Και πόσες άλλες ακόμα αξίζουν την τιμητική αναφορά τους
Για την πρώτη γυναίκα κοινοτάρχη, τη «δική μας» Μαρία Γαλερού – Ηλιάκη μετρούσε πάντα ο ποιητικός λόγος του Παλαμά: «Εμείς δεν γονατίσαμε σκυφτοί τα πόδια να φιλήσουμε του δυνατού…».
Κι αυτό που είχε ξεχωρίσει από το «Δωδεκάλογο του Γύφτου» το έκανε λάβαρο στη ζωή της.
Σαν να χτυπά καταπρόσωπο τη σημερινή ανεπάρκεια σε δυναμική αγώνων ο ήχος της φωνής της όταν έλεγε: «Άξιος της τύχης του είναι όποιος προσκυνά για να βολευτεί».
Σκέψου τι θα έλεγε η ασυμβίβαστη Μαρία αν ζούσε στις μέρες μας.
Όποιος τη ζούσε από κοντά είχε να πει ότι η Καλλιρρόη Παρρέν θ’ αναγνώριζε στην προεδρίνα του Καλονύχτη τον εαυτό της.
Γιατί όσο δυναμική ήταν ασκώντας τα καθήκοντά της τόσο τρυφερή ήταν σαν σύζυγος και μητέρα. Κι όσο νοιαζόταν την κοινότητα να ξεχωρίζει και να προκόβει άλλο τόσο τιμούσε τη γενιά της σαν πρότυπο νοικοκυράς.
Κι είχε πάντα μια αφοπλιστική κουβέντα για κείνον που παίνευε τα έργα των χεριών της, απολαμβάνοντας την αρχοντική φιλοξενία της.
«Αν δεν ξέρεις να κρατήσεις το σπίτι σου δεν χρειάζεται να εκθέτεις τον εαυτό σου».
Η Μαρία Γαλερού -Ηλιάκη , κρατούσε από ιστορική γενιά. Κι έμαθε από νωρίς τους κανόνες που θα την έκαναν άξιά της. Αεικίνητη, όμορφη, γεμάτη ψυχή για δράση, θαρρείς και δυναμίτιζε τους γύρω της. Μισούσε την απραξία και την μιζέρια. Είχε μάθει από νωρίς να ξεχωρίζει τους πραγματικά εμπερίστατους από τους δήθεν ταλαιπωρημένους, και να αποδίδει τα του Καίσαρος των Καίσαρι. Σιχαινόταν την αδικία και την πολεμούσε αλύπητα.
Αλλά αυτά που δεν μπορεί να καταγράψει η ανεπαρκής μου πένα, μπορούν να καταθέσουν αλησμόνητοι φίλοι που την ήξεραν τόσο καλά, αφού βρέθηκαν στα ίδια μετερίζια.
Θυμάμαι τι μου είχε καταθέσει στο πρώτο μου αφιέρωμα ένας ξεχωριστός άνθρωπος ο Κώστας Κοτζαμπασάκης, ανιδιοτελής συνδικαλιστής.
«Με συνοδεύουν πάντα τα λόγια της Μαρίας Ηλιάκη σαν να βρίσκεται πάντα ανάμεσά μας ακολουθώντας το δρόμο που άνοιξε το Κιλελέρ.
Αξέχαστη θα μου μείνει η θέση της σε μια διαδήλωση που κάναμε κάποτε στα νέα καταστήματα στα Χανιά διεκδικώντας θέματα της αγροτιάς.
Τη στιγμή που η Αστυνομία διετάχθη να παρεμποδίσει την πορεία που είχε εξαγγείλει το μεγάφωνο, ο κόσμος φοβήθηκε για κάποια σύγκρουση κι άρχιζε να χάνει το ηθικό του. Δεν είχε ανοίξει ακόμα ο δρόμος της ελεύθερης έκφρασης και κάθε διαδήλωση προϋπόθετε ταλαιπωρίες κι έκρυβε απειλές.
Τότε η Μαρία γύρισε και μας είπε αγέρωχη όπως πάντα:
«Μη φοβάστε. Έχουμε ασπίδα το δίκιο».
Και σαν να είχε μαγνητίσει τους πάντες ανακτήσαμε το θάρρος μας με κείνες τις φράσεις. Λες και μας αφύπνιζαν τη συνείδησή μας οι νεκροί του Κιλελέρ».
Η Μαρία της αστραπής
Κάποτε ρώτησα τον εκδότη μας Γιάννη Χαλκιαδάκη γιατί μου παρομοίαζε συχνά τη Μαρία Ηλιάκη με τη Δασκαλοχαρίκλεια.
«Γιατί κάθε φορά που τη φέρνω στο νου μου τη συνδέω με τη γυναίκα που είχε τεράστια ψυχικά και βιολογικά αποθέματα.
Η Μαρία ήταν η λάμψη της αστραπής που ερχόταν συχνά πυκνά στο γραφείο για να της φιλοξενήσω κάποιο κείμενο.
Την πλήγωνε η επικαιρότητα, την έκανε να επαναστατεί ότι έθιγε την εθνική της ανεξαρτησία και δεν άντεχε με τίποτα την κοινωνική αδικία.
Νομίζω ότι χάνοντας τη Μαρία Ηλιάκη το Ρέθεμνος ορφάνεψε από την καλύτερη εκπροσώπηση της περηφάνιας και της αρχοντιάς του».
Όταν όμως εμβάθυνα από περιέργεια και θαυμασμό στην προσωπική ζωή της Μαρίας κατάλαβα γιατί άξιζε τόσο τη σύγκριση με την ηρωίδα του Αρκαδίου.
Γιατί πέρα από αγωνίστρια ήταν και μια μάνα που ήπιε μέχρι ρανίδας το πικρό ποτήρι, νεκροφιλώντας παιδιά της.
Δεν είχε κλείσει τα 18 του χρόνια όταν έφυγε ο Σπύρος της. Ένας λεβέντης. Εκείνη δεν άφησε το πένθος να την καταβάλει. Έδωσε διέξοδο στην οδύνη της για το δίκιο των αδυνάτων.
Κι είναι αξιοθαύμαστο όταν έβλεπε τα άλλα της παιδιά να κλαίνε αναζητώντας τον αδελφό εκείνη τους έλεγε με συγκλονιστική ψυχραιμία: «Είναι δύσκολο. Αλλά πέστε μου τι αλλάζει με το κλάμα και με την άρνηση της ζωής. Μόνο με αγώνα ξεπερνάς τον πόνο όσο σκληρός κι αν είναι. Δεν γίνεται αλλιώς παιδιά μου. Όλα είναι αγώνας. Και η ζωή συνεχίζεται. Ψηλά το κεφάλι».
Σαν να ‘θελε η ζωή να την εκδικηθεί για τη λεβεντιά της να δέχεται με αξιοπρέπεια και τη δοκιμασία, της ρίχνει νέο αστροπελέκι.
Χάνει τον άντρα της έναν σύντροφο αντάξιό της. Κοντά του εύρισκε το δικό της απάνεμο λιμάνι. Η απώλεια αυτή την κλόνισε. Νόμισε για μια στιγμή ότι η γη θα σταματήσει. Ο κόσμος νεκρώθηκε ξαφνικά.
Πώς να δεχθεί ότι αυτή η τρυφερή ψυχή που εκφραζόταν με στίχους, όποτε το επέτρεπε η σκληρή βιοπάλη πετούσε σε άλλη διάσταση. Πήρε πάλι κουράγιο από την ατσάλινη θέλησή της και προσπάθησε να ξαναβρεί τον δρόμο της. Κι έρχεται ο θάνατος ενός ακόμα γιου της να τη γονατίσει. Θαρρείς και μια βάσκανη μοίρα ζητούσε να την εξοντώσει, να την εκδικηθεί έτσι για τον αγέρωχο χαρακτήρα της.
Η ζωή συνεχίστηκε με τον Μανόλη της και τις θυγατέρες της. Ήρθαν και τα εγγόνια να γεμίσουν τη ζωή της που αποκτούσε ξανά χρώμα.
Η Μαρία Ηλιάκη άφησε πολλά άρθρα και επιστολές να μας διδάσκουν τα αγαθά της δημοκρατίας. Σε κάποια μάλιστα αναφέρεται στο ΠΑΣΟΚ της τότε παντοδυναμίας του και επισημαίνει προβλήματα που απασχολούσαν το εσωτερικό του. Σήμερα όποιος το διαβάζει το βρίσκει προφητικό. Η Μαρία δικαιώθηκε κι ας έμοιαζε Κασσάνδρα με όσα προείπε. Σαν να περιγράφει τη σημερινή κατάσταση.
Ο θάνατος την βρήκε στο μετερίζι της να παλεύει. Αγωνιζόταν να ξεδιψάσει το χωριό της. Ένα έργο άρδευσης έγινε βασικός της στόχος για να συμπληρωθεί η βασική υποδομή της περιοχής της. Ούτε κι η ίδια θυμόταν πόσες πόρτες είχε χτυπήσει για να το πετύχει. Όταν το θέμα έφτανε στο νομαρχιακό συμβούλιο για έγκριση η Μαρία Ηλιάκη έφευγε από τη ζωή. Ήταν Οκτώβρης του 1983.
Και το νομαρχιακό συμβούλιο τιμώντας τη μεγάλη αγωνίστρια που υπηρέτησε 24 χρόνια την τοπική αυτοδιοίκηση ενέκρινε παμψηφεί τη δαπάνη. Για να χαίρεται η ψυχή της, καθώς διάβαινε τα σύνορα του κόσμου οδεύοντας στην Αθανασία.
Ειρήνη Γεωργίου Παπαδάκη
Ήταν μια διακριτική παρουσία κι όμως δέσποζε παντού. Στις στήλες των εφημερίδων συγκινούσαν τον αναγνώστη τα τόσο τρυφερά της άρθρα, η εκκλησιαστική κοινότητα είχε μια ακούραστη εργάτρια στη διάθεσή της, κάθε εμπερίστατος το απλωμένο πάντα χέρι της να δίνει βοήθεια Κι όμως η Ειρήνη Γεωργίου Παπαδάκη ποτέ μα ποτέ δεν ήθελε να προβάλουν το έργο της Και μόνο μετά το θάνατό της ξεδιπλώθηκε αυτό μέσα από νεκρολογίες και εκδηλώσεις σε όλο του το μεγαλείο.
Γεννήθηκε στο Ρέθυμνο το 1926 από μια παραδοσιακή οικογένεια του δικηγόρου Χαρίλαου και Ελένης Πετυχάκη. Κατά τη διάρκεια των Γυμνασιακών της σπουδών επηρεάστηκε πολύ από την Ευαγγελία Μαραγκουδάκη μια γυναίκα σύμβολο του Ρεθύμνου. Ανεπίληπτη με υψηλό ήθος και πανέξυπνη στάθηκε μετά τον θάνατο της Ευαγγελίας Μαραγκουδάκη η ρυθμίστρια δύναμη που κατόρθωσε πάντοτε βέβαια με τη βοήθεια της Εκκλησίας να συνεχίσει τη λειτουργία της Χριστιανικής Κίνησης στο Ρέθυμνο. Έκτοτε δοσμένη ολόψυχα στην υπηρεσία του Χριστού γίνεται κατηχήτρια στα Κατηχητικά σχολεία της πόλης μας, ομαδάρχης στις χριστιανικές ομάδες, κυκλάρχης στους κύκλους των Ακτίνων, τακτική ομιλήτρια, συνυπεύθυνη στον Αγιογραφικό κύκλο της ενορίας της Ιεράς Μητροπόλεως Ρεθύμνης και υπεύθυνη στους κύκλους του ελληνικού φωτός.
Είχε δυνατή και βαθιά πίστη στον Θεό. Διάβαζε πολύ και μελετούσε όλα τα βιβλία που είχε εκδώσει η Ένωσις Χριστιανών Επιστημόνων Ελλάδος, και το δημιούργημα της ήταν οι κύκλοι του Ελληνικού Φωτός. Άλλη αρετή της Ειρήνης ήταν η θερμή αγάπη της προς την εκκλησία Και η μεγαλύτερη ίσως αρετή της ήταν η αγάπη της προς τον πλησίον και η αφοσίωση της στο καθήκον για να υπηρετεί τους άλλους. Είχε και το χάρισμα της καλής γραφής.
Η Ειρήνη ήξερε να γράφει και να περιγράφει μ’ ευχέρεια ότι την συγκινούσε και την εντυπωσίαζε. Επίσης είχε ασχοληθεί με λαογραφικές εργασίες. Με γλαφυρότητα και χάρη περιέγραφε τα ωραία ήθη και έθιμα πολλών φημισμένων χωριών. Ήταν οι αναμνήσεις της από τη ζωή των καλοκαιρινών διακοπών. Η Ειρήνη είχε επίσης το μεγάλο χάρισμα της συναρπαστικής ομιλήτριας. Οι ομιλίες και οι διαλέξεις της γοήτευαν πάντα το ακροατήριο της.
Το 1957 αποφάσισε να δημιουργήσει οικογένεια με τον δικηγόρο και ισάξιο της σε αρετές Γεώργιο Παπαδάκη.
Πιστή, ενάρετη, πρόθυμη και αφοσιωμένη σύντροφος. Στάθηκε δίπλα του με ηρωισμό και θυσία μέχρι την τελευταία του στιγμή. Απόχτησε μια εκλεκτή μονάκριβη κόρη την Ευαγγελία που ευτύχησε να δει τους αρραβώνες της με τον εξαίρετο επιστήμονα και άνθρωπο Δημήτρη Φραγκιαδάκη.
Η Ειρήνη ζούσε έντονα την μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας μας και τον παλμό της εποχής.
Σύμφωνα με τον π. Χαράλαμπο Καμηλάκη που την αποχαιρέτησε με μια εξαιρετική ομιλία «η Ειρήνη είπε το πρώτο ΝΑΙ στο κάλεσμα της ενορίας του Μητροπολιτικού μας Ναού, για την δημιουργία ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΚΟΥ κύκλου. Ανάλαβε την ευθύνη του και γίνηκε το βασικότερο στέλεχος του και η σπουδαία συνεργάτιδα των ενοριακών δραστηριοτήτων. Ήταν η καρδιά του Κύκλου. Η παρουσία της, ο ζήλος της, ο ενθουσιασμός της, η αγωνία της, το φωτεινό της παράδειγμα γέμιζαν την αίθουσα τελετών και φώτιζαν τις ψυχές όλων μας. Ψυχή απλή γεμάτη καλοσύνη και χρηστότητα, γεμάτη αγάπη και συμπόνοια βαθειά ταπείνωση, ευγενέστατη στους τρόπους, απαράμιλλη ευσυνειδησία, γεμάτη ζήλο μας άφησε την ανάμνηση του σωστού Χριστιανού και δημιούργησε ένα δυσαναπλήρωτο κενό».
Ειρήνη Κρεβατσούλη
Αν και ο θάνατος τη βρήκε σε ηλικία 92 ετών, ωστόσο όσοι την γνώριζαν, ένοιωσαν βαθειά λύπη, μαθαίνοντας τη θλιβερή είδηση. Γιατί η Ειρήνη Κρεββατσούλη αν και δοκιμάστηκε φοβερά στη ζωή της, αν και ήπιε τρεις φορές το πικρό ποτήρι της οδύνης συνοδεύοντας παιδιά της στην τελευταία τους κατοικία, ποτέ δεν έχασε το θάρρος της και την ελπίδα της σε Κείνον, που δοκιμάζει όσους αγαπά.
Γεννήθηκε στην Κάλυβο κλωνάρι και κείνη της οικογένειας Μαλαγαρδή. Από το σπίτι της πήρε όλα όσα κάνουν μια κοπέλα να βρίσκε παντού πόρτες ανοιχτές και ν’ ακούει πάντα τον καλό λόγο. Ευγένεια, νοικοκυροσύνη, αγάπη στον συνάνθρωπο. Αυτά ενωμένα με την ηθική της, την ανεξικακία της και την αγάπη της στην αλήθεια δημιούργησαν τον τέλειο χαρακτήρα της. Ενώ όμως από το γάμο της η ζωή φάνηκε να της χαμογελά, αφού παντρεύτηκε ένα θαυμάσιο άνθρωπο, ο θάνατος καιροφυλακτούσε να της δώσει το μεγαλύτερο κτύπημα για μια μάνα. Να της πάρει τα παιδιά της. Ένα της παιδί ο Δράκος πέθανε σε μικρή ηλικία, άλλο ένα αγόρι ο Χρήστος πέθανε αρκετά μεγάλο, επί κατοχής και τέλος έθαψε και τον Μανώλη της σε ηλικία 55 χρονών. Δεν λύγισε όμως. Δεν βαρυγκώμησε. Χαιρόταν να βλέπει τα δύο της αγόρια που της έμειναν τον Γιώργη και τον Νίκο καθώς και τη θυγατέρα της να προοδεύουν. Τα καμάρωσε πετυχημένους ανθρώπους. Χρήσιμους στην κοινωνία.
Έτσι έφυγε ήσυχη. Το καθήκον το έφερε σε πέρας όσο καλύτερα μπορούσε. Πέτυχε σαν μάνα, σαν σύζυγος, σαν άνθρωπος. Και την επιβράβευση για τον τρόπο της επίγειας ζωής της, την παίρνει τώρα φεύγοντας με το να μείνει η μνήμη της άσβηστη στις καρδιές όσων τη γνώρισαν.
Έλλη Βότζη
Είμαι πάντα σε δύσκολη θέση όταν θα πρέπει να αναφερθώ στις γυναίκες του Ρεθύμνου που γνώρισα. Ποτέ δεν επαρκεί ο χώρος για να τις αναφέρω μια-μια.
Για τίποτα όμως δεν θα παρέλειπα την Έλλη Βότζη που μου λείπει τόσο πολύ.
Ήταν η πρώτη που μου έδειξε ενδιαφέρον στη δημοσιογραφική μου καριέρα. Και όσο το επέτρεπε ο σωματότυπός μου ήμουν το …«σπουργιτάκι» της. Σχολίαζε κάθε γραπτό μου και ήταν μερικές φορές αμείλικτη. Πόσα δεν έμαθα κοντά της, αλλά τίποτα για τον εαυτό της. Αυτά τα άκουσα αργότερα από τους τόσους που ευεργέτησε. Και ήταν εκατοντάδες αυτοί.
Η Έλλη Βότζη γεννήθηκε στο Ρέθυμνο. Ήταν από πολύ φτωχή αλλά και περήφανη οικογένεια. Προχωρούσε στο σχολείο, επιμελής πάντα, ενώ διακρινόταν για το ήθος και την ευγένειά της. Κάποιος άρχοντας και στην καρδιά συμπολίτης, από τους πλέον σεβαστούς, πρόσεξε την έφεση της Έλλης στα γράμματα και δεσμεύτηκε στην οικογένειά της να σπουδάσει το κορίτσι τους.
Η νεαρή κοπέλα πετάει στα σύννεφα. Ήθελε πολύ να σπουδάσει. Εκεί στην Αθήνα φροντίζει να μη χάνει χρόνο από τις σπουδές. Οι καιροί είναι δύσκολοι.
Η Κατίνα Σηφακάκη, σε ανύποπτο χρόνο, μας είπε πως τη θυμόταν σε μια αποστολή στη διάρκεια της Αντίστασης. Μάταια περίμενα να διασταυρώσω την πληροφορία αυτή και από άλλες πηγές. Όσο για την Έλλη, δεν μιλούσε για την ίδια όταν έπρεπε. Θα μου έλεγε για την όποια της ηρωική πράξη;
Μια μέρα όμως όταν την είχα πιέσει αρκετά μου είπε με θυμό: «Δεν υπήρξε φοιτητής να μη βοηθά την πατρίδα του …Γιατί να πάρουμε όλοι περγαμηνές; Για ένα στοιχειώδες καθήκον;».
Κατεβαίνει στο Ρέθυμνο με την ειδικότητα της Μικροβιολόγου και θέτει σε εφαρμογή όσες σύγχρονες μεθόδους είχε διδαχθεί, ανοικτή πάντα σε κάθε καινοτόμο δράση. Καθιερώνει την υποχρεωτική εξέταση για ομάδα αίματος, γίνεται απόστολος για την ανάγκη δημιουργίας σταθμού αιμοδοσίας, προσπαθεί με τη στενή συνεργασία των διοικητών Συντάγματος και Σχολής Χωροφυλακής να έχει μια σταθερή ποσότητα αίματος για τις ανάγκες του Νοσοκομείου. Αυτός ο Σταθμός Αιμοδοσίας γίνεται σκοπός ζωής. Και τον οργανώνει με τον καλύτερο τρόπο.
Το πράσινο μετά ήταν η μεγάλη της αδυναμία. Εκεί πια μου έκανε σεμινάριο για να ξεκινήσω σταυροφορία μέσα από τις στήλες της εφημερίδας.
Ο Λεωνίδας Καούνης μου έλεγε ότι το δέντρο που βρίσκεται στην πλατεία Τεσσάρων Μαρτύρων και δίνει σκιά στο κιόσκι του δήμου, ήταν δώρο στην πόλη, από τον σύλλογο Φίλων του Πρασίνου και το είχε φέρει η Έλλη από το εξωτερικό με δικές της δαπάνες.
Μόλις έβλεπε μια γωνιά ανθισμένη η αξέχαστη φίλη έκανε σαν παιδί. Ονειρευόταν μικρές αλτάνες εκεί στα στενά της πόλης, στις πλατείες.
Όταν ο Γιάννης Χαλκιαδάκης την κάλεσε να γίνει μέλος στην επιτροπή κρίσης για το ωραιότερο μπαλκόνι η Έλλη Βότζη ενθουσιάστηκε.
«Να μια ωραία αφορμή να γίνουν τα μπαλκόνια ομορφότερα και η πόλη πιο ανθρώπινη» μου είπε με ενθουσιασμό.
Λάτρευε τη φύση και πολλές φορές με το αυτοκίνητο, καθώς οδηγούσε περίφημα, έκανε τις εξορμήσεις της.
Το ιατρείο της στην οδό Γερακάρη ήταν κέντρο διερχομένων. Η Έλλη είχε ταυτίσει την επιστήμη της με το όνομά της και ο κόσμος συνέρρεε, γιατί έδινε και μια εικόνα σιγουριάς στον ασθενή ή μια ανάσα ελπίδας αν κάτι χρειαζόταν περαιτέρω έρευνα. Όσο για τους αναξιοπαθούντες έφευγαν με το αποτέλεσμα της εξέτασης, γεμάτοι ευγνωμοσύνη για τη γενναιοδωρία της Έλλης.
Σου έδινε την εντύπωση μιας ανεξάρτητης ανέμελης γυναίκας, όπως την έβλεπες, πάντα κομψή, χωρίς να είναι επιτηδευμένη στο ντύσιμό της, πάντα φροντισμένη, με την έμφυτη αρχοντιά της να κυριαρχεί και να γοητεύει.
Ποιος να φανταζόταν ότι πίσω από την ανέμελη αυτή εμφάνιση κρυβόταν ένας άγγελος καλοσύνης.
Η Έλλη Βότζη ποτέ δεν ήθελε να ξέρει κανένας τι έκανε για τον συνάνθρωπο και γινόταν θηρίο όταν αναφερόσουν στην φιλανθρωπική της δράση. Αναρωτιέμαι τι έμενε για τον εαυτό της όταν μετρούσα παιδιά που σπούδαζε, οικογένειες που ανακούφιζε, υποχρεώσεις που αναλάμβανε όπως τα τροφεία παιδιών που φιλοξενούσε η Παιδική Εστία, αρρώστους που βοηθούσε…
Ήταν ένας άγγελος προσφοράς. Κι επάξια της είχε γράψει κάποτε ο Κωστής Καλλέργης:
«Πάντα την πίστη στο Θεό
είχε για οδηγό τζη
γι’ αυτό και ευεργέτησε
πολλούς η Έλλη Βότζη».
Πώς να κλείσεις όμως σε λίγες γραμμές μια τόσο φωτεινή προσωπικότητα.
Με το μεστό του στίχο ο Κωστής μας βγάζει ξανά από το αδιέξοδο γράφοντας:
Ένας Αιώνας προσφοράς
ήσουν σ’ αυτήν την Πόλη.
Γι’ αυτό στην απουσία σου
Έλλη θρηνούμε όλοι.
Και μας καλύπτει όλους θαρρώ ο Κωστής με το μεστό του αυτό δίστιχο. Όπως πάντα άλλωστε.
