Αναρίθμητοι οι επιστήμονες με καταγωγή από την περιοχή
Μπορεί κάποια περιστατικά να είχαν εκθέσει τα Ζωνιανά πανελλαδικά, μπορεί να μην έχει εκλείψει το γεμάτο σημασία μειδίαμα στην άλλη Ελλάδα όταν γίνει αναφορά στο ιστορικό χωριό, αλλά ακόμα και στην κορύφωση εκείνων των καταστάσεων που οδήγησαν και σε τραγωδία, δεν μπορούσε να σωπάσει η ιστορία υπερασπιζόμενη αυτούς τους πολλούς που δεν είχαν καμιά σχέση με τα γεγονότα αλλά στιγματίστηκαν σε άδικες γενικεύσεις.
Μπορούσε να μη θυμηθεί η ιστορική μνήμη ότι στα Ζωνιανά δεν κατοίκησαν ποτέ κατακτητές.
Αν και πέρασαν Σαρακηνοί, Ενετοί και Τούρκοι, από το χωριό ο πληθυσμός έμεινε αμιγώς ελληνικός και κανένας Ζωνιανός δεν απουσίασε από το προσκλητήριο της πατρίδας.
Οι πόρτες του χωριού μάλιστα ήταν ανέκαθεν ανοικτές για κάθε κυνηγημένο. Που άραγε βρήκαν φιλοξενία τόσοι Σφακιανοί που κυρίως μετά το 1770 είχαν ξεχυθεί στο νησί για να σωθούν από το ανηλεές κυνηγητό του εχθρού.
«Παρασύρης», αναφέρει ο Λευτέρης Κρυοβρυσανάκης, ήταν ο Σφακιανός που καταδιωκόμενος βρέθηκε στο χωριό και ρίζωσε.
Κι ήρθε μετά ο θρύλος ο περίφημος Ζωνιανός Μιχάλης Μαυρογιάννης ή Μελίτακας, να γράψει τις δικές του σελίδες δόξας απ άκρη σ’ άκρη του νησιού στην επανάσταση του 1821. Όταν καταπνίγηκε η επανάσταση πηγαίνει στην Πελοπόννησο με δική του ομάδα από Ζωνιανούς και πολεμά εναντίον του Ιμπραήμ. Σκοτώνονται όλοι εκτός από τον ίδιο τον Μελίτακα. Επιστρέφει στα Ζωνιανά αλλά μη αντέχοντας τα παράπονα και τις κατάρες των συγγενών των σκοτωμένων μετακομίζει στ’ Αργουλιό. Συνεχίζει να πολεμά τους Τούρκους, τραυματίζεται σε μια μάχη στο Μπραχίμο και πεθαίνει από το τραύμα αργότερα.
«Σύναξη πάλι εκάμανε οι Ζωνιανοί στον Άδη…»
Κι έρχεται ο ξεσηκωμός του 1866 Από τους πρώτους είκοσι Ζωνιανοί, με τον Παρασυρογιώργη, αφήνουν την ασφάλεια που τους παρείχαν τα βουνά και πηγαίνουν στο Αρκάδι, με την ομάδα του Κούβου Σκοτώθηκαν και οι 18.
Έναν λιγότερο μας δίνει η λαϊκή μούσα που υμνεί τη Ζωνιανή αντίσταση όποτε πατούσε εχθρός τα άγια αυτά χώματα:
«Σύναξη πάλι εκάμανε οι Ζωνιανοί στον Άδη.
Τους κάλεσαν οι 17 που πέσανε στ’ Αρκάδι…».
Στις 8 Μαΐου 1867, οι Ζωνιανοί μαζί με τους άλλους Μυλοποταμίτες χτυπούν τον Ομέρ Πασά στην Πέρα Χαλέπα. Οι Τούρκοι υποχωρούν άτακτα και οι Ζωνιανοί αρπάζουν το άλογο μαζί με το κανόνι, το πηγαίνουν στα Ζωνιανά και το κρύβουν. Σήμερα το κανόνι αυτό βρίσκεται στο Ναυτικό Μουσείο Χανίων.
Την επόμενη 9 Μαΐου 1867 πολυάριθμος Τουρκικός στρατός κάμπτει την αντίσταση των Ζωνιανών και μπαίνει στο χωριό. Ανακρίνει τους γέρους και τους αρρώστους που δεν μπόρεσαν να φύγουν για να βρει το κανόνι. Αφού κανείς δεν ομολόγησε τους σφάζει όλους και καίει το χωριό. Μαζί καίγεται και το δάσος του φαραγγιού.
Τον Νοέμβριο του 1867 ο Κουμαντάρ Ρεντίς Πασάς προσπαθεί να χτίσει Πύργο στο Καυκαλούδι (Αμυγδαλοκέφαλο) όπως σε όλα τα χωριά. Δεν τα καταφέρνει γιατί οι Ζωνιανοί δεν τον αφήνουν ήσυχο. Μέρα νύχτα του κάνουν κλεφτοπόλεμο και αποδεκατίζουν τους στρατιώτες και τους χτίστες του. Καίει ξανά ό,τι είχαν προφτάσει να ξαναχτίσουν οι Ζωνιανοί και φεύγει. Δηλαδή οι Ζωνιανοί κάηκαν δυο φορές σε έξι μήνες (Μάη και Νοέμβρη). Σύμφωνα με ένα τραγούδι της εποχής εκείνης είχε καεί το χωριό και άλλη μια φορά.
Μα οι Ζωνιανοί έχουν έτοιμη την ηρωική τους απάντηση: «Τρίτη φορά που το χωριό το καίτε μπρε μπουρμάδες μα και τρακόσες να καεί δεν προσκυνούμε αγάδες».
Το 1898 οι Ζωνιανοί πρόσφεραν στον πρίγκιπα Γεώργιο που πέρασε από την περιοχή ως δώρο το κανόνι.
Τα χρόνια περνούσαν. Οι Ζωνιανοί δεν έπαψαν να πολεμούν τους Τούρκους. Πηγαίνουν στο Γάζι και στο Σερβιλή και μαζί με άλλους Μυλοποταμίτες και Μαλεβιζιώτες κλείνουν τους Τούρκους στο Ηράκλειο.
Ο Μιχάλης Κάββαλος ή Καπράκης μέσα σε «χαλάζι σφαιρών» κατάφερε να πάρει τη σημαία και βραβεύτηκε από την Κρητική Πολιτεία σαν σωτήρας της.
Στους Βαλκανικούς Πολέμους σκοτώθηκαν 12 Ζωνιανοί.
Άλλοι 19 πεσόντες το 1940-44.
Κατά τον Αλβανικό πόλεμο και τη Μάχη της Κρήτης θυσιάστηκαν 19 Ζωνιανοί και τέλος χάθηκαν ακόμη άδικα άλλοι 4 κατά τον Εμφύλιο.
Εκτός από τη φιλοξενία δυο ακόμα στοιχεία μου έκαναν εντύπωση από την περιοχή. Η διαρκής αύξηση του πληθυσμού και ο αριθμός των επιστημόνων. Αναρίθμητοι είναι οι Ζωνιανοί πτυχιούχοι πρωτοφανές για ένα χωριό Οικογένειες Αγγουρίδη, Δρακούλη, Ζαχαράκη, Ζαχαριουδάκη, Ζερβού, Κάββαλου, Κλίνη, Μαυράκη, Μαυρογιάννη, Νικηφόρου, Παπαδάκη, Παρασύρη, Πλουμή, Σφακιανάκη, Σφακιανού, Χατζιδάκη έχουν δώσει στην κοινωνία πολλά μέλη τους που κοσμούν την πνευματική, εκπαιδευτική, αναπτυξιακή, επιστημονική κοινότητα.
Σύμφωνα με τον Λευτέρη Κρυοβρυσανάκη η έφεση των Ζωνιανών για τα γράμματα φαίνεται και από τα ονόματα που κυριαρχούν τα περισσότερα αρχαία και ιστορικά (Σοφοκλής, Νικηφόρος, Λυκούργος, Νίκη, Δόξα, Κρήτη, Αρετή κ.ά.)
Σημαντική μορφή ο Δημήτρης Παρασύρης
Ξεχωριστός πάντα ο δάσκαλος Δημήτρης Παρασύρης. Είναι αυτός που μας εντυπωσίασε με το πληρέστατο οικογενειακό του δέντρο – καρπό πολύχρονης και κοπιαστικής έρευνα, αλλά και την ιστορική καταγραφή του χωριού του. Η γνωριμία με τον κ. Δημήτρη Παρασύρη έγινε μέσω του καλού φίλου κ. Βασίλη Αποστολάκη.
Δάσκαλος ο ίδιος, από τους πρώτους που ασχολήθηκαν με το πολιτιστικό κίνημα, έχει να δώσει αναρίθμητα παραδείγματα για τις ευεργετικές επιρροές, των πολιτιστικών δραστηριοτήτων, στον τρόπο ζωής μιας μικρής κοινωνίας.
Τα βιβλία του είναι η πορεία των Ζωνιανών στο διάβα των αιώνων, οι άνθρωποί του, που έγραψαν λαμπρές σελίδες στην ιστορία, η σημερινή κοινωνία, τα λαογραφικά στοιχεία της περιοχής και ό,τι συνθέτει γενικά την ταυτότητά της.
Έτσι μάθαμε και μεις για τα Ζωνιανά, περισσότερα από όσα μας έδωσαν μέχρι σήμερα σκόρπιες πηγές, ποτισμένα αυτή τη φορά από το πάθος ενός ανθρώπου, ενός δασκάλου για την ιστορική αλήθεια.
Μας είχε πει για τη μνημειώδη του αυτή εργασία: «Όταν άρχισα να συλλέγω τα στοιχεία που υπάρχουν σ’ αυτό το βιβλίο, το έκανα για να ικανοποιήσω μια εσωτερική μου ανάγκη.
Ήθελα να μάθω ποια είναι η ιστορία του χωριού που γεννήθηκα και ζω. Πότε ιδρύθηκε και ποιο ρόλο έπαιξε στη γενικότερη ιστορία του τόπου….
……Κατά τη διάρκεια των ερευνών μου, όταν ανακοίνωσα στους συγχωριανούς μου στοιχεία που παρέπεμπαν στη Μινωική εποχή, εκτός από πλήρη άγνοια που διαπίστωσα, αντιμετώπιζα και ειρωνικά χαμόγελα, αμφιβολίες, δυσπιστίες ακόμα και για «παραχάραξη» της ιστορίας άκουσα υπαινιγμούς.
Γι’ αυτό θεώρησα ότι θα ήταν πολύ εγωιστικό όλα αυτά να τα κρατήσω για τον εαυτό μου και αποφάσισα να τα δημοσιεύσω. Για ν’ αποφύγω δε τον χαρακτηρισμό του «παραχαράκτη» για κάθε ιστορικό στοιχείο αναφέρω και την πηγή του για να μπορεί καθένας να το ελέγξει.
Διαβάζοντάς το λοιπόν ο Ζωνιανός αλλά και κάθε άλλος θα γνωρίσει κατά το δυνατόν την πραγματική ιστορία τόπου και θα τον αγαπήσει όπως κι εγώ γιατί κατά τον Παλαμά «Όσο γνωρίζεις πιο καλά τόσο αγαπάς πιο πλέρια». Αυτός είναι ένας λόγος.
Ένας άλλος λόγος είναι όσα τερατώδη και ανυπόστατα κυκλοφορούν σε βάρος του χωριού γενικά. Υπάρχει τέτοια παραπληροφόρηση και κατασυκοφάντηση που η λέξη «Ζωνιανός» έγινε συνώνυμο με το «άθλιος, θρασύδειλος, εγκληματίας» (υπουργικά λόγια) και βάλε κι εσύ όποιο άλλο «κοσμητικό» επίθετο θέλεις.
Ενδεικτικά αναφέρω περιστατικά που ο ίδιος άκουσα και είδα και όχι τα «ανέκδοτα» και τις διάφορες φήμες που θίγουν ακόμη τη θρησκευτική και εθνική υπόσταση του και που ακόμη και σαν ανέκδοτα είναι αίσχος να λέγονται: όπως π.χ.:
α) Ότι ο Θεός έπρεπε να κάμει το σεισμό της Πάρνηθας στα Ζωνιανά να βουλήσουν να ξεμαγαρίσει το Ρέθεμνος.
β) Ότι θα έπρεπε η κυβέρνηση να στείλει αεροπλάνα να ψεκάσουν το χωριό με βενζίνη και να του βάλουν φωθιά να το σβήσει από τον χάρτη.
γ) Ότι όλοι οι Ζωνιανοί οπλοφορούν και τον επισκέπτη που δεν γνωρίζουν τον ληστεύουν, τον δέρνουν και βιάζουν τις γυναίκες. Αυτό το τελευταίο το άκουσα τρεις φορές από διαφορετικά άτομα σε διαφορετικά μέρη…».
Είναι γεγονός ότι μετά από κάθε κεφάλαιο του βιβλίου αυτού αισθάνεσαι πλουσιότερος σε γνώση. Ο όρκος του Δία και το Νερό της Αμάλθης είναι από τα κεφάλαια που κεντρίζουν το ενδιαφέρον. Γι’ αυτό ο συγγραφέας δεξιοτεχνικά παραθέτει και μαντινάδες ανάλογα με την περίπτωση όπως τις διέσωσε η προφορική παράδοση. Έτσι μέσα από το απόσταγμα αυτό της σοφίας του λαού αντιλαμβανόμαστε πως έχει δεχθεί τους θρύλους που έφθασαν στις μέρες του με τις αναπόφευκτες επιρροές.
Ο Δημήτρης Παρασύρης με ένα σημαντικό λεξιλόγιο που παραθέτει τεκμηριώνει όλες αυτές τις αναφορές στο μακρινό παρελθόν των Ζωνιανών.
Πρόκειται για λέξεις αρχαίες που χρησιμοποιούνται σήμερα στα Ζωνιανά. (Οφτό, πινάκι, μανίζω, αρνός, ανημένω κ.ά).
Κι έρχεται μετά η ιστορία να καταθέσει τις δικές της μαρτυρίες που παραμερίζουν τους θεούς του μύθου και δίνουν θέση στους ήρωες της πραγματικότητας.
Μέσα από τις σελίδες παρελαύνουν τα γεγονότα που αναφέρουν ολοκαυτώματα και σφαγές. Ήταν το τίμημα πάντα για τον ηρωισμό των κατοίκων που δεν απουσίασαν από κανένα εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα.
Από τα πιο αξιοπρόσεκτα κεφάλαια είναι τα μοιρολόγια.
Όπως αναφέρει εδώ ο συγγραφέας, τα Ζωνιανά στον τομέα αυτό έχουν να παρουσιάσουν μοιρολόγια σε λυρικό εντακασύλλαβο ομοικατάληκτο στίχο. Κάτι τόσο μοναδικό.
Χαρακτηριστικό το μοιρολόι της Παρασυρογιώργαινας, για τον γιο της, που είναι πράγματι συγκλονιστικό.
«Ποια αμαρτία έχω καμωμένη
και μ’ έχει ετσά η μοίρα δικασμένη
και κάθε τόσο πέμπει μου το χάρο
και δεν μπορώ αναντράνιση να πάρω
Ήντα κατάρα είναι τούτη Θέ μου
πως θάφτει η μάνα το παιδί τζη πε μου.
Πέτρες και χώμα πες μου πως θα πιάσω
το σπλάχνο μου η ίδια να σκεπάσω…».
Η φιλοξενία που φθάνει στην αυτοθυσία
Κάνοντας την αναφορά μου στην παροιμιώδη φιλοξενία των Ζωνιανών δεν χρειάζεται πιο αντιπροσωπευτικό παράδειγμα να παραθέσω από μια αφήγηση του Μιχάλη Πρινάρη.
Όταν ο ίδιος με τον 10χρονο Γιάννη Λαμπρινό γλίτωσαν λόγω ηλικίας από τη θανατερή σύναξη στον Γουρνόλακο τον Σεπτέμβρη του ’43 και πήραν τον δρόμο της επιστροφής πέρασαν από τα Ζωνιανά. Στο πρώτο σπίτι αριστερά του χωριού μπήκαν μέσα. Ήταν σε άθλια κατάσταση από την αγωνία και τη δοκιμασία που πέρασαν. Εκείνη την ώρα η μάνα του σπιτιού έβαζε στα παιδιά της να φάνε πατάτες τηγανητές.
Βλέποντας όμως τα ξένα παιδιά, αφού τα καλοδέχτηκε τους έβαλε μπροστά τους το φαγητό που προόριζε για τα δικά της παιδιά. Εκείνα όμως αρνήθηκαν καθώς δεν κατέβαινε μπουκιά μετά από όσα έζησαν. Μόνο διψούσαν. Και η Ζωνιανή έσπευσε να τους σβήσει τη δίψα με σταφύλια.
Άνθρωποι που τιμούν τη «μπέσα»
Είπαμε και για την περίφημη «μπέσα» των Ζωνιανών Κανένας μελετητής δεν βρήκε πουθενά πράξη μπαμπεσιάς. Αντίθετα σε κάθε περίοδο κατοχής, πήγαιναν στην άκρη τα προσωπικά κάθε οικογένειας. Όλοι σαν μια γροθιά αντιμετώπιζαν τον εχθρό.
Από τις μορφές που με εντυπωσίασαν ιδιαίτερα και η θρυλική Πελαγία Παρασύρη που ακουγόταν ως Αναστοδημήτραινα. Με τη φρονιμάδα της γνήσιας Κρητικιάς φρόντιζε το σπίτι της αλλά και η αγωνίστρια μέσα της ξυπνούσε σε όλη τη διάρκεια που ο λαός μας πάλευε να σπάσει τα ναζιστικά δεσμά και να αντικρίσει λεύτερο τον ουρανό.
Όπως προαναφέραμε στα γεγονότα του Γουρνόλακου όταν μαθεύτηκε στα γύρω χωριά η εκτέλεση των πατριωτών που είχαν συλληφθεί στην απαγορευμένη όπως είχε κηρυχθεί η περιοχή κινάνε στις 5 Σεπτεμβρίου 1943, ο παπά Ανδρέας Βαρδιάμπασης από τα Λιβάδια, ο δάσκαλος από τον Αβδελλά, Νικόλαος Δετοράκης με καταγωγή από την Κριτσά, μαζί με συγγενείς και φίλους των εκτελεσθέντων από τον Άγιο Μάμα και τον Αβδελλά, για να θάψουν τους νεκρούς. Οι Γερμανοί έχουν φύγει για να βρουν βενζίνη και να επιστρέψουν να κάψουν τους εκτελεσθέντες, μια και αυτή ήταν η εντολή που είχαν πάρει: Να σκοτώνουν και να καίνε.
Όταν Γερμανοί στρατιώτες από το Γαράζο φορτωμένοι μπιτόνια με βενζίνη περνούν από τα Ζωνιανά, κατευθυνόμενοι στον Γουρνόλακκο, τους αντιλαμβάνεται ο γενναίος ιερέας Γιάννης Ζερβός και καταβάλει κάθε προσπάθεια να τους καθυστερήσει, βασισμένος στην τοπική φιλοξενία κι ας έβραζε μέσα του από οργή στη θέα τους. Προσπαθούσε να τους κρατήσει όσο υπολόγιζε πως θα κρατούσε η ταφή.
Κι όσο αυτοί τρώνε και πίνουν, με τη συνεχή παραίνεση του ιερέα, βρίσκει χρόνο η Πελαγία Παρασύρη να τρέξει στο βουνό και με τα γνωστό σύνθημα «Οι τράγοι ανεβαίνουν στα όρη». ενημερώνει τους αντάρτες για τον ερχομό των Γερμανών.
Για να καταλάβουμε τη λεβεντιά αυτής της γυναίκας αρκεί να μεταφέρουμε το εξής περιστατικό.
Όπως τρέχει πέφτει πάνω σε ένα συγχωριανό της που δεν είχε ποτέ συγχωρήσει επειδή τραυμάτισε ένα γιο της. Όσοι ξέρουν από την ψυχολογία των κατοίκων ορεινών χωριών καταλαβαίνουν τι ήταν το συναπάντημα αυτό για την Πελαγία. Κι όμως ξεχνώντας τα πάντα τον πλησιάζει και τον προτρέπει να εξαφανιστεί για να μην τον δουν οι Γερμανοί. Εκείνος όμως δεν της έδινε σημασία. Άναψε και κόρωσε η Αναστοδημήτραινα. «Φύγε μωρέ σκύλε, ούρλιαξε, γιατί θα σε σκοτώσουν». Κι εκείνος κατάλαβε επιτέλους πως τα πράγματα δεν ήταν απλά και η Πελαγία δεν έκανε χωρατά τέτοιες ώρες. Έτσι έτρεξε να κρυφτεί και σώθηκε.
Αυτό έχει διασωθεί σε ένα εξαιρετικό ποίημα του Αναστοδημήτρη που με τον Καββαλομύρο, τον Βαγγέλη Δρακούλη και τον Ν. Μαυράκη κατέχουν μια σημαντική θέση στη λαϊκή μούσα. Εξαιρετικός είναι και ο Αντώνης Παπαδάκης με πολλά μυθιστορήματα όπως: «Προξενιό της Ζαχαρένιας», «Έρωτας στο Σπήλαιο» κ.ά.
Χαράλαμπος Σφακιανάκης
Ο αγαπητός Μπάμπης είναι ένα ακόμα από τα σημαντικότερα πρόσωπα των Ζωνιανών, που έζησα και θαύμασα το έργο τους και την κοινωνική τους προσφορά.
Μετά τις σπουδές του και τον διορισμό του στον ΟΤΕ τον κέρδισε ο συνδικαλισμός αλλά κατά τρόπο που να δίνει μαθήματα συνδικαλιστικής συνείδησηςν
Η ηγεσία του στο Εργατικό Κέντρο Ρεθύμνου συνδυάζεται με πλήθος γόνιμης δράσης όπως οι κατοικίες στο Πέραμα.
Πόσα και πόσα δεν μοιραστήκαμε με τον ίδιο και τη γραμματέα του Εργατικού Κέντρου Γιάννα Κεφαλογιάννη. Καινοτόμες δράσεις όπως το Παιδικό Πολιτιστικό Κέντρο κ.τ.ά.
Ακόμα και τώρα που θα μπορούσε να ξεκουραστεί θα τον βρεις στις επάλξεις. Αφιερώνει τον χρόνο του σε καθημερινή βάση στο Ειδικό Γραφείο Ασφαλιστικών και Συνταξιοδοτικών Θεμάτων που στελεχώνεται από έμπειρους συνδικαλιστές (με ένα συνδικαλιστή νομικό – ο Μπάμπης Σφακιανάκης είναι δικηγόρος), οι οποίοι ως άριστοι γνώστες της ασφαλιστικής και συνταξιοδοτικής Νομοθεσίας, αναλαμβάνουν:
1. Την καταμέτρηση των ενσήμων και γενικά τον συνολικό χρόνο ασφάλισης όταν υπάρχει ασφάλιση σε διαφορετικά Ασφαλιστικά Ταμεία (διαδοχική ασφάλιση).
2. Τον έλεγχο για το πότε θεμελιώνεται το συνταξιοδοτικό δικαίωμα του καθενός για όλες τις κατηγορίες των εργαζομένων στον ιδιωτικό τομέα.
3. Τη βοήθεια και καθοδήγηση για τη συγκέντρωση όλων των απαιτούμενων στοιχείων και δικαιολογητικών που χρειάζονται για τη συνταξιοδότηση.
4. Την Ηλεκτρονική υποβολή των αιτήσεων τόσο της κύριας όσο και της επικουρικής σύνταξης, για όλες τις περιπτώσεις (γήρατος, αναπηρίας και χηρείας).
5. Την βοήθεια και ενημέρωση των συνταξιούχων για θέματα των κύριων και επικουρικών συντάξεων κ.λπ.
Όλα τα παραπάνω εννοείται ότι παρέχονται χωρίς καμιά οικονομική επιβάρυνση, στην προσπάθειά τους να βοηθήσουμε όλους τους ενδιαφερόμενους, οι οποίοι ενημερώνονται εγγράφως, έγκαιρα, αξιόπιστα και τεκμηριωμένα για τα θέματα που τους αφορούν.
Ψυχή αυτής της πρωτοβουλίας που ανέλαβε το Εργατικό Κέντρο Ρεθύμνου και η Ένωση Συνταξιούχων ΙΚΑ Ν. Ρεθύμνου είναι ο Μπάμπης Σφακιανάκης που μαζί με τον Νίκο Νημά και άλλους βετεράνους του συνδικαλισμού επιτελούν θεάρεστο έργο. Και είναι άξιοι κάθε επαίνου γι’ αυτό.
