Στο προηγούμενο δημοσίευμα (Ρεθεμνιώτικα Νέα, 1/8/2026) αναφερθήκαμε στο έργο του πολιτικού μηχανικού και μηχανολόγου Μιχάλη Σαββάκη, τόσο στο Ρέθυμνο όσο και στα Χανιά, όπου και έζησε και δραστηριοποιήθηκε περισσότερο.
Με το σημερινό δημοσίευμα ολοκληρώνουμε το αφιέρωμα στον Μιχάλη Σαββάκη, έναν από τους σημαντικότερους μηχανικούς της εποχής του.
Ο αείμνηστος Γ. Εκκεκάκης (Ρεθεμνιώτες που πέρασαν αφήνοντας ίχνη, Δ.Κ.Β.Ρ. 2022), αναφέρει για τον Μιχ. Σαββάκη: «….Ο Σαββάκης τον Μάρτιο 1892
επέστρεψε στην Κρήτη και ανέλαβε θέση επιθεωρητή των δημοσίων έργων. Με έδρα τα Χανιά, αλώνιζε ολόκληρη την Κρήτη μελετώντας και επιβλέποντας έργα. Οι δραστηριότητές του προκαλούν σήμερα έκπληξη. Οι μελέτες του για μεγάλα δημόσια έργα αποδείχτηκαν διαχρονικές…».
ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΔΗΜΟΣΙΑ ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΩΤΟΙ ΜΗΧΑΝΙΚΟΙ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ
Η ανάγκη βελτίωσης της συγκοινωνίας μεταξύ των πόλεων της Κρήτης και των επαρχιών, ήταν επιτακτική και αναγκαία. Έτσι, στις 2 Μαΐου 1881 η Γενική Συνέλευση των Κρητών ψηφίζει νομοσχέδιο για την αντιμετώπιση άμεσων αναγκών οδοποιίας. Μηχανικοί στην Κρήτη δεν υπάρχουν εκείνη την εποχή. Μόνο ο Ιταλός Νικόλαο Μαγκούζο βρίσκεται στα Χανιά, ασχολούμενος με την κατασκευή καθολικών εκκλησιών και κάποιες κατοικίες εμπόρων.
Έτσι, προσκαλούνται ξένοι μηχανικοί. Αρχικά, ο Γάλλος μηχανικός G.Renault, ο οποίος σχεδιάζει τις γέφυρες των ποταμών του νησιού. Κατόπιν έρχεται ο P. Augier, να γνωμοδοτήσει για τα λιμάνια Χανίων, Ρεθύμνου και Ηρακλείου. Τον Δεκέμβριο του 1884, μετά από αίτηση του Γενικού Διοικητή Κρήτης Ι. Φωτιάδη Πασά, φτάνει ο μηχανικός Ραϋμόνδος Ραββά, απεσταλμένος της Ιταλικής κυβέρνησης ως Νομομηχανικός της Κρήτης, προκειμένου να μελετήσει με τη σειρά του τα παραπάνω ζητήματα.
Θα τον διαδεχθεί ο επίσης Ιταλός Αλέξανδρος Καδέη, που θα παραμείνει στην Κρήτη μέχρι τα τέλη του 1887, ασχολούενος με τη σύνταξη μελετών διαφόρων. Τότε είναι που έρχεται από την Αθήνα ο πρώτος Χανιώτης μηχανικός, ο αρχιτέκτονας Αντώνης Μουντάκης, που μέχρι τότε εργαζόταν στη σιδηροδρομική γραμμή Πειραιώς – Πελοποννήσου. Τα κυριότερα δημόσια έργα που εκτελέστηκαν στην Κρήτη τη δεκαετία 1878- 1888, είναι πέντε λιθόκτιστες γέφυρες (Πλατανιά και Κοιλιάρη στο νομό Χανίων, Πλατανιά στο νομό Ρεθύμνης, Καρτερού Πεδιάδος και Μύρτου Βιάννου στο Ηράκλειο), καθώς και δρόμοι συνολικού μήκους 30 χλμ. Σε αυτούς συγκαταλέγεται και η κατασκευή δημόσιου δρόμου τριών χλμ έξω από το Ρέθυμνο.
Δυστυχώς, η έλλειψη πιστώσεων για εκτέλεση έργων, αναγκάζει και τους λίγους ντόπιους μηχανικούς να ζητήσουν απασχόληση έξω από το νησί. Τον Ιούνιο του 1889 φτάνει στα Χανιά ο μηχανικός Εμμ. Κελαϊδής, ο οποίος φεύγει όμως σε λίγο για να ασκήσει το επάγγελμά του στην Αθήνα. Τον Μάρτιο του 1892 φτάνει στα Χανιά ο πολιτικός μηχανικός και μηχανολόγος Μιχάλης Σαββάκης μετά από σπουδές στο Βέλγιο και προσλαμβάνεται αμέσως από τη Γενική Διοίκηση Κρήτης.
ΑΠΟ ΤΑ ΣΕΛΛΙΑ ή ΑΠΟ ΤΟ ΡΟΔΑΚΙΝΟ;
Αδιευκρίνιστο για ποιο λόγο, η Αιμιλία Κλάδου-Μπλέτσα (Τα Χανιά έξω από τα τείχη, Χανιά 1978), θεωρεί ως επικρατέστερη την εκδοχή ο Σαββάκης να
καταγόταν από το Ροδάκινο και όχι από τα Σελλιά. Ωστόσο, ο Κ. Ανδρεαδάκης (Οι Σελλιανοί, Ρέθυμνο 2003) την αντικρούει, αναφέροντας: «Σύμφωνα με
ανακοίνωση που έγινε σε παγκρήτια συνάντηση των Σαββάκηδων, το 1734 ζούσε στην Ανώπολη των Σφακίων κάποιος Σάββας Σκορδίλης, ο οποίος είχε οκτώ γιούς. Αυτός σκότωσε έναν Τούρκο πασά και, για να γλυτώσουν τα παιδιά του, σκόρπισαν σε όλη την Κρήτη με το όνομα Σαββάκης, από το μικρό όνομα του πατέρα τους. Ένας από τους οκτώ αυτούς γιούς ήρθε στα Σελλιά».
ΑΠΟ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΗΡΩΩΝ
Ο Μιχάλης Σαββάκης ήταν γιός του Παύλου Σαββάκη, (Σαββόπωλου) ο οποίος γεννήθηκε στα Σελλιά τα χρόνια του μεγάλου ξεσηκωμού και εγγονός του
Σαββοστρατή, που αγωνίστηκε κατά των Τούρκων κατά τη μεγάλη επανάσταση του 1821. Κατά την επανάσταση του 1866, ο Σαββόπωλος ήταν οπλαρχηγός των Σελλιών και αρχηγός του δυτικού τμήματος του Αγίου Βασιλείου.
Ο μεγάλος αυτός καπετάνιος έπεσε θύμα του ανταγωνισμού για την αρχηγία των κεντρικών επαρχιών της Κρήτης μεταξύ των αρχηγών του αγώνα Π. Κορωναίου, Ι. Ζυμβρακάκη και Μ. Κόρακα. Δολοφονήθηκε ύπουλα από τους αδελφούς Γυπάρηδες στην Κάνεβο, το Πάσχα του 1868. Η λαϊκή μούσα θρήνησε με κατάρες το χαμό του:
…που να βουλήσει η Κάνεβο και να γενεί λιβάδι!
Τον Παύλο εσκοτώσανε, το άξιο παληκάρι….
Έγραφε την εποχή εκείνη ο Πάνος Κορωναίος:
«Τα πράγματά μας δεινούνται καθ’ εκάστην. Τα νυν έχομεν και εσωτερικά, άτινα είναι χείρονα των Οθωμανών εχθρών. Χθές οι Γυπάρηδες εδολοφόνησαν τον άξιον και γενναίον και κάλλιστον πατριώτην Πόλον Σαββάκην. Μοχλός όλων τούτων είναι ο Μ. Τσουδερός, όστις ήτο άσπονδος εχθρός του μακαρίτου
Σαββάκη….».
Το ελεύθερο ελληνικό κράτος, αναγνωρίζοντας τις υπηρεσίες του Παύλου Σαββάκη, σπούδασε με έξοδά του και τους τρείς γιούς του, Σάββα, Μιχάλη και
Νίκο, γιατρό, μηχανικό και δικαστικό αντίστοιχα.
Η ΥΔΡΕΥΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΤΩΝ ΧΑΝΙΩΝ
Το σωληνωτό υδραγωγείο της πόλης των Χανίων ξεκίνησε το 1904 με τη μεταφορά νερού από τις τρεις πηγές στα Μπουτσουνάρια.
Την αρχική μελέτη είχε εκπονήσει ο μηχανικός Σούλης και ο Σαββάκης τη συνέχισε. Η σχετική απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου λήφθηκε τον Δεκέμβριο 1903 επί δημαρχίας Νικολάου Σκαμνάκη, ο οποίος διασφάλισε τη χρηματοδότηση και προκήρυξε το έργο. Έκθεση σχετική με μεταγενέστερη μελέτη, την οποία ο Σαββάκης εκπόνησε το 1930, αναφέρει:
«Τον Σεπτέμβριον του 1930 ο Μηχανικός κ. Μ. Σαββάκης υπέβαλεν μελέτην προς
το Δημ. Συμβούλιον δια την επίτευξιν συμπληρωματικής υδρεύσεως, δι’ ής
εξήτασε την λύσιν του διά της συλλογής των υδάτων των νέων πηγών Περιβολίων
εμπλουτισμού της Δεξαμενής Αγ. Ιωάννου, εξασφαλίσας, ως ισχυρίζεται, παροχή
100 λίτρων ανά άτομο και διά πληθυσμόν 75.000 κατοίκων.
Η συλλογή των υπ΄ αυτού προταθεισών πηγών Η128 και Η140 γενομένη προ
ολίγων ετών δεν απέδωσε τα αναμενόμενα αποτελέσματα, ιδίως κατά τους
θερινούς και φθινοπωρινούς μήνας, καθ’ ούς αι πηγαί αύται στειρεύουν
παντελώς.».
(Δήμος Χανίων: Μελέτη εξωτερικών Υδραγωγείων)
Η ΚΑΤΕΔΑΦΙΣΗ ΤΟΥ ΜΙΝΑΡΕ ΣΤΗ ΣΥΝΟΙΚΙΑ ΚΑΣΤΕΛΛΙ ΤΩΝ ΧΑΝΙΩΝ
Έκθεσις Μηχανικού Μιχ. Σαββάκη περί κατεδαφίσεως Μιναρέ εις θέσιν Καστέλλι
Εν Χανίοις τη 27 Φεβρουαρίου 1920.
Περιεχόμενα
Σχέδιον ικριωμάτων
β’) Προϋπολογισμός
γ’) Συγγραφή
δ’) Συνοδευτική έκθεσις
Προς την Μουσουλμανικήν Κοινότηταν Χανίων
Κύριε Διευθυντά
Μεταβάς επί τόπου κατά πρόσκλησιν υμών, όπως εξετάσω την όλην κατάστασιν
του Μιναρέ εις θέσιν Καστέλλι παραπλεύρως της Γεν. Διοικήσεως, παρετήρησα
ότι ο Μιναρές έχει ανάγκην αμέσου κατεδαφίσεως διότι θα αναλάβητε μεγάλην
ευθύνην αν τυχόν ήθελε συμβεί δυστύχημα.
Προς πρόληψιν παντός δυστυχήματος, έκαμα προϋπολογισμόν, συγγραφήν και
σχέδιον ικριωμάτων ίνα κατεδαφισθή μέχρι κάτωθεν του εξώστου 1,45, δηλ. εν
συνόλω 12,95 εκ της κορυφής.
Η όλη δαπάνη διά την κατεδάφισιν θα ανέλθη εις 6.705,00 δραχ. Εξ αυτών,
3100,00 δραχ. θα χρησιμοποιηθούν διά την κατεδάφισιν και το υπόλοιπον διά
την προμήθειαν ξυλείας ήτις θα σας χρησιμεύσει διά την επαναφοράν του
Μιναρέ εις την προτέραν θέσιν του, κλπ. έξοδα ήτοι απρόοπτα και αμοιβήν του
μηχανικού. (ίδε προϋπολογισμόν).-
Πληροφορώ όθεν υμάς, κ. Διευθυντά, όπως προσκαλέσετε τάχιστα το Σεβ.
Συμβούλιον και ούτως απαλλαχθήτε μεγάλης ευθύνης και λάβητε έκτακτα μέτρα.
Μεθ’ υπολήψεως
Μ Σαββάκης (υπογραφή)
Όπως φαίνεται από συμβολαιογραφική πράξη (υπ’ αριθ. 35261 του συμβολαιογράφου Χανίων Ιωάννη Κονταξάκη), με συμβαλλόμενους τον εργολάβο Μεχμέτ Καμπεράκη και τον Διευθυντή του Εφκαφίου Χανίων, το έργο ανέλαβε, κατόπιν μειοδοσίας, ο πρώτος, με έκπτωση της τάξης του 50%.
Η Διεύθυνσις των Μουσουλμανικών Θρησκευτικών Ιδρυμάτων Χανίων εξέθηκεν εις φανεράν μειοδοτικήν δημοπρασίαν την κατεδάφισιν του παρά την συνοικίαν Καστέλι Χανίων κειμένου «Μιναρέ» του Ιερού Τεμένους Μουσά Πασσά, συμφώνως με τους όρους της υπό χρονολογίαν 27 Φεβρουαρίου 1920
συγγραφής υποχρεώσεων του σχετικού προϋπολογισμού δαπάνης, αμφοτέρων των εγγράφων τούτων συνταχθέντων υπό του Μηχανικού Μιχαήλ Σαββάκη, υπογεγραμμένων παρά των συμβαλλομένων, των μαρτύρων και εμού και συνημμένων ώδε, ενώπιον επιτροπείας αποτελουμένης παρά του Διευθυντού της Διευθύνσεως Μουσουλμανικών Θρησκευτικών Ιδρυμάτων Χανίων Χουσεΐν Ρουστεμάκη και των μελών (…). Ο τελευταίος μειοδότης, εις όν κατεκυρώθη η προκειμένη δημοπρασία, Μεχμέτ Καμπεράκης, όστις ομολογεί και παραδέχεται ότι έλαβε την υποχρέωσιν προς την Διεύθυνσιν και υπόσχεται να κατεδαφίση τον μιναρέ του ιερού τεμένους Μουσά Πασσά […] αντί δραχμών 1.519.
ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΤΙΑ ΤΗΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΟΥΛΑΣ ΒΛΟΥΜ Ο ΚΑΥΓΑΣ ΤΟΥ ΣΑΒΒΑΚΗ ΜΕ ΤΟΝ ΕΛΕΥΘ. ΒΕΝΙΖΕΛΟ
Η Παρασκευούλα Βλούμ ήταν μια ψηλή, πολύ ωραία γυναίκα, χήρα, που δέχθηκε πολλές προτάσεις γάμου. Την είχε όμως ερωτευτεί ο Ελ. Βενιζέλος, για
χάρη του οποίου εκείνη θα αποκρούσει τρία απανωτά συνοικέσια -ανάμεσά τους και αυτό του μηχανικού Μιχάλη Σαββάκη. Γράφει σχετικά ο Γιάννης
Μανωλικάκης (Ελευθέριος Βενιζέλος, η άγνωστη ζωή του, Χανιά 1985):
Η άλλη πρόταση γάμου είναι από τον Μιχ. Σαββάκη, τον αρχιτέκτονα, που τόσα έργα έκαμε στα Χανιά. Ο Σαββάκης ήταν κουτσός αλλά και πολύ δυναμικός. Του άρεσαν οι γυναίκες και, καθώς από τη δουλειά του κέρδιζε πολλά χρήματα, είχε μερικές επιτυχίες. Στο τέλος πίστεψε πως ήταν ένας ακτύπητος γόης. Θα γοητευτεί με την Παρασκευούλα και θα της προτείνει γάμο. Εκείνη θα αποκρούσει την πρόταση και ο Σαββάκης θ’ αρχίσει να την κυνηγά και να μην την αφήνει να σταθεί σε χλωρό κλαδί. Ήταν φαίνεται οι μέρες που ο Βενιζέλος, εγκαταλείποντας τις μεγάλες αποφάσεις, είχε αποκτήσει επαφή με την Παρασκευούλα. Εκείνη θα του πεί τα συμβαίνοντα με το Σαββάκη και ο Βενιζέλος θα παρέμβει.
Ο ίδιος ο Σαββάκης, είχε πεί πως κάποτε λογόφεραν με τον Βενιζέλο και τελικά πιάστηκαν στα χέρια για την Παρασκευούλα Βλούμ. Κυνηγούσε την
Παρασκευούλα και μια βραδιά τον συνάντησε ο Βενιζέλος έξω από το δικηγορικό του γραφείο, στην Τριμάρτυρη, και πήγε να του κάμει παρατηρήσεις. Ο Σαββάκης αγρίεψε και σήκωσε τη γνωστή μαγκούρα του. Αλλά και ο Βενιζέλος δεν έμεινε πίσω.Τελικά άκουσε τη φασαρία ο Γιώργης Ξενάκης, αντιγραφέας στο γραφείο του Βενιζέλου, και τους χώρισε.
Κατά μια άλλη μαρτυρία, ο τσακωμός αυτός είχε και συνέχεια. Εξαγριωμένος ο Μιχ. Σαββάκης που ο Βενιζέλος του ’φαγε τη γυναίκα των ονείρων του, όταν θα συναπαντηθεί κάποια νύχτα με τον Βενιζέλο, θα τον αφήσει να προσπεράσει και θα του δώσει μια δυνατή μπαστουνιά στο κεφάλι. Το κτύπημα ήταν γερό και ο Βενιζέλος σώθηκε με το μιραμπώ καπέλο που φορούσε. Το καπέλο χώθηκε μέχρι τα αυτιά του και ο Βενιζέλος δεν έδωσε συνέχεια στην υπόθεση.
Ο ΚΡΗΤΙΚΟΣ ΣΙΔΗΡΟΔΡΟΜΟΣ
Η ιδέα κατασκευής σιδηροδρόμου στην Κρήτη έχει εκφραστεί και επανέλθει πολλές φορές από τον 19 ο αι. μέχρι σήμερα. Η πρώτη φορά που αναφέρθηκε
δημόσια ήταν το 1893, όταν ο Οθωμανός Γενικός Διοικητής Κρήτης Μαχμούτ Τζελάλ, υποσχέθηκε, μεταξύ διάφορων εκσυγχρονιστικών έργων στο νησί, και
την κατασκευή σιδηροδρόμου. Είχαμε αναφέρει στο προηγούμενο δημοσίευμα ότι τον Μάιο του 1895 έφτασαν στα Χανιά οι Βέλγοι μηχανικοί Ροσέλ και Έβερτ, προκειμένου να μελετήσουν το ενδεχόμενο κατασκευής μιας γραμμής από τα
Χανιά έως το Ηράκλειο και από εκεί νότια, προς τη Μεσαρά. Ο Σαββάκης τους υποδέχτηκε και μαζί περιόδευσαν το νησί, προς αναγνώριση της μορφολογίας του και συλλογή στοιχείων για τη μελέτη, η οποία και υποβλήθηκε στην Οθωμανική κυβέρνηση και στη συνέχεια στο υπουργείο Στρατιωτικών για να εξεταστεί από στρατηγική άποψη, χωρίς ποτέ να τεθεί σε φάση υλοποίησης. Το 1922 εγκαινιάζεται η μία και μοναδική σιδηροδρομική γραμμή που λειτούργησε ποτέ στην Κρήτη: μήκους 6 χλμ, η γραμμή αυτή συνέδεε το Ηράκλειο με το Λατομείο Εσταυρωμένου, εξυπηρετώντας αποκλειστικά τις ανάγκες μεταφοράς φυσικών και τεχνητών λίθων για την κατασκευή του λιμανιού του Ηρακλείου. Παρέμεινε σε λειτουργία μέχρι το 1937.
Μεταπολεμικά, το σχέδιο του Κρητικού Σιδηρόδρομου επανήλθε επί Κυβερνήσεως Κων/νου Μητσοτάκη, με πρόταση κατασκευής σιδηροδρόμου
υψηλής ταχύτηταςκατά μήκος της βόρειας ακτής. Το 2000 εγκρίθηκαν δυό μελέτες από τον Δήμαρχο Ηρακλείου Κώστα Ασλάνη. Η πρώτη αφορούσε την
κατασκευή προαστιακού σιδηροδρόμου από Ηράκλειο προς Ρέθυμνο και Χανιά, ενώ η δεύτερη την ανάπτυξη δύο σιδηροδρομικών γραμμών στο Ηράκλειο: α. από Παγκρήτιο Στάδιο προς Πλατεία Λιονταριών και αεροδρόμιο,
β. από το κέντρο της πόλης προς την Κνωσσό.
Το 2008, με την ανακοίνωση κατασκευής νέου αεροδρομίου στο Καστέλλι Πεδιάδος, τέθηκε παράλληλη πρόταση και εκπόνηση μελέτης της Περιφέρειας
Κρήτης σχετικά με την κατασκευή σιδηροδρομικής γραμμής μήκους 40 χλμ., με σκοπό τη σύνδεση του Ηρακλείου με το νέο αεροδρόμιο.( Wikipedia/κρητικός σιδηρόδρομος)
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Ο Μιχάλης Σαββάκης έδωσε αγώνα για να μην κατεδαφιστούν τα ενετικά τείχη στα Χανιά. Ενδιαφέρθηκε και φρόντισε για τη διάνοιξη του δρόμου από τη
γενέτειρά του, τα Σελλιά, μέχρι το φαράγγι του Κοτσυφού. Υπήρξε άνθρωπος δημιουργικός και ταλαντούχος. Ως δημόσιος υπάλληλος αλλά και ως ιδιώτης αργότερα, δεν δίστασε να υπερασπιστεί δημόσια τις απόψεις του δημοσιογραφώντας στον τοπικό τύπο, με αποτέλεσμα είτε να τον απολύουν είτε ο ίδιος να υποβάλλει την παραίτησή του.
Ο θάνατός του στο γηροκομείο, στις συνθήκες ένδειας που δημιούργησε η παγκόσμια οικονομική κρίση του 1930 και η οικονομική στήριξη από
συναδέλφους του, στάθηκε η αφορμή για τη σύσταση Ειδικού Ταμείου των Μηχανικών στο νομό Χανίων (Χαριδ. Παπαδάκη, «Μιχαήλ Σαββάκης, Σελλιά
1863- Χανιά 1942»). Υπήρξε επίσης ιδρυτής και καθοδηγητής της υπηρεσίας Δημοσίων Έργων στην Κρήτη, ενώ πλήθος νεοκλασσικών κτηρίων των Χανίων
φέρουν την υπογραφή του. Θα άξιζε, πιστεύουμε, να δοθεί το όνομά του σε κεντρικό δρόμο της.
