Παρά την ολοένα μεγαλύτερη ενασχόληση των πολιτικών προσώπων και των πολιτών με τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης (ΜΚΔ), οι δέκτες πολιτικών μηνυμάτων περισσότερο απομακρύνονται, παρά έρχονται κοντά στα κοινά, έχοντας έκθεση σε μία γρήγορη, πρόχειρη και μερική ενημέρωση για τις πολιτικές εξελίξεις
Μία πλασματική αίσθηση συμμετοχικότητας και όχι μία ουσιαστική ενασχόληση με θέματα που αφορούν την «κοινωνία των πολιτών» είναι η τάση που δημιουργούν σήμερα τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με τους χρήστες να αναλώνονται πλέον, σε μία εκλαϊκευμένη, σύντομη έκθεση σε πολιτικό περιεχόμενο, αντικαθιστώντας ένα ενδεχόμενο, αξιόπιστο και σφαιρικό μοντέλο ενημέρωσης. Τα πολιτικά πρόσωπα επιχειρούν να εκμεταλλευτούν τις συνθήκες των καιρών και να αυτοπροβληθούν με έναν προσιτό και ευχάριστο τρόπο στους χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, δημιουργώντας έτσι μία απόσταση από την ουσιαστική συμμετοχή στο δημόσιο πολιτικό διάλογο και στρέφοντας τους ανθρώπους στη λήψη άμεσου, περιεκτικού, αλλά ταυτόχρονα πρόχειρου, εμπορικού και ανούσιου περιεχομένου.
Tα «Ρ.Ν.» συνομίλησαν με τους καθηγητές Γεράσιμο Κάρουλα από το Πανεπιστήμιο Κρήτης, Μανόλη Σπυριδάκη από το Καποδιστριακό και Σταμάτη Πουλακιδάκο από το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας για τις επιπτώσεις των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στην πολιτική.
Η άσκηση των εκλογικών δικαιωμάτων, ιδιαίτερα από τους νέους, γίνεται με μεγαλύτερη έμφαση σε εξωπολιτικά κριτήρια, όπως είναι η δημοφιλία και η συμπάθεια ατόμων και προσωπικοτήτων της πολιτικής σκηνής, αποδεικνύοντας την προσωποποίηση θεσμών, θέσεων και αξιωμάτων όπως αυτά προβάλλονται στον ψηφιακό κόσμο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. «Οι χρήστες των ΜΚΔ ψάχνουν εύκολη, μασημένη και εκλαϊκευμένη τροφή, όσον αφορά τα πολιτικά γεγονότα. Αυτά τα μηνύματα είναι φτιαγμένα για να είναι σύντομα και περιεκτικά, δηλαδή να στείλουν το μήνυμα με τον τρόπο που θέλουν και να προχωρήσουν παρακάτω στο σκρολ ντάουν», ανέφερε μεταξύ άλλων μιλώντας στα «Ρ.Ν.» ο Γεράσιμος Κάρουλας, επίκουρος καθηγητής στο τμήμα Πολιτικής Επιστήμης του Πανεπιστημίου της Κρήτης.
Η υποβάθμιση του δημόσιου διαλόγου, η αντίληψη της πολιτικής με όρους μη πολιτικούς, η διαμόρφωση ξεκάθαρων πολιτικών κατευθύνσεων, οι οποίες έχουν οδηγήσει στην ενίσχυση του συντηρητισμού και της ακροδεξιάς, αλλά και η απουσία των πολιτών από σημαντικές συλλογικές ομάδες, όπως συνδικάτα και σύλλογοι είναι όλα αποτελέσματα της επιρροής του τρόπου με τον οποίο διαμορφώνονται οι πολιτικές τάσεις στα ψηφιακά μέσα, στη σύγχρονη εποχή. «Όταν ασχολούμαστε με το lifestyle, γίνεται και η πολιτική lifestyle, οπότε δεν σκεφτόμαστε με όρους πολιτικούς, αλλά με όρους αισθητικής. Μένουμε στη δομή του συναισθήματος, να αντικαταστήσουμε την ορθολογική σκέψη με όρους καθαρά αισθητικούς και συναισθηματικούς, αποσιωπώντας μηχανισμούς και αιτιακές εξηγήσεις», πρόσθεσε ο Μάνος Σπυριδάκης, πρόεδρος του τμήματος Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.
«Θα πρέπει να αφιερώσουμε χρόνο στη διαδικασία της ενημέρωσης»
Την κομβική σημασία της σωστής ενημέρωσης για τις πολιτικές εξελίξεις επεσήμανε ο κ. Καρούλας, κρίνοντας ότι η προχειρότητα του περιεχομένου που διατίθεται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στερεί από τους χρήστες τη δυνατότητα ενεργής συμμετοχής στα κοινά. «Είναι η εποχή που ο κόσμος δεν αφιερώνει πολύ χρόνο στο διάβασμα, έχουμε μάθει δηλαδή ότι τα μεγάλα μηνύματα και κουράζουν και δεν τραβάνε την προσοχή. Θέλουμε πολύ σύντομα και στοχευμένα μηνύματα. Αυτό έχει αντίκτυπο και στο διάβασμα και στην ενημέρωση. Αν θέλουμε να μιλήσουμε για πραγματικά ενημερωμένους πολίτες, αυτό δεν μπορεί να γίνει μόνο μέσα από σύντομα μηνύματα με ξεκάθαρη πολιτική κατεύθυνση. Θα πρέπει να αφιερώσουμε χρόνο στη διαδικασία της ενημέρωσης, το οποίο είναι και καθήκον μας ως πολίτες, προκειμένου να μπορούμε να συμμετέχουμε ενεργά, να μπορούμε να παρεμβαίνουμε και να επιτελούμε ένα σημαντικό ρόλο, θα πρέπει να αφιερώσουμε χρόνο». Παράλληλα, η συμμετοχή των ανθρώπων στην πολιτική περιορίζεται σταδιακά, με τα άτομα να παραμένουν προσκολλημένα σε επιφανειακές προσεγγίσεις των εξελίξεων στα ΜΚΔ, χωρίς να αποτελούν μέλη οργανώσεων, συνδικάτων και ενώσεων. «Τα στοιχεία δείχνουν ότι η ενασχόλησή μας με την πολιτική μειώνεται, γι αυτό έχουμε και μειωμένη συμμετοχή και μειωμένο ενδιαφέρον σε άλλες πτυχές της κοινωνίας πολιτών, δεν είναι δηλαδή μόνο η συμμετοχή στις εκλογές, η οποία είναι μόνο μία πτυχή, προφανής και τρόπον τινά αυτονόητο. Η συμμετοχή μπορεί να είναι επίσης σε συνδικάτα και σε συλλογικές οργανώσεις», πρόσθεσε.
Η εξάρτηση από το προσφερόμενο πολιτικό προϊόν στα ΜΚΔ και η πρόσληψη «έτοιμης τροφής» οδηγεί σε ένα μοντέλο ανεξέλεγκτης εξουσίας και πολιτικούς χωρίς όρια. Ο κ. Κάρουλας ανέφερε: «Νομίζω ότι το πιο σημαντικό στοιχείο είναι η έλλειψη ελέγχου και λογοδοσίας από πλευράς των εκλεγμένων κυβερνήσεων και προφανώς τα ζητήματα διαφάνειας. Όσο οι πολιτικοί αισθάνονται ότι δεν ελέγχονται και δεν έχουν μία δραστήρια κοινωνία, η οποία επιτελεί ένα σημαντικό ρόλο, τότε θα κινούνται όπως θέλουν μέσα στον πολιτικό βίο», ενώ στη συνέχεια, προβάλλοντας και το πρόσφατο παράδειγμα της εκλογής του Ντόναλντ Τραμπ στην Αμερική, πρόσθεσε: «Τα συντηρητικά και τα ακροδεξιά κόμματα εκμεταλλεύονται περισσότερο τη δύναμη των ΜΚΔ»
«O tempora o mores»
Η εκτεταμένη παρουσία των ανθρώπων στα ΜΚΔ έχει οδηγήσει στη δημιουργία μικρών ή μεγάλων κοινοτήτων, με κοινά ενδιαφέροντα, προσανατολισμούς και ιδεολογίες, οι οποίες πέφτουν θύματα των κατευθυνόμενων μηνυμάτων που εκπέμπουν οι πολιτικοί, σύμφωνα με τον κ. Σπυριδάκη. «Οι πολιτευτές προσπαθούν να εκμεταλλευτούν τις κοινότητες που σχηματίζονται μέσω των social media. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί πολιτικοί έχουν κάνει εργαλείο πολιτικής το Tik Tok, ανακοινώνοντας σημαντικές πληροφορίες, αποφάσεις και πρακτικές μέσω αυτού, με σκοπό ακριβώς να διασφαλίσουν μία αμφίδρομη σχέση εξάρτησης με τους δέκτες των πολιτικών μηνυμάτων».
Στροφή σε συγκεκριμένες πολιτικές κατευθύνσεις, εξασφάλιση της οικειότητας και συναισθηματική χειραγώγηση είναι ανάμεσα στους στόχους των πολιτικών προσώπων που δραστηριοποιούνται στα ΜΚΔ, όπως ανέφερε ο κ. Σπυριδάκης. «Η τάση είναι πρώτον η διαμόρφωση μιας συγκεκριμένης κατεύθυνσης, σε σχέση με μία απόφαση, το δεύτερον είναι να δημιουργηθεί μία αίσθηση οικειότητας, με κάτι που θεωρείται απόμακρο, διευκολύνοντας την προώθηση των προβαλλόμενων μηνυμάτων στις στοχευμένες κοινότητες, ενώ η τρίτη διάσταση έχει να κάνει με τον επηρεασμό της δομής του συναισθήματος του υποκειμένου, όπου στοχεύουν οι πολιτικοί πομποί, ώστε να δημιουργηθούν επιδραστικές αλλαγές και συναλλαγές, με κεντρικό στόχο το θυμικό και όχι την παράθεση στοιχείων και δεδομένων, τα οποία μπορούν να οδηγήσουν στη διαμόρφωση μιας ορθολογικά διαμορφωμένης, ειλημμένης απόφασης».
Η μεγάλη απήχηση που έχουν τα πολιτικά μηνύματα στους χρήστες, αναπόφευκτα οδηγεί σε ένα συμπέρασμα ότι η συμμετοχή σε κοινωνικές διαδικασίες είναι πλασματική. «Η έντονη παρουσία των χρηστών των ΜΚΔ στα πολιτικά μηνύματα που προβάλλονται μέσω αυτών δείχνει μία έντονη έλλειψη συμμετοχικότητας σε άλλες κοινωνικές διαδικασίες, όπως η συμμετοχή στην κοινωνία των πολιτών, σε συλλόγους, σε συνδικάτα και κοινωνικές ομάδες. Έχουμε κάτι πλασματικό, το οποίο είναι και φευγαλέο, μας παραπέμπει στο να ζήσουμε μία στιγμιαία εμπειρία, να καταθέσουμε μία ναρκισσιστική αντίληψη για τα πράγματα, χωρίς να έχουμε τον φόβο ότι θα εκτεθούμε κάπου, εκτιθέμεθα εκ του ασφαλούς», σημείωσε ο κ. Σπυριδάκης.
«Διαμορφώνεται η εντύπωση ότι η πολιτική είναι παιχνίδι μεταξύ διασημοτήτων»
Την ανάδειξη πολιτικών προσώπων με προθέσεις εκθειασμού παρατήρησε, ως μία εξελισσόμενη τάση που προκύπτει μέσω των ΜΚΔ, ο Σταμάτης Πουλακιδάκος, επίκουρος καθηγητής στο τμήμα Επικοινωνίας και Ψηφιακών Μέσων του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, μιλώντας στα «Ρ.Ν.». «Μία γενικότερη τάση που παρατηρείται και επιδρά στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται πολιτευτές και πολιτικά πρόσωπα είναι μία λογική προσωποποίησης, η οποία σημαίνει ότι ουσιαστικά στον πολιτικό διάλογο, αυτό το οποίο κυριαρχεί είναι τα πρόσωπα, παρά οι θεσμοί, οι ιδεολογίες και τα κόμματα. Αυτό δεν είναι εν γενώς κακό. Μολονότι μπορεί η επικέντρωση στα πρόσωπα να καθιστά λίγο πιο ενδιαφέρουσα την παρουσίαση πολιτικών ιδεών και όντως σε κάποιες περιπτώσεις να συζητούνται και πολιτικά ζητήματα, αλλά υπάρχουν πολλές περιπτώσεις, που τα πολιτικά πάνε περίπατο και οι πολιτικοί παρουσιάζονται ως διασημότητες, προβάλλοντας πτυχές από την ιδιωτική τους ζωή. Δεν υπάρχει πολιτικό περιεχόμενο επί της ουσίας», σημείωσε, με αποτέλεσμα: «Αυτό υποβαθμίζει να την ποιότητα του δημοσίου διαλόγου, ειδικά σε περιόδους κρίσεις, όπου υπάρχει ανάγκη για ανταλλαγή πολιτικών μηνυμάτων και αυτό μπορεί να έχει αντίστοιχη επίδραση σε νεαρά άτομα, χρήστες των ΜΚΔ, τα οποία θα αρχίσουν να αντιλαμβάνονται την πολιτική με όρους μη πολιτικούς, εν τέλει».
Σύμφωνα με έρευνα που διεξήγαγε ο κ. Πουλακιδάκος, εξετάζοντας λογαριασμούς Ελλήνων πολιτικών στο Tik Tok κατά την προεκλογική περίοδο για το 2023-2024, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι «Τα βίντεο που έχουν μικρότερη σχέση με πολιτικό περιεχόμενο εξασφαλίζουν και μεγαλύτερη αλληλεπίδραση με τους χρήστες», ενώ ο Κυριάκος Μητσοτάκης, πρωθυπουργός της χώρας αποτελεί τον κατεξοχήν πιο «διασκεδαστικό» πολιτικό στα ψηφιακά μέσα, δίνοντας έμφαση στο χιούμορ, την προβολή ιδιωτικών στιγμών και καθημερινού, ανεπίσημου λόγου, που καμία σχέση δεν έχει με την πολιτική.
«Τα εξωπολιτικά κριτήρια καθορίζουν την εκλογική συμπεριφορά»
Έλλειψη ποιότητας και ενίσχυση των εξωπολιτικών κριτηρίων ανάμεσα στους στόχους των πολιτικών, όπως εντόπισε ο κ. Πουλακιδάκος. «Απώτερος στόχος των πολιτικών είναι να φανούν πιο προσιτοί, συμπαθητικοί, το οποίο σε ένα βαθμό μπορεί να μεταφραστεί και σε περισσότερες ψήφους, γιατί μπορεί να αποσπάσει ψήφους από νεαρά άτομα, με βάση κριτήρια δημοφιλίας. Όλα αυτά τα εξωπολιτικά κριτήρια συμβάλλουν στη διαμόρφωση της εκλογικής συμπεριφοράς, που δεν βασίζεται στην ποιότητα, των χρηστών ΜΚΔ. Αυτή η τάση ξεκίνησε από την τηλεόραση και τώρα εντατικοποιείται από τα ΜΚΔ. Όσο οι πολιτικοί βλέπουν ότι το εύπεπτο περιεχόμενο πουλάει, τότε συνεχίζεται να παράγεται, σε βαθμό που η συγκεκριμένη πρακτική αρχίζει και γενικεύεται και χρησιμοποιείται από πολλούς πολιτευτές».
