επιχειρηματολογεί με βάση και άλλες αξιόπιστες πηγές. Συμβαίνει όμως να έχουμε ζώντα από τα στελέχη της εποχής και μάλιστα από τα πιο σημαντικά που ήξερε και πρόσωπα και πράγματα. Για τον λόγο αυτό και υπερτονίζουμε την μαρτυρία του γιατρού Γιώργη Αγγελιδάκη που ήξερε πολύ καλά τον Αναστάσιο Βαβαδάκη.
Να σημειώσουμε μόνο για την ιστορία ότι όπως αναφέρει ο κ. Κοπανάκης στο βιβλίο του επικαλούμενος διάφορες πηγές και μαρτυρίες, οι αντάρτες του ΕΛΑΣ αποφάσισαν την εξόντωση του Αλεξομανώλη στο άντρο τους στις Αραβάνες του Ψηλορείτη και το μήνυμα έδωσαν σε κάποιο παιδί, τότε, ονόματι Ζαχαράκη από τον Πρινέ Μυλοποτάμου, να το παραδώσει στον Αναστάση Βαβαδάκη.
Πέρασαν τα χρόνια και μόνο τέτοιες μέρες μπορεί να θυμηθούμε και τους σύγχρονους Ιούδες. Και μάλλον αδικούμε τον Ιούδα όταν τους παρομοιάζουμε με αυτόν. Αυτός τουλάχιστον συναισθάνθηκε το βάρος της πράξης του και έπραξε κατά συνείδηση. Οι άλλοι πέρασαν ζωή χαρισάμενη, κυνηγοί κομμουνιστών και πάλι με το αζημίωτο. Αχ Ελλάς το μεγαλείο σου.
