Εμπνευσμένες ομιλίες έδωσαν το στίγμα μιας κοινής πορείας αγώνων και πολιτισμού
Ρέθυμνο και Πόντος έσμιξαν τις κοινές ιστορικές τους μνήμες και τις πολιτιστικές παραδόσεις του σε μια εξαιρετικά οργανωμένη εκδήλωση που έγινε στον Πρινέ Ρεθύμνου την Τρίτη 11 Αυγούστου και ο χώρος που είχε διαμορφωθεί για τον σκοπό αυτό ήταν κατάμεστος από κόσμο, προς μεγάλη ικανοποίηση των διοργανωτών που ήταν ο Πολιτιστικός Σύλλογος Πρινέ, ο Σύλλογος Ποντίων και Φίλων Π.Ε. Ρεθύμνης «Η Ρωθυμία» και ο Λαογραφικός Όμιλος «Ακρήτες».
Οι δοξαριές της κρητικής λύρας συνάντησαν τον αρχέγονο ήχο της ποντιακής κεμεντζέ και το αποτέλεσμα ήταν απλά καθηλωτικό.
Στην ομιλία του ο δραστήριος πρόεδρος του Πολιτιστικού Συλλόγου κ. Μανόλης Γιαννούλης είπε μεταξύ άλλων:
Κρήτη και Πόντος μια ψυχή, δύο κορμιά στον κόσμο,
τονα θυμάρι μαρτυρά τ’ άλλο μυρίζει δυόσμο.
Αν κοιτάξει κανείς τον χάρτη, η Κρήτη και ο Πόντος μοιάζουν να βρίσκονται στα δύο αντίθετα άκρα του ελληνικού κόσμου. Η μία, το νότιο προπύργιο της Μεσογείου. Ο άλλος, η βόρεια ακρόπολη του Ευξείνου Πόντου. Κι όμως, η γεωγραφική απόσταση εκμηδενίζεται μπροστά στην ψυχική, ιστορική και πολιτισμική εγγύτητα αυτών των δύο τόπων. Κρήτη και Πόντος δεν είναι απλώς δύο γεωγραφικές περιοχές. Είναι δύο τρόποι του «γίγνεσθαι» Έλληνας. Είναι δύο παράλληλες διαδρομές που συναντήθηκαν στο διάβα των αιώνων, αναγνώρισαν η μία στην άλλη το ίδιο πάθος για την ελευθερία, και τελικά ενώθηκαν με δεσμούς αίματος και αδελφοσύνης.
Πόντιος και Κρητικός μαζί, όταν θα σμίξουν χέρια,
οι δυο τη γη σηκώνουνε κι αγγίξουνε τ’ αστέρια.
Το ιστορικό μας συναπάντημα χάνεται στα βάθη του χρόνου, στη βυζαντινή εποχή. Το πρώτο μεγάλο ιστορικό ορόσημο τοποθετείται στο έτος 961 μ.Χ., όταν ο στρατηγός και μετέπειτα αυτοκράτορας του Βυζαντίου, Νικηφόρος Φωκάς, απελευθέρωσε την Κρήτη από τους Άραβες Σαρακηνούς. Όπως μας είναι γνωστό για να ανασυντάξει το δημογραφικό και χριστιανικό στοιχείο του νησιού, ο Φωκάς μετέφερε στην Κρήτη ευγενείς οικογένειες και στρατιώτες από τη Μικρά Ασία και τον Πόντο. Τα περίφημα «Δώδεκα Αρχοντόπουλα» του Βυζαντίου, που ρίζωσαν στην κρητική γη και γέννησαν τις μεγάλες ιστορικές οικογένειες του νησιού, κουβαλούσαν στις αποσκευές τους και στο αίμα τους τη μικρασιατική και ποντιακή καταγωγή. Από τότε, το ποντιακό DNA μπολιάστηκε με το κρητικό.
Η πιο συγκλονιστική, όμως, συνάντηση της Κρήτης με τον Πόντο γράφτηκε με τα πιο μελανά, αλλά και τα πιο ένδοξα γράμματα κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Είναι η περίοδος της Γενοκτονίας του Ποντιακού Ελληνισμού, ένας ξεριζωμός που πλήγωσε ανεπανόρθωτα το έθνος μας. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και την Ανταλλαγή των Πληθυσμών το 1923, χιλιάδες Πόντιοι πρόσφυγες, κυνηγημένοι, ρακένδυτοι, αλλά με την ψυχή τους όρθια, έφτασαν στα λιμάνια της Κρήτης: στα Χανιά, στο Ρέθυμνο, στο Ηράκλειο, στον Άγιο Νικόλαο, στη Σητεία.
Πέρα όμως από την ιστορία και το αίμα, αυτό που ενώνει την Κρήτη και τον Πόντο με έναν τρόπο σχεδόν μεταφυσικό είναι ο Πολιτισμός. Είναι η μουσική, ο χορός και ο λόγος.
Σκεφτείτε τα παραδοσιακά μας όργανα: Η Κρητική λύρα και η Ποντιακή λύρα (το κεμεντζέ). Δύο όργανα που δεν παράγουν απλώς ήχο, αλλά βγάζουν αναστεναγμό. Είναι τα όργανα που κλαίνε για την απώλεια, που θρηνούν για την ξενιτιά, αλλά που ταυτόχρονα ξεσηκώνουν τις καρδιές για γλέντι και πόλεμο.
Δύο λύρες παίζουν στο σεβντά και κλαίνε στο γεμίσι,
η μια στον Πόντο κεμεντζές κι η άλλη στην Κρήτη ζήση.
Σκεφτείτε τους χορούς μας: Ο Πεντοζάλης και ο Πυρρίχιος (ο Σέρρα). Και οι δύο είναι χοροί πολεμικοί. Είναι χοροί που απαιτούν δύναμη, ευλυγισία, συντονισμό και, πάνω από όλα, λεβεντιά. Όταν ο Κρητικός χτυπά το πόδι του στη γη χορεύοντας πεντοζάλι, και όταν ο Πόντιος τρέμει ολόκληρος στον ρυθμό του σέρρα, κάνουν ακριβώς το ίδιο πράγμα: Αψηφούν τον θάνατο, υμνούν τη ζωή και δηλώνουν παρόντες στην ιστορία.
Ο Πυρρίχιος κι ο Πεντοζάλης έχουν την ίδια γέννα,
πολεμικούς χορούς κρατούν με βήματα αντρειωμένα.
Σκεφτείτε, τέλος, τον λόγο: Οι κρητικές μαντινάδες και τα ποντιακά δίστιχα. Είναι η ποίηση της στιγμής, η συμπυκνωμένη σοφία του λαού που εκφράζει τον έρωτα, τη φιλία, τον πόνο και τον θάνατο μέσα σε λίγες μόνο λέξεις. Και οι δύο διάλεκτοι, η Κρητική και η Ποντιακή, διατηρούν ζωντανές τις ρίζες της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, αποδεικνύοντας τη διαχρονική συνέχεια του πολιτισμού μας.
Η σχέση Κρήτης και Πόντου είναι το ζωντανό παράδειγμα του τι σημαίνει Ελληνισμός.
Ας κρατήσουμε τη φλόγα της εθνικής μνήμης αναμμένη. Ας συνεχίσουμε να τιμούμε τις ρίζες μας, διδάσκοντας στις επόμενες γενιές ότι η Κρήτη και ο Πόντος θα είναι πάντα δύο αδέλφια που περπατούν χέρι-χέρι στην ιστορία.
Από τη Σάντα ως τον Ψηλορείτη ο ίδιος άνεμος φυσά,
για την πατρίδα και την λευτεριά η ίδια η καρδιά χτυπά».
Ιστορικές γέφυρες μνήμης
Στη δική της εξαιρετική ομιλία που εντυπωσίασε τους παρισταμένους η Γενική Γραμματέας του Συλλόγου Ποντίων και Φίλων Π. Ε. Ρεθύμνης «Αροθυμία» κ. Άννα Ι. Σαρηγιαννίδου αναφερόμενη στις Ιστορικές Γέφυρες Μνήμης από τα Παρχάρια στον Ψηλορείτη τόνισε μεταξύ άλλων: «Είναι αδύνατον να αναλυθεί μέσα σε λίγα λεπτά η μακραίωνη ιστορία των Ελλήνων του Πόντου, καθώς στον απέραντο αυτό χώρο αναπτύχθηκε μια μοναδική πολιτισμική ποικιλομορφία: η ποντιακή διάλεκτος, η χαρακτηριστική μουσική και οι χοροί, ο διττός τρόπος ζωής (ορεινός και παραθαλάσσιος), η δομή της οικογένειας και η βαθιά ριζωμένη ορθόδοξη πίστη, συνθέτουν ένα πολύτιμο ψηφιδωτό παραδόσεων. Σε αυτό ακριβώς το ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο εντοπίζονται και οι ισχυροί δεσμοί μεταξύ του Πόντου και της Κρήτης. Αν και οι επαφές ανάμεσα στις δύο αυτές κοιτίδες του Ελληνισμού είναι πολυάριθμες, η σημερινή μας προσέγγιση θα εστιάσει σε δύο συγκεκριμένες περιπτώσεις. Πρόκειται για δύο περιπτώσεις που εντάσσονται σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους και παρουσιάζουν εξαιρετικό ερευνητικό ενδιαφέρον.
Η πρώτη περίπτωση μας μεταφέρει στις αρχές του 15ου αιώνα, αρκετές δεκαετίες πριν της οριστική πτώση της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας.
Το 1414, υπό την αυξανόμενη πίεση των οθωμανικών διωγμών, περίπου 880 οικογένειες Ποντίων αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τις εστίες τους και να αναζητήσουν καταφύγιο στην ενετοκρατούμενη, τότε, Κρήτη. Αυτή η μαζική μετοικεσία δεν αποτέλεσε απλώς μια γεωγραφική μετατόπιση πληθυσμού, αλλά την απαρχή μιας ιδιαίτερα γόνιμης πολιτισμικής και γλωσσικής όσμωσης. Απτό τεκμήριο αυτής της παρουσίας αποτελεί η ύπαρξη του οικισμού «Τραπεζόντα» στην περιοχή της Σητείας, ενός χωριού που πήρε το όνομά του από την πατρίδα των προσφύγων και το οποίο αργότερα αποτέλεσε φέουδο της αριστοκρατικής οικογένειας των Κορνάρων. Η ιστορική αυτή συνάντηση αποτυπώνεται έμμεσα, αλλά καθαρά, στο κορυφαίο έργο της Κρητικής Αναγέννησης, τον Ερωτόκριτο.
Κρήτη και ο Πόντος λειτούργησαν ως «κιβωτοί».
Διατήρησαν δηλαδή, λόγω της απομόνωσής τους, αρχέγονα κοινά στοιχεία της γλώσσας μας, που σε άλλες περιοχές χάθηκαν με το πέρασμα του χρόνου.
Κάνοντας ένα ιστορικό άλμα από τον 15ο αιώνα στις αρχές του 20ου, η δεύτερη περίπτωση που συνδέει τον Πόντο με την Κρήτη φέρει την υπογραφή ενός άλλου, παγκόσμιας εμβέλειας, Κρητικού: Του Νίκου Καζαντζάκη. Το 1919, μέσα στα συντρίμμια που άφησε ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, ο Πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος διορίζει τον Καζαντζάκη γενικό διευθυντή στο νεοσύστατο, τότε, υπουργείο Περιθάλψεως. Από αυτή τη θέση, ο συγγραφέας αναλαμβάνει μια αποστολή ύψιστου κινδύνου.
Ταξιδεύει στην ασταθή περιοχή του Καυκάσου (σε πόλεις όπως η Τιφλίδα, το Σοχούμι, το Βατούμι και το Καρς, με στόχο τη διάσωση περίπου 150.000 Ελλήνων, αρκετοί από αυτούς Πόντιοι στην καταγωγή.
Το ανθρωπιστικό αυτό εγχείρημα στέφθηκε από επιτυχία, καθώς χιλιάδες Πόντιοι πρόσφυγες μεταφέρθηκαν με ασφάλεια στην Ελλάδα, ριζώνοντας κυρίως στην Μακεδονία και τη Θράκη.
Ωστόσο, η ελπίδα της διάσωσης επισκιάστηκε γρήγορα από ένα από τα πιο σκοτεινά κεφάλαια της ιστορίας. Δύο χρόνια αργότερα, τον Νοέμβριο του 1921, φτάνουν στην Ελλάδα οι ειδήσεις από τα «Δικαστήρια Ανεξαρτησίας» της Αμάσειας, εκεί όπου το καθεστώς προχώρα σε μαζικούς απαγχονισμούς της πνευματικής και κοινωνικής ελίτ του Πόντου: κληρικοί, συγγραφείς, καθηγητές, δάσκαλοι, δημοσιογράφοι και πρόκριτοι οδηγήθηκαν στην αγχόνη, με στόχο τον αποκεφαλισμό της ηγεσίας του ποντιακού ελληνισμού. Ο Καζαντζάκης γνωρίζοντας προσωπικά αρκετούς από τους φονευθέντες, αναλαμβάνει να κινητοποιήσει την πνευματική ηγεσία του ελλαδικού χώρου, προκειμένου να υψώσουν μια κοινή φωνή διαμαρτυρίας. Υπό την καθοδήγησή του λοιπόν, συντάσσεται ένα ιστορικό υπόμνημα το οποίο αποστέλλεται στους διανοούμενους της Ευρώπης, καθώς και στις κυβερνήσεις των Μεγάλων Δυνάμεων και των Ηνωμένων Πολιτειών. Το κείμενο αυτό συνυπογράφουν κορυφαίες μορφές των γραμμάτων, όπως η Γαλάτεια Καζαντζάκη, ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, ο Κωστής Παλαμάς, ο Άγγελος Σικελιανός, ο διαπρεπής νομισματολόγος Ιωάννης Σβορώνος και άλλοι. Αν και αυτή η κραυγή αγωνίας κατάφερε να ευαισθητοποιήσει και να πιέσει τη διεθνή κοινή γνώμη, το αποτέλεσμα στο διπλωματικό πεδίο υπήρξε πικρό. Οι γεωπολιτικές εξελίξεις στο εσωτερικό της καταρρέουσας Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ήταν ραγδαίες. Με την εδραίωση του εθνικιστικού κινήματος του Μουσταφά Κεμάλ, οι δυτικές δυνάμεις αναπροσάρμοσαν γρήγορα τους στρατηγικούς τους στόχους και τα συμφέροντά τους, εναγκαλιζόμενες τη νέα πολιτική πραγματικότητα και αφήνοντας, ουσιαστικά, τις εκκλήσεις των Ελλήνων διανοουμένων χωρίς πρακτικό αντίκρισμα.
Συνοψίζοντας, η μακραίωνη πορεία του ποντιακού ελληνισμού δεν είναι απλώς μια ιστορία ακμής, διωγμών και προσφυγιάς. Είναι μια απόδειξη της αδιάσπαστης ενότητας του ελληνικού χώρου».
Και η κ. Σαρηγιαννίδου κατέληξε «Η ιστορία δεν γράφεται μόνο στα διπλωματικά γραφεία. Γράφεται στα πρόσωπα των απλών ανθρώπων. Το 1919, ο Νίκος Καζαντζάκης αντίκρισε αυτά τα πρόσωπα. Και στην «Αναφορά στον Γκρέκο», μας αφήνει ίσως από τις πιο ανατριχιαστικές, αλλά ταυτόχρονα και από τις πιο τρυφερές περιγραφές της προσφυγιάς και του ανθρώπινου πόνου. Γράφει λοιπόν χαρακτηριστικά: «Tο βαπόρι ήταν γεμάτο ψυχές που ξεριζώθηκαν από τα χώματά τους και πήγαινα να τις φυτέψω στην Ελλάδα. Ανθρώποι, αλόγατα, βόδια, σκάφες, κούνιες, στρώματα, αξίνες, άγια κονίσματα, Βαγγέλια, τσάπες έφευγαν τους μπολσεβίκους και τους Κούρδους και δρόμωναν κατά τη λεύτερη Ελλάδα. Η Μαύρη θάλασσα κυμμάτιζε αλαφριά σκούρα, λουλακιά και μύριζε σαν καρπούζι· ζερβά μας τ’ ακρόγιαλο και τα βουνά του Πόντου. Μια φορά κι έναν καιρό δικά μας· δεξιά αστραφτερό, απέραντο το πέλαγο.
Ο Καύκασος είχε σβύσει μέσα στο φως, μα οι γέροι, με τη ράχη γυρισμένοι, κάθονταν στην πρύμνα και δεν μπορούσαν να ξεκολλήσουν τα μάτια τους από τ’ αγαπημένο ακροθάλασσο. Ο Καύκασος είχε χαθεί, φάντασμα ήταν και σκόρπισε, μα απόμεινε ασάλευτος, αβασίλευτος, βαθιά στις λαμπυρίθρες των ματιών τους. Δύσκολο πολύ η ψυχή να ξεκολλήσει από την πατρίδα. Βουνά θάλασσες, αγαπημένοι άνθρωποι, φτωχό αγαπημένο σπιτάκι. Ένα χταπόδι είναι η ψυχή του ανθρώπου κι όλα ετούτα απλοκαμοί της».
Το μουσικό πρόγραμμα που ακολούθησε και οι χοροί ήταν το επιστέγασμα της επιτυχίας αυτής της εκδήλωσης που θα μείνει αξέχαστη σε όσους την παρακολούθησαν.
