Πολλοί λόγιοι ασχολήθηκαν αλλά οι σύγχρονοι τον αγνοούν
Ναι το Ρέθυμνο ήταν ο τόπος των Γραμμάτων και Τεχνών. Θα το συναντήσετε και Civitas Litterarum. Και σε κάθε περίοδο ανέδειξε μεγάλες μορφές που μάλλον από τύχη έγιναν γνωστές οι περισσότερες.
Η άγνοια όμως αυτή ήταν περισσότερο απειλητική για τα μνημεία μας που αν δεν προλάβαιναν κάποιοι φωτισμένοι άνθρωποι να αντισταθούν και να σημάνουν κώδωνες κινδύνου θα τα καμαρώναμε τώρα καζίνα και ξενοδοχεία.
Γράφει ο αξέχαστος Χρήστος Μακρής στα «Ρεθεμνιώτικα Νέα» (16/10/2013).
Η ιστορία της Κρήτης μας διδάσκει ότι δέκα χιλιάδες (10.000) Ενετοί εγκαταστάθηκαν στη νήσο μας, που ήδη ο Όμηρος την χαρακτηρίζει: «Καλήν και πίειραν» (=ωραία και εύφορη), «εν μέσω οίνοπι πόντω», (= στη μέση της πότε-πότε κοκκινόχρωμης θάλασσας).
Όλοι αυτοί οι έποικοι εκρητικοποιήθηκαν, αλλά έμειναν απ’ αυτούς μερικά επίθετα και παρά πολλές λέξεις, ώστε όποιος μιλάει την κρητική διάλεκτο και ξέρει αυτές τις λέξεις, ντυμένες με την κρητική γλωσσική μορφή, αυτός μπορεί να συνεννοηθεί με Ιταλούς, κατά την προσωπική μου πείρα.
Άφησαν, όμως, και διάφορα έργα απανταχού της Κρήτης, δυστυχώς καταστραφέντα από τους αμαθείς χωρικούς μας και μόνο η Παλιά Πόλη διασώθηκε κατά το πλείστον, ύστερα από γενναία παρέμβαση και του υπογραφόμενου.
Ένας πολύ μορφωμένος Ενετός, μαθηματικός που δίδαξε και σε Ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια, πολυμαθέστατος για την εποχή του, γοητευμένος από την ομορφιά της Κρήτης, ίδρυσε τρεις Ακαδημίες με μορφή Πανεπιστημιακών Ανωτάτων Σχολών: Στα Χανιά την Ακαδημία των Sterili, στο Ηράκλειο των Stravaganti και στο Ρέθεμνος των Vivi, δηλαδή των ζωηρών, των ανήσυχων.
Δεν εδιάλεξεν, όμως, όπως θα περίμενε κανείς το ίδιο το Ρέθεμνος για την εγκατάστασή της, αλλά το χωριό Άγιος Κωνσταντίνος και το παρακείμενο χωριό Άγιος Γεώργιος. Στον Άγιο Γεώργιο μάλιστα διατηρείτο, μέχρι προ δεκαετίας που πέρασα από ‘κει, και ένα αξιόλογο κομμάτι ενετικού τείχους όπως – και αυτός διατηρείται ακόμη – και ένας στάβλος με 25 φάτνες αλόγων ημιυπόγειος, αρίστης κατασκευής. Αυτό σημαίνει ότι οι Ενετοί είχαν περί πολλού τις θέσεις αυτές και γι’ αυτό ο Barozzi διάλεξε αυτό το μέρος για να ιδρύσει την Ακαδημία των Vivi και όχι το ίδιο το Ρέθεμνος, παρά την μεγάλη πληθυσμιακή του υπεροχή και παρά τη διαβίωση σ’ αυτό πολλών Ενετών αρχόντων….
Στόχος του σοφού καθηγητή ήταν η αφύπνιση των απλών ανθρώπων για την προστασία των μνημείων. Αναφέρεται όμως σε μια σπουδαία μορφή που αξίζει να γνωρίσουμε καλύτερα.
Ο μαθηματικός Φραγκίσκος Μπαρόκιος (Francesco Barozzi) ιδρυτής της Ακαδημίας των Vivi, ήταν από βενετική αρστοκρατική οικογένεια.
Αρχικά από την Πάδοβα, από όπου περνά στο Torcello και στη συνέχεια στη Βενετία, η οικογένεια Μπαρότσι ανήκει στην παλαιότερη ενετική αριστοκρατία, στην ομάδα των είκοσι τεσσάρων λεγομένων Παλιά σπίτια, τα πρώτα αρχεία των οποίων χρονολογούνται από την εποχή του Αττίλα. Σύμφωνα με τον θρύλο, ο πέμπτος Δόγης της Βενετίας, Γκάλλα Γκάουλο, θεωρείται ο γενάρχης της οικογένειας. Άλλες πηγές αναφέρουν ότι ένα μέλος της οικογένειας συμμετείχε στην αφαίρεση του θυσιαστηρίου του Αγίου Μάρκου από την Αίγυπτο το 829. Η οικογένεια αυτή συγκαταλέγεται στις δώδεκα (λεγόμενες «αποστολικές») οικογένειες που ίδρυσαν την πόλη και την κυβέρνηση της Βενετίας. Τα μέλη της συμμετείχαν στο Συμβούλιο των Δέκα, στους Εισαγγελείς του Αγίου Μάρκου και στη διαχείριση των φεουδαρχικών κτήσεων στην Ελλάδα. Μετά την τέταρτη σταυροφορία, απέκτησαν την κυριαρχία στα νησιά της Σαντορίνης και της Θηρασίας, καθώς και σε διάφορα φέουδα στις Κυκλάδες, όπως στην Κρήτη και στη Νάξο.
Ειδικότερα ο Λεωνίδας Καλλιβρετάκης Δρ Ιστορίας, διευθυντής Ερευνών ΕΙΕ στο βιβλίο του «Η παρουσία του οίκου Μπαρότζι στο Αιγαίο» αναφέρει πως «…Οι Μπαρότζι που συναντώνται στη μεσαιωνική και νεώτερη ιστορία του Αιγαίου πελάγους, κατάγονται από τον ομώνυμο (Baroci, Barocci, Barozzi) οίκο των βενετών πατρικίων (από τις δώδεκα υποτιθέμενες «αποστολικές» ιδρυτικές οικογένειες της Βενετίας), που έδωσε μεταξύ των άλλων έναν πατριάρχη της Βενετίας (15ος αιώνας), έναν επίτροπο του Αγίου Μάρκου (Procurator di San Marco, 11ος αιώνας) και δύο δούκες της Κρήτης (13ος και 14ος αιώνες). Κλάδοι της οικογένειας εγκαταστάθηκαν ως φεουδάρχες στην Κρήτη ήδη από τον 13ο αιώνα, στη συνέχεια εξουσίασαν για ένα μικρό διάστημα τη Σαντορίνη, ενώ αργότερα απέκτησαν και φέουδα στη Νάξο. Η παρουσία των Μπαρότζι ως φεουδαρχών στην Κρήτη, τεκμηριώνεται από τις πρώτες δεκαετίες της βενετικής κατάκτησης. στα μέσα του 13ου αιώνα (το 1252), ο Ανδρέας Μπαρότζι καταγράφεται μεταξύ των φεουδαρχών της περιφέρειας Φανίων και ο Πέτρος Μπαρότζι μεταξύ των φεουδαρχών των περιφερειών Μιραμπέλλου και Ιεράπετρας, ενώ κατά τον 14ο αιώνα καταγράφονται περισσότερα από 25 φέουδα των Μπαρότζι στην Κρήτη, κυρίως στις δυτικές επαρχίες του νησιού. Αντίθετα, η ευρέως διαδεδομένη εντύπωση ότι οι Μπαρότζι είχαν συμμετάσχει στην εκστρατεία του Μάρκου Σανούδου κατά των Κυκλάδων, μεταξύ των ετών 1206-1207, και στη συνέχεια είχαν λάβει ως φέουδο τη Σαντορίνη, ήδη από τότε, δεν τεκμηριώνεται επαρκώς. Η άποψη αυτή, που είχε βασιστεί κυρίως στα έργα του Karl Hopf, και στη συνέχεια είχε παρασύρει αρκετούς ξένους και Έλληνες συγγραφείς, έχει πλέον αμφισβητηθεί από νεώτερες μελέτες, που έθεσαν υπό έλεγχο κάποια στοιχεία που είχε παρουσιάσει με αυθαίρετο τρόπο ως δεδομένα ο Hopf και προχώρησαν σε μια κριτική επαναπροσέγγιση των αρχικών πηγών. Η νέα εικόνα που προέκυψε, τοποθετεί την εμφάνιση των Μπαρότζι στις Κυκλάδες αρκετά χρόνια αργότερα…».
Με την πάροδο των αιώνων, το επώνυμο «Barozzi» εξελληνίστηκε. Οι συχνότερες παραλλαγές που συναντώνται είναι: Μπαρότσης, Μπαρότζης, Βαρότσης, Βαρότζης, Βαροτζάκης, Βαροτσάκης, Μπαροτσάκης, Μπαροτζάκης. Μέλη της οικογένειας από τον κρητικό κλάδο (Βαροτζάκης), υιοθέτησαν με δικαστική απόφαση την περίοδο της Κρητικής Πολιτείας, το επώνυμο Βαβαδάκης.
Οι πληροφορίες αυτές είναι από τη Βικιπαίδεια.
Η παρουσία της οικογένειας
Σύμφωνα με τον Στέργιο Σπανάκη στον Άγιο Κωνσταντίνο διατηρήθηκε ερειπωμένη μέχρι το 1941-42 η Βίλλα Μπαρότσι, την οποία φωτογράφισε ο Ιταλός εξερευνητής G. Gerola στις αρχές του αιώνα μας.
Η παρουσία της οικογένειας Μπαρότσι μαρτυρείται και από την επιγραφή: «Franciscus Baroci us Jacopi filius parentum et amicorum suorum animi relaxation locum hunc per ornavit moix», που σημαίνει ότι «ο Φραγκίσκος Μπαρότσι, γιος του Ιακώβου, διαμόρφωσε την πηγή σε τόπο αναψυχής των γονέων και των φίλων του». Η επιγραφή εντοιχίστηκε, το 1509, σε λίθινη πλάκα πάνω από την πηγή στις Βιτσίλες, ανατολικά του χωριού. Η παραπάνω πλάκα έπεσε πριν από χρόνια. Για την ίδια επιγραφή υπάρχει η μαρτυρία του Pashley, που επισκέφτηκε την πηγή και το χωριό στα 1834. Ο Pashley αναφέρει και το εξαίρετο κρασί που δοκίμασε εδώ.
Ένα εξαιρετικό άρθρο του γιατρού κ. Μανόλη Καλλέργη με τίτλο «Ο Φραγκίσκος Barozzi από τον Άγιο Κωνσταντίνο» (Ρεθεμνιώτικα Νέα 23/4/2014) φωτίζει περίτεχνα τη μεγάλη αυτή μορφή. Αναφέρει μεταξύ άλλων: «Ελάχιστοι συμπατριώτες μας γνωρίζουν την ύπαρξη του μεγάλου αυτού Βενετοκρητικού λογίου της Αναγέννησης. Ο καθηγητής Στέφανος Κακλαμάνης σημειώνει: «Η ενασχόλησή μου με τον Φραγκ. Barozzi και το έργο του πηγάζει από την πεποίθηση ότι μορφές σαν κι αυτή συμβάλλουν αποφασιστικά στη βαθύτερη κατανόηση του κρητικού πολιτισμού κατά την περίοδο της Αναγέννησης, γιατί η σχέση τους με τις ιδεολογικές τάσεις και τα ιστορικά και πνευματικά γεγονότα που περιγράφουν στα κείμενά τους είναι στενότατη».
Πάμε μια βόλτα στο όμορφο χωριό Άγιος Κωνσταντίνος; Εκεί η ιστορία υπάρχει ζωντανή! Οι κάτοικοι θα μας δείξουν τη θέση «Μπουτσουνάρια» – ενάμισι χιλιόμετρο ανατολικά του χωριού – όπου κάποτε υπήρχε το ξακουστό περιβόλι και η περίφημη κρήνη του Barozzi. Ακόμη θα μας δείξουν την επιγραφή που κάποτε κοσμούσε την κρήνη αυτή. Θα προσπαθήσομε να μαντέψομε που βρισκόταν το σπίτι του μέσα στο χωριό, ενώ στο διπλανό Ζουρίδι ίσως ο Θωμάς να μας δείξει το οικόσημο του Barozzi που βρίσκεται ακόμη εκεί. Η ιστορία μας περιμένει ζωντανή στον Άγιο Κωνσταντίνο, καθώς και το πνεύμα του μεγάλου Βενετοκρητικού που θα φτερουγίζει πάντα στ’ αγαπημένα σοκάκια του.
«…και του Μπαρότσι το χωριό τον Άγιο Κωνσταντίνο
και τσι Βιτσίλες, τα νερά, και το περβόλι εκείνο…».
Χάρις στον κ. Χάρη Στρατιδάκη αρκετοί Ρεθεμνιώτες γνώρισαν την περιοχή στη διάρκεια ενός από τους πολύτιμους εκπαιδευτικούς περιπάτους που οργανώνει.
Γόνος σημαντικής οικογενείας
Ο Φραγκίσκος Μπαρόκιος κατά την Βικιπαίδεια Francesco Barozzi, στα Ιταλικά γεννήθηκε στο Ηράκλειο στις 9 Αυγούστου 1537. Ήταν ο δεύτερος από τους τρεις γιους του Τζάκομο Λορέντζο Μπαρότσι και της Φιορντελίζε Ντόνο. Οι άλλοι του αδελφοί ήταν ο Λαυρέντιος (1533), που μετοίκησε στα Χανιά μετά τον γάμο του, και ο Γεώργιος (1543).
Όπως αναφέραμε στο αφιέρωμα για τους λόγιους Ρεθεμνιώτες 17ου -18ου αιώνα, ο Φραγκίσκος μαθήτευσε δίπλα στον Ανδρέα Δώνο, γνωστό κωδικογράφο, λόγιο και επίτροπο του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Κρήτη, από τον οποίο διδάχτηκε ελληνικά και λατινικά. Το 1553 ταξιδεύει πρώτη φορά στη Βενετία, προκειμένου να εγκριθεί ως ευγενής και να καταστεί μέλος του Μεγάλου Συμβουλίου (30 Νοεμβρίου 1553).
Επέστρεψε στην Ιταλία το 1556, προκειμένου να παρακολουθήσει σπουδές μαθηματικών, φιλοσοφίας και αστρονομίας στο πανεπιστήμιο της Πάντοβα (1557-1559), μετά το πέρας των οποίων παρέμεινε και δίδαξε στο ίδιο πανεπιστήμιο μέχρι το 1560, οπότε εξέδωσε και το πρώτο του βιβλίο «Procli…in primum Euclidis Elementorum librum commentariorum ad universam mathematicam disciplinam principium eruditionis tradentium Libri IIII A Francesco Barocio partition veneto) μια πραγματεία σχετικά με τα σχόλια του Πρόκλου στα στοιχεία του Ευκλείδη, αντικείμενο διδασκαλίας και έρευνάς του στο πανεπιστήμιο. Κατά την παραμονή του στην Ιταλία, ο Μπαρότσι διατηρούσε επαφές με γνωστούς λογίους και προσωπικότητες, όπως μαρτυρεί η πλούσια αλληλογραφία του, υπήρξε δε μέλος της Ακαδημίας των Potenti (Δυνατών) ήδη από το 1557.
Με την επιστροφή του στην Κρήτη, έχοντας την εμπειρία από τη συμμετοχή του αυτή, σχεδιάζει μαζί με τον Ιωάννη Βεργίτση και τον Δανιήλ Φουρλάνο την ίδρυση στην πόλη του Ρεθύμνου μιας ακαδημίας στα πρότυπα των ακαδημιών, που λειτουργούσαν στην Ιταλία. Έτσι στις 4 Ιανουαρίου 1562 εκφωνείται ο εναρκτήριος λόγος της Ακαδημίας των Vivi (ζωντανών, ασυμβίβαστων). Σύμφωνα με τις πηγές είναι ο πρώτος πνευματικός σύλλογος, που ιδρύθηκε στον ελλαδικό χώρο στα νεότερα χρόνια και ένας από τους πρώτους του είδους του σε όλη την Ανατολική Ευρώπη.
Στις 26 Απριλίου 1562 νυμφεύεται την Ελιζαμπέτα Μπαρότσι, κόρη του Βενετού ευγενούς από τα Χανιά Φραντσέσκο Μπαρότσι. Δεν έχουμε στοιχεία για τον βαθμό συγγένειας που τους ένωνε, εξετάζοντας όμως το προικοσύμφωνο του γάμου τους παρατηρούμε την κατοχή γης και από τις δύο οικογένειες στις ίδιες περιοχές. Από τον γάμο του με την Ελιζαμπέτα απέκτησε έναν υιό, τον Τζάκομο (1564), και μία κόρη, τη Φιορντελίζε, η οποία το 1590 νυμφεύθηκε τον Βενετό ευγενή από το Ρέθυμνο Στάι Μπαρότσι του Ζόρζι. Μετά τον αιφνίδιο θάνατο της γυναίκας του το 1568, φεύγει στη Βενετία, όπου και θα παντρευτεί τέσσερα χρόνια αργότερα (1572) την Φλορίντα Φλορίντο, κόρη του κόμη της Πράτα, Τζοβάνι Φλορίντο, λαμβάνοντας προίκα συνολικά 5.000 δουκάτων. Από τον γάμο αυτό γεννήθηκε ο δεύτερος υιός του, Ανδρέας, στις 22 Δεκεμβρίου 1573 στον Άγιο Κωνσταντίνο.
Αξιόλογο εκδοτικό έργο
Ο Φραγκίσκος όλη αυτή τη περίοδο παρουσιάζει και ένα αξιόλογο εκδοτικό και συγγραφικό έργο. Εκδίδει στη Βενετία τέσσερα πονήματά του, που έχουν να κάνουν με τις μαθηματικές θεωρίες του Αρχιμήδη και του Ευκλείδη, τις προφητείες του Νοστράδαμου, αλλά και μια Κοσμογραφία, που αντιτάσσεται στο ηλιοκεντρικό μοντέλο του Κοπέρνικου, υποστηρίζοντας ότι η Γη είναι το κέντρο του κόσμου. Όλα αφιερωμένα σε σημαντικές προσωπικότητες της εποχής, που σε συνδυασμό με την αλληλογραφία του μας δείχνουν το εύρος του πνευματικού κύκλου του. Μαζί με αυτά εκδίδει και το «Descrizione dell’ Isola di Creta» (Περιγραφή της νήσου Κρήτης), το οποίο αφιερώνει στον γενικό προβλεπτή Τζάκομο Φοσκαρίνι και είναι μία από τις πρώτες περιγραφές της Κρήτης με πλήθος δημογραφικών στοιχείων, όπου αναφέρει, μεταγράφει και μεταφράζει πολλές ελληνικές επιγραφές.
Καταδίκη από την Ιερά Εξέταση
Το 1587, μετά από ενδελεχή μυστική έρευνα, δικάζεται από την Ιερά Εξέταση, στην οποία προήδρευσε ο ίδιος ο Πατριάρχης της Βενετίας Τζοβάνι Τρεβιζάνο, με την κατηγορία της μαγείας και υποχρεώθηκε να καταβάλει το ποσό των πενήντα χρυσών δουκάτων εφάπαξ στους επισκόπους Κρήτης και Ρεθύμνου και σε δημόσια αποκήρυξη των πράξεων του στην πλατεία του Αγίου Μάρκου της Βενετίας. Μαζί του καταδικάστηκαν και η κόρη του Φιορντελίζε, ο σύζυγος της, Στάι Μπαρότσι, και ο Βενετός ευγενής Δανιήλ Μαλιπιέρο.
Βαθύτατα πληγωμένος, επέστρεψε στη Κρήτη το 1588 και κατοίκησε απομονωμένος στην έπαυλη του στον Άγιο Κωνσταντίνο. Μετά τον γάμο του υιού του, Αντρέα, με την Κατερούτσα Κιότσα, κόρη ενός εκ των μεγαλυτέρων εχθρών του στη Κρήτη, αποφασίζει να επιστρέψει στη Βενετία το 1565, όπου και έμεινε μέχρι τον θάνατό του από αποπληξία το 1604. Μετά τον θάνατο του, ο ανιψιός του, Τζάκομο Μπαρότσι, που υιοθετήθηκε από τον ίδιο τα τελευταία χρόνια της ζωής του, πούλησε την τεράστια και πολύτιμη βιβλιοθήκη του στο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.
Η εκπαιδευτική και φιλολογική άνθηση που παρατηρείται στη Κρήτη τους δύο τελευταίους αιώνες της βενετοκρατίας δεν εκπορεύτηκε από την ανώτερη τάξη των ευγενών, αλλά από την ανερχόμενη κρητική αστική τάξη. Ο Νικόλαος Παναγιωτάκης σε πληρέστατη αναφορά του επισημαίνει ότι ο Φραγκίσκος Μπαρόκιος ήταν ο μόνος από τους Βενετούς ευγενείς, που συνέβαλλε στην κρητική αναγέννηση και στην επαφή της Κρήτης με τα πνευματικά ρεύματα της Ευρώπης. Αποτελούσε μία φωτεινή εξαίρεση στη μορφωτική ερημιά των ανθρώπων της τάξης του.
Η Ακαδημια των Vivi
Με τη σπουδαία αυτή πρωτοβουλία του Μπαρότσι, την Ακαδημία των Vivi δηλαδή έχουν ασχοληθεί οι περισσότεροι επιφανείς του πνεύματος. Ο βασικός σκοπός όμως αναλύεται από τον ίδιο στην ιδρυτική ομιλία που μας διασώζουν οι Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (Παναγιωτάκης 1968, Σπανάκης 1955· και Αλεξίου 1957. Κι όπως αναφέρεται μεταξύ άλλων: «….ο Θεός λυπήθηκε «τη δυστυχία αυτής της πτωχής πατρίδας» («l’infelicità di questa povera patria») και αποφάσισε να της δώσει ξανά τα φώτα της παιδείας: Για τον λόγο αυτό βλέπουμε πεντακάθαρα ότι εδώ και κάποια χρόνια οι κάτοικοι της Ελλάδας στέλνουν, με θεία επιφοίτηση, συνεχώς τα παιδιά τους στην Ιταλία, για να διδαχτούν την αρετή και έπειτα να επιστρέψουν, προκειμένου να φωτίσουν την πατρίδα τους. Και αυτήν την πρόνοια φαίνεται καθαρά ότι ο Θεός την έλαβε για την Κρήτη περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο τόπο της Ελλάδας, ίσως γιατί συμπονά αυτό το νησί περισσότερο από κάθε άλλο μέρος της ελληνικής πατρίδας, πράγμα που οφείλεται στα άριστα διακριτικά γνωρίσματά της τόσο στο παρελθόν όσο και στο παρόν. Ο Barozzi εξηγεί ποιοι ήταν οι λόγοι που έκαναν την Κρήτη ξεχωριστή στο παρελθόν.
Συμπερασματικά, ο Francesco Barozzi στην ιδρυτική ομιλία του αντιλαμβάνεται αντίστοιχα την Ακαδημία των Vivi ως ίδρυμα ομόλογο με τις εκατοντάδες Ακαδημίες που λειτουργούσαν στην Ιταλία μέχρι εκείνη την περίοδο».
Μέσα από ένα φεστιβάλ
Οι σύγχρονοι Ρεθεμνιώτες είχαν γνωρίσει περισσότερο την Ακαδημία των Vivi μέσα από τις εκδηλώσεις του Αναγεννησιακού Φεστιβάλ.
Η πρωτοβουλία αυτή ενέπνευσε και στον Τηλέμαχο Μουδατσάκη το θέατρο των Vivi με τη λαμπρή πορεία και τις διεθνείς επιτυχίες.
Όταν ο σπόρος φυτρώνει σε καλό έδαφος σίγουρα θα καρποφορήσει έστω κι αν περάσουν αιώνες.
Πηγές
Βικιπαίδεια
Εφ. Ρεθεμνιώτικα Νέα
• «Η παιδεία κατά τη βενετοκρατία». Κρήτη: Ιστορία και Πολιτισμός. Νικόλαος Παναγιωτάκης. Τόμος δεύτερος. Κρήτη: Σύνδεσμος τοπικών ενώσεων Δήμων και Κοινοτήτων Κρήτης, 1988. σ. 176.
• Francesco Barozzi, Βενετικές πηγές της Κρητικής Ιστορίας- 3, Descrittione dell’ Isola di Creta (Περιγραφή της Κρήτης) 1577/8. επιμέλεια Στέφανος Κακλαμάνης. Ηράκλειο: Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, 2004.
• Νικ. Παναγιωτάκης- Η ακαδημία των Λ/Μ” και ο Φρ. Μπαρότση
• Ηράκλειο 1989
• I.E Hλιάκη « Φραγκίσκος Μπαρότσι και η Ακαδημία των VIVI (Xανιώτικα Νέα)
