Σε πολλούς αναγνώστες δεν είναι πιθανά γνωστό ότι πλειάδα νεοκλασικών, δημόσιων και ιδιωτικών κτηρίων που θαυμάζουμε περιδιαβαίνοντας την πόλη
των Χανίων, έχουν σχεδιαστεί και κατασκευαστεί υπό την επίβλεψη του μηχανικού Μιχ. Σαββάκη, που καταγόταν από τα Σελλιά της επαρχίας Αγίου
Βασιλείου. Στο Ρέθυμνο είναι κυρίως γνωστός λόγω της επισκευής του παλαιού Υδραγωγείου της πόλης (1894) αλλά και ως μηχανικός της διοίκησης επί Ρωσικής κατοχής το 1899.
ΠΟΙΟΣ ΗΤΑΝ Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΣΑΒΒΑΚΗΣ
Ο Μιχάλης Σαββάκης υπήρξε από τους σημαντικότερους μηχανικούς στην Κρήτη. Γιός του αγωνιστή Παύλου Ευστρ. Σαββάκη – ο οποίος είχε συμμετάσχει στις επαναστάσεις 1858 και 1866 ως αρχηγός του δυτικού διαμερίσματος της επαρχίας Αγίου Βασιλείου– γεννήθηκε το 1863 στα Σελλιά και σπούδασε
πολιτικός και μηχανολόγος μηχανικός στη Γάνδη του Βελγίου (Γ. Εκκεκάκη, Ρεθεμνιώτες που πέρασαν αφήνοντας ίχνη, Δ.Κ.Β.Ρ. 2022). Σε ατύχημα στο
μάθημα της σιδηροδρομικής έχασε μάλιστα το ένα του πόδι. Αδέλφια του ήταν ο γιατρός χειρούργος Σάββας (1859), ο νομικός Νικόλαος (1864) και η Αικατερίνη. Όλοι τους σπούδασαν δαπάναις του ελεύθερου ελληνικού κράτους και με τη συμπαράσταση της «Υπέρ των Κρητών Επιτροπής» των Αθηνών, σε αναγνώριση των υπηρεσιών που ο πατέρας τους προσέφερε στην πατρίδα. Το 1892 ο Μιχ. Σαββάκης προσλήφθηκε από την οθωμανική διοίκηση και
ασχολήθηκε με μελέτες δημοσίων και ιδιωτικών έργων σε όλη την Κρήτη. Για τον ζήλο και τη δράση του τιμήθηκε από την οθωμανική διοίκηση με το μετάλλιο των τεχνών.
Με εύρος γνώσεων, ανέπτυξε μεγάλη δραστηριότητα προσπαθώντας να επιτύχει την εκτέλεση έργων που θα βελτίωναν τους όρους διαβίωσης των κατοίκων σε όλη την Κρήτη.
Με την απελευθέρωση του νησιού, ο Σαββάκης υπερασπίστηκε σθεναρά τις απόψεις του, συχνά δημοσιογραφώντας, για το συγκοινωνιακό πρόβλημα του
νησιού, το σχέδιο πόλης Χανίων και τη διατήρηση των τειχών της, αλλά και για πολλά άλλα τεχνικά θέματα ζωτικής σημασίας. Πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του ενδεής στο Γηροκομείο των Χανίων, όπου και απεβίωσε το 1942. Στα έργα του περιλαμβάνονται το σχέδιο της νέας πόλης των Χανίων, η γέφυρα του Αλικιανού, η Αλμυρούπολη (σημ. Γεωργιούπολη), η εκκλησία του Αγ. Λουκά, δρόμοι, υδραγωγεία, αλλά και πλειάδα αξιόλογων εντός της πόλης κτηρίων, ορισμένα από τα οποία παρουσιάζονται στη συνέχεια του δημοσιεύματός μας.
ΔΗΜΟΣΙΑ ΚΑΙ ΙΔΙΩΤΙΚΑ ΕΡΓΑ ΣΕ ΟΛΗ ΤΗΝ ΚΡΗΤΗ
Τον Μάρτιο του 1892 ο Μιχάλης Σαββάκης φθάνει στα Χανιά και προσλαμβάνεται αμέσως από τη Γενική Διοίκηση Κρήτης. Μεταξύ των πρώτων
έργων που αναλαμβάνει είναι η επισκευή του Υδραγωγείου Ρεθύμνου. Προς μεγάλη δε ικανοποίηση των Χανιωτών, μελετά και επιβλέπει την κατασκευή του
δρόμου Χανίων-Χαλέπας και Χανίων-Σούδας, ενώ αναλαμβάνει και την επίβλεψη του ανεγειρόμενου Στρατιωτικού Νοσοκομείου (σημερινή Νομαρχία).
Ο Σαββάκης κινείται σ’ ολόκληρη την Κρήτη, μελετώντας και επιβλέποντας την κατασκευή διάφορων έργων. Στη Σητεία, π.χ., επιβλέπει την κατασκευή του
τρούλου της εκκλησίας της Αγίας Αικατερίνης. Την εποχή αυτή, το συγκοινωνιακό δίκτυο μεταξύ των μεγάλων πόλεων του νησιού συνιστά απόλυτη προτεραιότητα. Έτσι, τον Μάιο 1895 φθάνουν στα Χανιά ο Βέλγος μηχανικός Ρώσελ με τον επίσης μηχανικό Έβερτ, προκειμένου να μελετήσουν το ενδεχόμενο κατασκευής σιδηροδρομικής γραμμής. Ο Σαββάκης τους υποδέχεται και μαζί περιοδεύουν το νησί, προς αναγνώριση της μορφολογίας του και συλλογή στοιχείων απαραίτητων για τη μελέτη (εφημ. Μεσόγειος, φ.8-7-1895). Η μελέτη του Ρώσελ υποβλήθηκε στην οθωμανική κυβέρνηση μέσω του Βέλγου πρεσβευτή και, στη συνέχεια, στο υπουργείο Στρατιωτικών, για να εξεταστεί από στρατηγική άποψη, δεν υλοποιήθηκε ποτέ
όμως.
Η ΜΕΛΕΤΗ ΤΟΥ ΜΙΧ. ΣΑΒΒΑΚΗ ΓΙΑ ΤΟ ΔΙΚΤΥΟ ΥΔΡΕΥΣΗΣ ΤΟΥ ΡΕΘΥΜΝΟΥ
Η οριζοντιογραφία του σχεδίου αυτού, που εκπονήθηκε και υλοποιήθηκε από τον Μιχαήλ Σαββάκη την περίοδο 1892-1893, βρίσκεται σε έντυπη µορφή στο
γραφείο Διεύθυνσης της ΔΕΥΑΡ. Βάσει αυτού, καταρτίζεται ο χάρτης που επιχειρεί να απεικονίσει την όδευση του τότε δικτύου.
Ενδέχεται να υπάρχουν επιπλέον κλάδοι του υδραγωγείου που, λόγω της κακής κατάστασης στην οποία σώζεται το αυθεντικό σχέδιο, είναι δύσκολο να αναγνωρισθούν.
Ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΣΑΒΒΑΚΗΣ ΚΑΙ Η ΡΩΣΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΡΕΘΥΜΝΟΥ. ΗΜΕΡΗΣΙΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΤΟΥ ΘΕΟΔΩΡΟΥ NTΕ ΧΙΟΣΤΑΚ
Τον Οκτώβριο του 1898, όταν οι Οθωμανοί εκχωρούν τη διακυβέρνηση της Κρήτης στις Μεγάλες Δυνάμεις, ο Ρώσος Ναύαρχος Σκρίδλωφ αναθέτει τη
διοίκηση του Ρεθύμνου στον συνταγματάρχη Θεόδωρο ντε Χιόστακ. Ασκώντας αυτός την εξουσία επί πολιτικών και οικονομικών θεμάτων, λαμβάνει μέτρα
ανασυγκρότησης για το διαμέρισμα του Ρεθύμνου. Το όνομα του Μιχ. Σαββάκη εντοπίζεται σε σειρά ημερήσιων διαταγών που εκδόθηκαν από τον ντε Χιοστάκ την περίοδο Νοεμβρίου 1898-Μαΐου 1899.
1. Προς εξωράισιν της πόλεως, να φυτευθή κήπος επί των προχωμάτων της οχυρώσεως του λιμένος. Ο μηχανικός κ. Σαββάκης προσκαλείται να
επιτηρή την εκτέλεσιν των προς τούτο έργων κατά τας οδηγίας άς έλαβε. (Ημ. Διάταξις αρ. 32, 23/11/1898).
2. Επειδή ο μηχανικός κ. Σαββάκης ανέφερεν ότι η κατασκευή της γεφύρας Πλατανιά ετελείωσε, διορίζω διά την παραλαβήν και εξέτασιν ταύτης επιτροπήν εκ των κ.κ. λοχαγού Κουτσερόφσκη, προέδρου της πόλεως, Γισούφ βέη Αλιγιατζιδάκη, Βαφή εφένδη Σελλιανάκη, Νικολ. Καλογέννητου και Σπυρ. Μιχελιδάκη. (Ημ΄Διάταξις αρ. 52, 13/12/1898)
3. Η διορισθείσα επιτροπή κατά την ημερησίαν διάταξιν αρ. 52 όπως παραλάβη την γέφυραν Πλατανιά και εξετάση συνάμα την εκτελεσθείσαν υπό την εποπτείαν του μηχανικού κ. Σαββάκη, εν αυτή εργασίαν εύρεν ότι η γέφυρα αύτη κατεσκευάσθη κατά τους εν τω συμβολαίω του μετά της Διοικήσεως Ρεθύμνης διαλαμβανομένους όρους. (Ημ. Διάταξις αρ. 3, 3/1/1899).
4. Ο κ. Μιχ. Σαββάκης διωρίσθη από σήμερον μηχανικός της διοικήσεως με μηνιαίον μισθόν φράγκα 200, εξ ών τα μεν 100 θα λαμβάνη εκ της
Δημαρχίας της πόλεως, το δε υπόλοιπον εκ του ταμείου της Διοικήσεως. Τον προσκαλώ επίσης να λαμβάνη μέρος ως μέλος εις τας συνεδριάσεις της λιμενικής επιτροπής. (Ημ. Διάταξις αρ. 17, 20/1/1899).
5. Ο μηχανικός κ. Σαββάκης επεφορτίσθη να προβή εις την κατασκευήν των βάθρων της γεφύρας Πετρέ και να μοι παρουσιάση, μετ’ ακριβή εξέτασιν, υπολογισμόν του δαπανηθησομένου ποσού προς κατασκευήν νέας γεφύρας του «Γέρω-ποταμού» εις τα πέριξ του χωρίου Πέραμα εν τη επαρχία Μυλοποτάμου. (Ημ. Διάταξις αρ. 2, 2/3/1899).
6. Θεωρήσας εύλογον να έχω παρα τη διοικήσει του Νομού Ρεθύμνης προσωρινόν Συμβούλιον προς συζήτησιν των διαφόρων ζητημάτων των
αφορόντων την πόλιν και τας επαρχίας του Νομού τούτου, όπως μοι διευκολυνθή ο τρόπος της εξευρέσεως μέσων διά την εκτέλεσιν αυτών και ιδιαιτέρως την επιδιόρθωσιν των οδών της πόλεως και των επαρχιών του νομού, ως και την υγείαν των κατοίκων της πόλεως, διορίζω επιτροπήν εκ των κ.κ. Λοχαγού Δαδίκην, Εδεχέμ βέη Κλαψαράκη, Μιχ. Σαββάκη, Στυλ. Δανδόλου, Σελιμεφεντάκη, Κιαμή εφένδη Βεϊσάκη, Κων. Μοάτσου, Νικ. Σωτήρχου, Εμμ. Γενεράλη και Νικ. Κορωνάκη (Ημ. Διάταξις αρ. 18, 20/4/1899).
7. Να εγγραφώσιν έξοδα γρ. 4.443 και να δοθώσι επί αποδείξει εις τον μηχανικόν κ. Μιχ. Σαββάκην διά την επισκευήν του Διοικητ. Μεγάρου. (Ημ. Διάταξις αρ. 127, παρ. 3, 18/5/1899).
Η ΣΙΔΕΡΕΝΙΑ ΓΕΦΥΡΑ ΣΤΟ ΠΕΡΑΜΑ ΜΥΛΟΠΟΤΑΜΟΥ
Η μεταλλική γέφυρα του Περάματος, μαζί με αυτές του Ταυρωνίτη, του Αποσελέμη και του Γαζίου, συγκαταλέγεται στα πρώτα έργα της Κρητικής
Πολιτείας. (Άρη Χατζηδάκη, «Το πρώτο μεγάλο έργο της Κρητικής Πολιτείας: οι τέσσερις μεταλλικές γέφυρες»).
Κατόπιν εισήγησης του μηχανικού Μιχ. Σαββάκη, η Ρωσική Διοίκηση του Ρεθύμνου έδειξε ενδιαφέρον για τη γεφύρωση του Πετρέ και του Γεροποτάμου.
Με διάταξή της (2/3/1899) επιφόρτισε τον Σαββάκη, ο οποίος είχε από διμήνου διοριστεί μηχανικός της Διοίκησης, να παρουσιάσει μετά από ακριβή εξέταση τον προϋπολογισμό κατασκευής νέας γέφυρας του Γεροποτάμου, «εις τα πέριξ του χωρίου Πέραμα» επαρχίας Μυλοποτάμου.
Στις 11/7/1899, λίγο πριν αναλάβει τη διοίκηση του νομού Ρεθύμνης ο Αντ. Βορεάδης, ο Θεόδ. δε Χιόστακ δίνει εντολή στον επί των οικονομικών λοχαγό
Δολγκώφ να εγγράψει στο Ταμείο ποσό 8.100 γροσίων, τα οποία επέστρεψε «μη ληφθέντος εισέτι προς πληρωμήν του τιμολογίου των σιδηρών γεφυρών, άς παρήγγειλεν εις Βέλγιον». Προφανώς πρόκειται για τον φορέα του καταστρώματος της γέφυρας του Γεροποτάμου, της οποίας ούτε τα λίθινα βάθρα
της γέφυρας αυτής πρόλαβαν να κατασκευαστούν κατά την περίοδο της Ρωσικής Διοίκησης. Δεν γνωρίζουμε άλλες λεπτομέρειες, είναι όμως εύλογο ότι η μελέτη είχε γίνει από τον Σαββάκη, σε συνεργασία με τους προμηθευτές του Βελγίου, όπου είχε σπουδάσει.
Η νεοσύστατη Κρητική Πολιτεία βρέθηκε ενώπιον πληθώρας αναγκών του νησιού σε έργα στοιχειώδους υποδομής, ταυτόχρονα όμως και σε στενότητα
πόρων και κατάλληλου ανθρώπινου δυναμικού. Στις 7/6/1900, η Επίσημη Εφημερίδα της Κρητικής Πολιτείας δημοσιεύει προκήρυξη μειοδοσίας για την κατασκευή της γέφυρας στο Πέραμα Μυλοποτάμου, πλην του μεταλλικού μέρους αυτής, ήτοι επιχώματα, ακρόβαθρα και τμήμα οδού 200 μέτρων, σύμφωνα με τα σχέδια των μηχανικών Πετάση και Σαββάκη, προϋπολογισμού 11.528 δρχ.
Στις 13/9/1900 η ίδια εφημερίδα δημοσιεύει προκήρυξη δημοπρασίας για το μεταλλικό μέρος των γεφυρών Ταυρωνίτη, Περάματος, Αποσελέμη και Γαζανής
Καμάρας. Την τεχνική περιγραφή τους, που θέτει τις προδιαγραφές της μεταλλικής κατασκευής και του ξύλινου καταστρώματος, υπογράφουν οι
μηχανικοί Νικ. Πετάσης και Μιχ. Σαββάκης. Ο Δήμος Μυλοποτάμου τίμησε τον Μιχ. Σαββάκη για την προσφορά του στον τόπο, με την ονοματοθεσία κοντά στη σιδερένια γέφυρα του Περάματος.
ΚΤΗΡΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΤΩΝ ΧΑΝΙΩΝ ΣΕ ΜΕΛΕΤΗ ΚΑΙ ΕΠΙΒΕΨΗ ΜΙΧ. ΣΑΒΒΑΚΗ
Πολλά από τα νεοκλασσικά κτήρια που σώζονται στα Χανιά ως διατηρητέα μνημεία, έχουν οικοδομηθεί σε σχέδια και υπό την επίβλεψη του Μιχάλη
Σαββάκη. Αναφέρουμε ορισμένα:
– Υγειονομικού (οικία Πωλογιώργη)
Χτίστηκε στις αρχές του 20 ου αι. Μετά την Κατοχή περιήλθε στο δημόσιο και σήμερα στεγάζει το Υγειονομικό.
– Το κτήριο του Δεσποτικού (οικία Σαββάκη)
Το κτήριο στην διασταύρωση των οδών Δημοκρατίας και Γιάνναρη, ιδιοκτησίας σήμερα της Ι. Μ. Κυδωνίας και Αποκορώνου, χτίστηκε στις αρχές του 20 ου αι. ως οικία και γραφείο του ίδιου του Σαββάκη. Χτισμένο σε τρία επίπεδα, επηρεασμένο από ξένα πρότυπα, διατηρεί τη μορφή πύργου με ενδιαφέρουσα
διαμόρφωση κυκλικής σκεπαστής βεράντας, που περιβάλλεται από ιωνικούς κίονες.
Το 1912 το κτήριο πουλήθηκε στη μοναστηριακή επιτροπεία, στεγάζοντας στο εξής την κατοικία του Μητροπολίτη Κυδωνίας και Αποκορώνου.
– Βίλα Κούνδουρου
Το γνωστό κτήριο της οδού Ηρώων Πολυτεχνείου, οικοδομήθηκε το 1909 ως οικία του τότε βουλευτή Μανούσου Κούνδουρου, σε σχέδια και επίβλεψη του
Μιχ. Σαββάκη. Στη χαρακτηριστική πρόσοψή του βρίσκεται ο κεντρικός άξονας της εισόδου και του εξώστη, με κολόνες και αέτωμα που απολήγει σε
λεοντοκεφαλές, αλλά και πελεκητές σκαλισμένες καντονάδες από λευκό πωρόλιθο.
– Πρώην κτήριο Αγροτικής Τράπεζας
Το κτήριο στη διασταύρωση των οδών Τζανακάκη και Ερωτοκρίτου, που πλέον έχει περάσει στον Όμιλο της Τράπεζας Πειραιώς, κατασκευάστηκε αρχικά ως κατοικία του εργολάβου Γ. Κασιμάτη. Έργος υψηλής αστικής αρχιτεκτονικής, κατά τα αθηναϊκά νεοκλασσικά πρότυπα, αγοράστηκε στη συνέχεια από το
Κοινωφελές Ταμείο της Κρητικής Πολιτείας (1912).
– Νομαρχιακό Μέγαρο
Ξεκίνησε να κτίζεται στα τέλη του 19 ου αι. ως Τουρκικό Στρατιωτικό Νοσοκομείο υπό την επίβλεψη του Μιχ. Σαββάκη αλλά σε σχέδια ξένου μηχανικού. Το 1935, μετά από πυρκαγιά, αναστηλώθηκε και προστέθηκε ο τρίτος όροφος του κεντρικού κτηρίου. Σήμερα στεγάζει την Περιφερειακή Ενότητα Χανίων και
Δικαστικές υπηρεσίες.
– Οικία του βουλευτή Ν. Μπιστολάκη
Άρχισε να χτίζεται το 1922 πάνω σε σχέδια και επίβλεψη του Μιχ. Σαββάκη και εργολάβο τον Μποτώνη Κουράκη. Αγοράστηκε από το Τ.Ε.Ε.-Τμήμα Δυτ. Κρήτης. Είναι ενα κτήριο υψηλής αστικής αρχιτεκτονικής, εκλεκτικιστικού ρυθμού, με επιδράσεις νεοκλασσικές, εμφανείς στα επίκρανα κορινθιακού ρυθμού και στο ιωνικού ρυθμού περίστυλο στήριξης του κεντρικού εξώστη.
– Παλαιό Τελωνείο
Μονώροφο λιθόκτιστο, με ύψος διώροφου και αξιόλογη εσωτερική διαρρύθμιση, το κτήριο σχεδιάστηκε από τον Μιχ. Σαββάκη και χτίστηκε το 1912.
Ανακατασκευάστηκε πρόσφατα για χρήση του ως πολιτιστικός πολυχώρος.
– Η Δημοτική Αγορά
Η Δημοτική Αγορά Χανίων σχεδιάστηκε από τον Μιχ. Σαββάκη. Στην ουσία συμπληρώνει τα σχέδια του Κ. Δρανδάκη (1909). Εγκαινιάστηκε το 1913 από τον
Ελ. Βενιζέλο. Παραμένει εμβληματικό κτήριο και αρχιτεκτονικό στολίδι για τα Χανιά, με εμβαδόν 4.000 τ.μ., οργανωμένο σε σχήμα σταυρού. Έχει
χαρακτηριστεί ιστορικό διατηρητέο μνημείο. (Πληροφορίες από Χανιώτικα Νέα, Διατηρητέα κτήρια-έργα τέχνης των Χανίων).
ΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΠΟΛΗΣ ΤΩΝ ΧΑΝΙΩΝ
Η πόλη των Χανίων ασφυκτιούσε μέσα στα τείχη, στα τέλη του 19 ου αι. Ο μηχανικός Χ. Τσολίνας ανέλαβε τη σύνταξη νέου σχεδίου πόλης, υπό την
εποπτεία του αρχιμηχανικού της Κρητικής Πολιτείας Μιχ. Σαββάκη. Τον Ιανουάριο 1901 το σχέδιο πόλης ήταν έτοιμο για ανάρτηση και δημοσίευση.
Προέβλεπε καθαίρεση της μεσημβρινής πλευράς των ενετικών τειχών και ανέγερση ειδικής μεγάλης αγοράς επί της Piatta Forma. Ο Σαββάκης προέβαλε
αντιρρήσεις, υποστηρίζοντας τη διατήρηση του οχυρωματικού έργου για ιστορικούς λόγους. Δεν εισακούστηκε όμως.
Στις 4 Αυγούστου 1901, με το 340 Διάταγμα,(Εφημ. Κρητικής Πολιτείας, φ. 53) ξεκινά η ρυμοτομία του τμήματος της νέας πόλης των Χανίων έξω από τα τείχη. Το καλοκαίρι του 1902 ο Σαββάκης προσλαμβάνεται κι αναλαμβάνει επίσημα ως Επιθεωρητής Δημοσίων Έργων.
Το καλοκαίρι του 1904 φθάνει στην Κρήτη ο Γάλλος μηχανικός Κελλενέκ, για να μελετήσει τα αναγκαία λιμενικά έργα των τριών πόλεων της Κρήτης.
Για τη μελέτη αυτή, και για την κατασκευή σιδηροδρομικής γραμμής της Μεσαράς, τίθεται θέμα σύναψης δανείου 35 εκατομμυρίων δρχ., ποσό πολύ
μεγάλο για την εποχή εκείνη.
Ο Σαββάκης αρνείται να πληρώσει τους μελετητές της Μεσαράς, επειδή η μελέτη παρουσίαζε ατέλειες. Απολύεται για τις αντίθετες απόψεις του για τη
σύναψη δανείου και επιδίδεται σε δημοσιογραφικό αγώνα για την υποστήριξη της άποψής του: γνωρίζοντας, ως Κρητικός, τα προβλήματα και τις ανάγκες του νησιού, πίστευε ότι η Κρήτη, στην κατάσταση που βρισκόταν τότε, χωρίς καθόλου δρόμους, δεν θα μπορούσε να ωφεληθεί από τη δημιουργία αρχικά των λιμανιών. Θα έπρεπε πρώτα να κατασκευαστούν οι δρόμοι και κατόπιν τα λιμάνια, και μάλιστα με ένα πρόγραμμα κόστους μόλις 10.000.000 δρχ, που θα περιλάμβανε την κατασκευή δρόμων 1000 χλμ χωρίς τεχνικούς και κατασκευαστικά μέσα από το εξωτερικό, όπως θα ήταν απαραίτητο προκειμένου
για την κατασκευή σιδηροδρομικής γραμμής.
