Γραφική φιγούρα και ο Πεντεφούντης
Παραμονές της μεγάλης παρέλασης του Καρναβαλιού ας θυμηθούμε μορφές που δέθηκαν αναπόσπαστα με τις πρώτες διοργανώσεις.
Και βάζουμε αρχή από τον περίφημο «Λουκουματζη» κατά κόσμον Μανόλη Κανακάκη.
Στον αστερισμό της μιζέριας είχε γεννηθεί ο Μανόλης Κανακάκις. Η σκλαβιά και η ανέχεια ταλαιπωρούσαν το Ρέθυμνο που προσπαθούσε να κλείσει τις πληγές του από την επανάσταση του 66.
Η καταθλιπτική ατμόσφαιρα που τον κύκλωνε ασφυκτικά τον ώθησε στην πρώτη του επανάσταση. Να πολεμήσει την γκρίνια με κέφι και να ξεπεράσει τη μελαγχολία με χορό και τραγούδι.
Σ’ αυτόν έπεσε ο κλήρος να γίνει ο πρώτος καρναβαλιστής, πρωτοπόρος του σημερινού θεσμού.
Γεννήθηκε στο Ρέθυμνο το 1868. Από τότε που κατάλαβε τον κόσμο ένα μόνο τον απασχολούσε. Πώς να πάει κόντρα στη μοίρα του και να εξασφαλίσει με κάτι πρωτοποριακό τον επιούσιο και ίσως κάτι περισσότερο. Επέλεξε να διδαχθεί την τέχνη της ζαχαροπλαστικής κοντά στους κορυφαίους του είδους.
Για τον λόγο αυτό πήγε να μαθητεύσει στο περίφημο ζαχαροπλαστείο – καφενείο «Ολύμπια» στην Αθήνα, όπου έμαθε όλα τα μυστικά της δουλειάς. Όταν γύρισε στο Ρέθυμνο είχε τον αέρα του ειδικού στα γαλακτοκομικά, αλλά και τους τρόπους ενός τζέντλεμαν. Εργατικός και πρωτοπόρος, άνοιξε το δικό του ζαχαροπλαστείο στο Ρέθυμνο και σύντομα άρχισαν να τον συζητούν σε όλα τα καλά σπίτια, ενώ το μαγαζί του έγινε ένα ακόμα όνειρο για τη φτωχολογιά. Ένα απωθημένο που θα ζητούσε διέξοδο σε καλύτερες εποχές. Άριστος γαλακτοκόμος όπως προείπαμε ο Κανακάκις έπεσε με τα μούτρα στη δουλειά. Και τι δεν πρόσφερε με γνώμονες πάντα τη φαντασία και την ποιότητα. Εκτός από τα προϊόντα του γάλακτος, διέθετε επίσης γιαούρτι, κρέμες, φρέσκο βούτυρο, μπουγάτσα και μοναδικούς λουκουμάδες. Αυτοί και αν ήταν ο μεγαλύτερος πειρασμός του καταστήματος. Και πως ευωδίαζαν οι αφιλότιμοι…
Σιγά-σιγά στάθηκε στα πόδια του ο Μανόλης κι έφτιαξε οικογένεια πληθωρική σαν τον συναισθηματικό του κόσμο. Δεκατρία πιάτα μόνο ήταν των παιδιών στο τραπέζι. Βάλε και τους υπόλοιπους. Πολυφαμελίτης αλλά ποτέ μίζερος. Μπορεί να δούλευε νυχθημερόν για να μη λείψει το ψωμί από την οικογένεια, αλλά χαιρόταν και τη ζωή με την καρδιά του. Όπως αναφέρει με πολλές λεπτομέρειες ο Θεμιστοκλής Βαλαρής, στο βιβλίο του «Μια πόλη αναμνήσεις», ο Μανόλης Κανακάκις είχε προικιστεί από τη φύση με μια θαυμάσια φωνή μπάσου, γι’ αυτό και τις απόκριες μονίμως ανεκηρύσσετο Βασιλιάς Καρνάβαλος. Όταν δε άνοιγε το στόμα του να τραγουδήσει, έβγαινε κύμα βροντώδους μελωδικής φωνής, που μάγευε όλους τους ακροατές του. Αν είχε τη δυνατότητα να την καλλιεργήσει μπορεί να γινόταν ένας καλλιτέχνης διεθνούς βεληνεκούς.
Αν και σαν επαγγελματίας θα ‘πρεπε να είναι περισσότερο διπλωμάτης σιχαινόταν τους δήθεν και τους αριστοκράτες που ταπείνωναν τους παρακατιανούς.
Διαμαρτυρία εξ …αμάξης
Οι πρώτες διοργανώσεις του Καρναβαλιού τον ενθουσίασαν. Επιτέλους το Ρέθυμνο έβγαινε από τα τέλμα της μεμψιμοιρίας. Μπορεί να ήθελε λίγο πιο ελεύθερο το κέφι και πιο διονυσιακό το κλίμα αλλά μπροστά στη γενική κατήφεια των άλλων ημερών αυτό το διάλειμμα χαράς έφερνε την ανάσταση στην ψυχή του.
Μόνο μια χρονιά δεν άντεξε. Τα πολιτικά γεγονότα και η παρουσία της υψηλής προστασίας που εκμεταλλευόταν τον πόθο του λαού για λευτεριά τον ώθησε στα άκρα. Έτσι μόλις βγήκε ο Καρνάβαλος και οι πάντες διασκέδαζαν με επίσημες παρουσίες τους προξένους φροντίζοντας να είναι και το χαμόγελό τους μέσα στα στενά πλαίσια μιας αξιοπρεπούς ψυχαγωγίας, ένας απότομος θόρυβος τους ξάφνιασε όλους. Και εμβρόντητοι είδαν ξαφνικά το γαλατά τους πάω σ’ ένα καρότσι με όλα του τα παιδιά ανεβασμένα, με φίλους ολόγυρα ρακένδυτους να σατιρίζουν τους προξένους. Το κόκκινο πανί ήταν οι τετράπαχοι πάνω στο κάρο με σημαίες των προστάτιδων δυνάμεων να τρώνε με χρυσά κουτάλια.
Δεν ήθελαν και πολύ οι πρόξενοι να πάρουν το μήνυμα. Απεχώρησαν σε ένδειξη διαμαρτυρίας και ο λαός διχασμένος λίγο έλειψε να βρεθεί σε θέση μάχης. Άλλοι χειροκροτούσαν επιδοκιμάζοντας και άλλοι άρχισαν με λεμόνια και νεράντζια να δίνουν τα εύσημα στο γαλατά για την τολμηρή του αποκριάτικη συμμετοχή καταστρέφοντας και το καρότσι που είχαν στο μεταξύ εγκαταλείψει τα Κανακάκια καταφοβισμένα. Και μόνο ο γαλατάς έσπαζε πλάκα. Τέτοιο γλέντι ούτε που το είχε φανταστεί.
Φαίνεται όμως που του άρεσε η ιδέα ενός άρματος και λίγα χρόνια αργότερα τόλμησε να προσφέρει στο Ρέθυμνο μια μοναδική εμπειρία. Ήταν το πρώτο άρμα που άφησε εποχή μια δημιουργία των αδελφών Μουνδριανάκη από την Πηγή.
Απόκριες με Μάρκο Γιουμπάκη
Με την έναρξη του Τριωδίου ξεκινούσε η δράση του Μάρκου Γιουμπάκη να δίνει πνοή με το αστείρευτο χιούμορ του στις Ρεθεμνιώτικες Απόκριες.
Ήξερε να σκορπά γέλιο χωρίς να του χρεώνεις. Ήταν απολαυστικός ακόμα και κρατώντας το …δοχείο νυκτός ακολουθώντας την παρέλαση.
Οι κινήσεις του ακόμα και με απωθητικά υπονοούμενα είχαν μια αισθητική όπως κάθε τι γνήσια Αριστοφανικό.
Γεννήθηκε στο Ρέθυμνο. Μοναδικό βιός της φαμίλιας του το φιλότιμο και η αδιαμφισβήτητη εντιμότητα. Ο Μάρκος, στα γυμνασιακά του χρόνια, βίωσε τη φρίκη της κατοχής. Ο θάνατος έγνεφε πολλές φορές από μακριά και η στέρηση μαράζωνε τις μέρες.
Αυτός όμως είχε βρει το μεγάλο γιατρικό για να ξεπερνά εκείνα τα βιώματα. Διακωμωδούσε με υγιή και έξυπνο τρόπο, το κάθε τι. Και είχε τη μοναδική ικανότητα να παρασύρει και τους άλλους σε μια πιο αισιόδοξη αντιμετώπιση της κακομοιριάς που μάστιζε το Ρεθυμνάκι μας.
Η επαφή και η συνεργασία με τον τιτάνα της πολιτιστικής μας ζωής Πολύβιο Τσάκωνα τον επηρέασε βαθιά. Τον άκουγε με βαθιά προσοχή και συμφωνούσε μαζί του, πως όταν το Ρέθυμνο διαθέτει παράδοση στο πνεύμα δεν του χρειάζεται τίποτα περισσότερο για να δώσει σαν πόλη το στίγμα του.
Η μεγάλη ιδέα της Βιβλιοθήκης έγινε και δικός του πόθος. Μου έλεγαν παλιά, χρόνια πάνε από τότε, ότι ο Μάρκος μάζευε φύλλο φύλλο έντυπα κι εφημερίδες για να δημιουργήσει σώματα και να υπάρχει ένα αρχείο του τόπου. Ήταν η πρώτη ας πούμε «μαγιά» για το θαύμα που θα ακολουθούσε…
Για ένα μεγάλο διάστημα τρεφόταν με το όραμα, γιατί ποιος θα τον αντάμειβε για το μόχθο του; Και δεν ήταν μόνο στην υπηρεσία της Βιβλιοθήκης, ανιδιοτελής εργάτης. Κάθε κοινωνική δράση τον συγκινούσε και τον ενθουσίαζε. Έτσι βρέθηκε και στους προσκόπους που του έδιναν την ικανοποίηση ότι συμμετέχει ένα θεσμό στα μέτρα του: Αγάπη για τη φύση, φροντίδα για το συνάνθρωπο.
Ένας ιδεολόγος ήταν πάντα Από τους λίγους ανθρώπους που διέθετε όραμα.
Με τη στράτευσή του βρέθηκε στην Κορέα Εθελοντής από κούνια. Κάθε τι που έκρυβε αγνό ιδεαλισμό τον συγκινούσε. Σαν όλους τους ομοίους του πικράθηκε αρκετές φορές. Μα είχε τόσο μεγάλη καρδιά που χωρούσε συγγνώμη για κάθε παραστράτημα ακόμα και της ανθρωπότητας.
Σαν τέλειωσε και η περιπέτειά του αυτή, γύρισε και αφοσιώθηκε πια ολόψυχα στη Βιβλιοθήκη, πολύτιμος βοηθός του Πολύβιου Τσάκωνα.
Ένας τομέας που λάτρεψε και τον λάτρεψε, ήταν η Ερασιτεχνική Σκηνή του Ωδείου Ρεθύμνου. Ο Μανόλης ο Βογιατζάκης έπινε νερό στο όνομά του.
Βρήκα και πολλά δικά του άρθρα στον τοπικό τύπο χωρίς διάκριση. Τον ενδιέφεραν τα θέματα της πόλης και φαίνεται πολύ επηρεασμένος από τη γραφή του Λυκούργου Καφφάτου τον οποίο θαύμαζε ιδιαίτερα.
Αυτή η συνέντευξή του, που με είχε εντυπωσιάσει, ομολογώ, ήταν από την Αλίκη Βουγιουκλάκη, όταν είχε έρθει στο Ρέθυμνο. Ερωτήσεις μεστές, ουσιαστικές, από τις απαντήσεις των οποίων μάλιστα έβγαινε και είδηση. Η εθνική μας σταρ, που ήταν τότε στα πρώτα της καλλιτεχνικά βήματα, του ομολογούσε ότι έχει καταγωγή από το Ρέθυμνο.
Όταν θα κάνουμε τις αναφορές μας στην καλλιτεχνική ζωή, θα βάλουμε μεγάλα αποσπάσματα από αυτή τη συνέντευξη.
Με τον αξέχαστο Κωστή Μαυρουλάκη, άλλον επίσης αγνό ιδεολόγο, ξεκίνησαν μια εφημερίδα το «Νέο Κόσμο», χωρίς όμως να σταματήσει να γράφει και στις άλλες εφημερίδες.
Η αγάπη του για την ιστορική έρευνα μας έδωσε δυο αξιοπρόσεκτα βιβλία, για το Ρέθυμνο και τη Φορτέτζα, ενώ ένα τρίτο, που μάλλον έμεινε ανέκδοτο αναφέρεται στον Ρεθεμνιώτικο Τύπο από το ξεκίνημά του από το 1869, μέχρι τις μέρες που έσβησε τα καντήλι της ζωής του φλογερού αυτού Ρεθεμνιώτη. Γνωστός και ο τουριστικός οδηγός που έκαναν με τον Μιχάλη Τζεκάκη.
Και ο Πεντεφούντης
Η απόκρια, ιδιαίτερα στους καιρούς μας, επιτρέπει ακρότητες που κάποτε ήταν κόλαφος για τον καθωσπρεπισμό.
Πάντα όμως, υπήρχαν …πρωτοπόροι που άφηναν το στίγμα τους στο κοινωνικό γίγνεσθαι με τις όποιες τους «παλαβομάρες». Ένας από αυτούς ήταν και ο περίφημος Πεντεφούντης που κυριολεκτικά «ξεσάλωνε» στη διάρκεια της Αποκριάς, αδιαφορώντας παντελώς για την προσβολή της δημοσίας αιδούς. Αναφέρει σχετικά ο βάρδος του Ρεθύμνου Γιώργης Καλομενόπουλος:
Πεντεφούντης – παρατσούκλι Το βαφτιστικό Μιχάλης
μπέκρακας από τους λίγους και μπελάς απ’ τους μπελάδες
πουλητής εφημερίδων και διάσημος τελάλης
αναστάτωνε σοκάκια, δρόμους, κέντρα, μαχαλάδες.
Άρασε εις τις ταβέρνες σαν το βόδι στο γρασίδι
κι από το πρωί ως το βράδυ ήταν τύφλα στο μεθύσι
Κάθε Απόκριες γδυνόταν και γινότανε τσιτσίδι
τον Αδάμ του Παραδείσου θέλοντας να παραστήσει.
Για τον πρωτοπόρο αυτό πλακατζή των άκρων μας δίνει ενδιαφέρουσες πληροφορίες ο Κώστας Μαμαλάκης στη σειρά των αφηγημάτων του «Η πόλη που δεν σβήνει».
Το όνομα ήταν Μιχάλης Ψιλλάκης αλλά τον εύρισκες με το παρατσούκλι «Παντεφούντης». Ανήκε στη συμπαθή κατηγορία των τελάληδων όπως μας πληροφορεί επίσης ο βάρδος του Ρεθύμνου Γ. Καλομενόπουλος.
«Καπαϊδώνη, Πεντεφούντη και το Γιάννη την «Κοιλιά»
Ραδιόφωνο τους είχε το εμπόριο παλιά».
Ο Πεντεφούντης όμως εκτός από τις ειδήσεις των εφημερίδων που με πολλά φραστικά ευρήματα βροντοφώναζε, αποτελούσε και το βαρόμετρο της πολιτικής κατάστασης. Ο χρωματισμός και η ένταση της φωνής του καθόριζαν τη σοβαρότητα του θέματος. Για παράδειγμα στο κραχ της λίρας με μια φράση έδωσε το γεγονός: «Μπουμ η λίρα».
Φαίνεται όμως ότι του άρεσε πολύ η φράση γιατί μετά του «κόλλησε» και την χρησιμοποιούσε σαν επωδό στην κουβέντα του ακόμα και σε άσχετα θέματα μέχρι το τέλος της ζωής του.
Ήμερος σαν αρνί και καλοκάγαθος, δεν θύμωνε, δεν αγρίευε, είχε υποταχθεί στη μοίρα του, παρά τη σφαλιάρα που έπεφτε σύννεφο συχνά από τους ρηχούς, που ήθελαν να διασκεδάσουν.
Ντυμένος με μια φθαρμένη χακί φορεσιά και με γοβάκια που έπλεαν μέσα τα γυμνά του πόδια, βάδιζε γέρνοντας λίγο εμπρός, το μικρό κορμί του με μεγάλες δρασκελιές, ενώ πίσω στο ένα του αυτί είχε στηρίξει ένα κλαδί βασιλικό ή ένα καντιφέ και στο άλλο τσιγάρο. Κρατούσε κάτω από την αριστερή μασχάλη του το δέμα με τις εφημερίδες, ενώ το άλλο χέρι το είχε τεταμένο κουνώντας το ρυθμικά.
Μα αυτό τον τρόπο μπορούσε να χαιρετά βγάζοντας την τραγιάσκα του, όταν συναντούσε αξιοσέβαστα πρόσωπα, ή να την πετά στον αέρα όταν ζητωκραύγαζε.
Κάθε τελευταία Απόκρια ο Πεντεφούντης αποτελούσε μια έξαλλη νότα ευθυμίας και εξωφρενισμών.
Κυκλοφορούσε το πρωί ντυμένος στο χακί με μια μάσκα στο πρόσωπο και στο κεφάλι εκείνο το μαύρο, σκληρό, γυαλιστερό με κάτι σαν μικρό θόλο καπέλο. Του το είχαν χαρίσει και το φορούσε χρονιάρες μέρες και στα μεγάλα του κέφια.
Άρχιζε να πίνει – κερασμένο το κρασί λόγω της μέρας – και μέχρι το βράδυ γινόταν σταφίδα.
Κατά το απόγευμα άρχιζε τις μεταμφιέσεις.
Γινόταν αράπης βάφοντας το μούτρο του με μαύρο βερνίκι.
Μια φορά τις τελευταίες απόκριες ένα βραδάκι του υποσχεθήκαν ένα ολόκληρο τσουβάλι αλεύρι χάσικο αν έβγαινε στον δρόμο – εν αδαμιαία περιβολή.
Σε ζαχαροπλαστείο της οδού Αρκαδίου έγιναν οι διαπραγματεύσεις.
Ο πειρασμός ήταν μεγάλος, γιατί εκείνη την εποχή ο κόσμος κυριολεκτικά έλεγε το ψωμί ψωμάκι.
Αλλά και να γδυθεί; Ντροπή…
Για πρώτη φορά αγρίεψε στη ζωή του.
– Ίντα εντερψίδικα πράματα είναι αυτά; Μα πιωμένοι είστε πατριώτες; Κι ύστερα το χάψι αποκριάτικα δεν το σκέφτεστε; Τσιτσίδι μωρέ στον κόσμο;;;
Μυρίστηκαν την πλάκα και οι άλλοι από γύρα κι άρχισαν να ενισχύουν την πρόταση αγγίζοντας το φουκαρά στις πιο ευαίσθητες χορδές του. Έφεραν μπροστά του και το τσουβάλι για να το βλέπει.
– Μιχάλη έλα στα συγκαλά σου. Φαρίνα μωρέ είναι το βραβείο. Κατέεις πόσους παράδες πιάνει;
Θα στένεις τσικάλι ένα μήνα και θα πέψεις και τα δυο σου κοπέλια στο σχολείο.
Εκεί πια ο Πεντεφούντης λύγισε.
Να μπορέσει λέει να στείλει τα κοπέλια του στο σχολείο. Το να ήταν εφτά και το άλλο δέκα. Να τον επάρει βιβλία να γενούνε ανθρώποι. Χριστέ μου να μη φτάξουνε τα δικά του χάλια τα βασανισμένα.
Έβγαλε συλλογισμένος το καπέλο και ‘ξυσε τη φαλάκρα του.
– Εντάξει μωρέ. Αλλά με μια συμφωνία. Να μου βρείτε φούμο να μαυρίσω το κορμί μου και δεν θα βγω από τη μεγάλη αγορά που δεν πέφτει βελόνα χάμαι από τον κόσμο αλλά από τη μεριά τση προκυμαίας που ‘ναι ο κόσμος λίγος.
Έγιναν δεκτοί οι όροι και εκείνος παρουσιάστηκε σε λίγο ολόγυμνος και μαυρισμένος με φούμο, κοίταξε τουρτουρίζοντας από το κρύο και ντροπιασμένος, δεξά ζερβά κι ύστερα αλαφιασμένος πήρε φόρα βγήκε την προκυμαία και σαν δρομέας έκανε διαδρομή 100 μέτρων και γύρισε στην αφετηρία.
Αφού ντύθηκε ήρθε η ψυχή του στη θέση της.
– Το τσουβάλι μωρέ που είναι; ρώτησε με λαχτάρα.
– Να το Μιχάλη δικό σου είναι.
Αγκάλιασε σαν τρελός από χαρά το τσουβάλι και πήρε δρόμο βροντοφωνάζοντας «μπουμ η λίρα».
Κάθε Αποκριά γδυνόταν
Ο Κώστας Μαμαλάκης αναφέρει ότι αυτό το ξεγύμνωμα στην καρδιά της αποκριάς έγινε για το τσουβάλι με το αλεύρι μια και μόνο φορά.
Ο Καλομενόπουλος πάλι το αναφέρει σαν ετήσια συνήθεια «Κάθε Απόκριες εγδυνόταν και γινότανε τσιτσίδι».
Ποιος ξέρει; Σημασία έχει ότι ο γραφικός αυτός τύπος πέθανε μεθυσμένος. Και πολύ χαριτωμένα κλείνει το κεφάλαιο αναφοράς του ο Κώστας Μαμαλάκης.
Όσοι τον καταφρόνεψαν, τον χλεύασαν, τον καρπάζωσαν στη γη, άμα τον συναντήσουν έκπληκτοι λαμπρά αποκατεστημένο στα ουράνια δώματα, θα διαπιστώσουν ότι ανεξίκακος πάντα ο Πεντεφούντης δεν τους κρατά κακία.
Ο Μιχάλης – είχε αποκατασταθεί και στο πραγματικό του όνομα – σκασμένος στα γέλια θα περιοριστεί μόνο να τους πειράξει άκακα πετώντας τους κατάμουτρα ένα: «Μπουμ βρε η λίρα…».
Δυο λόγια και για τον Μουνδριανάκη
Γνωστός σαν όνομα ο Ευάγγελος Μουντριανάκης κατασκευαστής του πρώτου αποκριάτικου άρματος αλλά χωρίς άλλα στοιχεία γύρω από την προσωπικότητα και το έργο του.
Η αξέχαστη Μαρία Τσιριμονάκη καλύπτει το κενό αναφέροντας για τον σπουδαίο επιπλοποιό και δραστήριο μέλος της Ρεθεμνιώτικης κοινωνίας.
Ο Βαγγέλης που γεννήθηκε στην Πηγή, έφυγε με το αδελφό του Νίκο από το χωριό όταν αναζητούσαν καλύτερη αποκατάσταση και πολύ σύντομα έγινε από τους δημοφιλέστερους της πόλης.
Ο Βαγγέλης διατηρούσε ξυλουργικό εργοστάσιο και μεγάλο επιπλοποιίο που έφθασε μια εποχή να απασχολεί 130 εργάτες. Ήταν τόσο μερακλής και τελειομανής ώστε δεν δίστασε να φέρνει και σκαλιστές από την Κωνσταντινούπολη για το καλύτερο αποτέλεσμα. Ήταν και μεγάλος συνδικαλιστής. Το καταστατικό της Συντεχνίας και η εδραίωση της Ομοσπονδίας Επαγγελματιών Ρεθύμνου φέρουν την σφραγίδα του.
Οι απόκριες του 1915 σημαδεύτηκαν με την πρωτοτυπία του άρματος που παρουσίασε. Αργότερα το 1934 εκλέγεται με μεγάλη πλειοψηφία δημοτικός σύμβουλος. Πέθανε μόλις στα 58 του χρόνια. Κανένας όμως δεν τον ξέχασε κι ας μη γνώριζε πολλά από τη ζωή και το έργο του.
