Ένας από τους φόβους που επικράτησαν το 2022 λόγω της ρωσοουκρανικής σύρραξης, ήταν η μείωση των εισροών στην ΕΕ πρώτων υλών για την παραγωγή λιπασμάτων. Τώρα ο πόλεμος των ΗΠΑ και του Ισραήλ προς το Ιράν οδηγεί και πάλι σε έλλειψη σε λιπάσματα, με αποτέλεσμα σημαντικές αυξήσεις τιμών. Το ερώτημα είναι αν οι υπουργοί γεωργίας της ΕΕ έχουν συνειδητοποιήσει ότι κινδυνεύει η αλυσίδα εφοδιασμού τροφίμων. Υπενθυμίζω ότι με τις πρόσφατες εμπορικές συμφωνίες με τη MERCOSUR και την Αυστραλία, μαζί με τους δασμούς 15% που έχουν επιβάλει οι ΗΠΑ προς την ΕΕ, η γεωργία και η κτηνοτροφία στην ΕΕ διέρχονται μια φάση έντονα προβληματική. Αυτό από την εμπορική πλευρά του θέματος. Από την πλευρά όμως της παραγωγής έχει ένα σημαντικό «αδύναμο κρίκο», που είναι τα λιπάσματα.
Οι υπουργοί γεωργίας της ΕΕ έχουν εδώ και καιρό αναγνωρίσει ότι η άνοδος των τιμών της ενέργειας και των λιπασμάτων απειλεί την παραγωγικότητα, το εισόδημα των γεωργών και, τελικά, την επισιτιστική ασφάλεια. Στο Συμβούλιο Γεωργίας και Αλιείας, στις 30 Μαρτίου 2026 οι υπουργοί κάλεσαν την Επιτροπή να αναπτύξει ταχύτατα ένα ολοκληρωμένο σχέδιο που να περιλαμβάνει και μέτρα για την αντιμετώπιση του αυξανόμενου κόστους των λιπασμάτων και άλλων γεωργικών εισροών. 1 Ήδη στο Συμβούλιο στις 17 Οκτωβρίου 2022 οι υπουργοί είχαν υπογραμμίσει ότι οι αυξήσεις στις τιμές ενέργειας και λιπασμάτων πλήττουν τους αγρότες και τους ίδιους τους παραγωγούς λιπασμάτων και οδηγούν σε πτώση της παραγωγικότητας. Στο συμβούλιο στις 23 Φεβρουαρίου 2026 η επισιτιστική ασφάλεια τέθηκε εκ νέου στο επίκεντρο, ως πυλώνας της «στρατηγικής αυτονομίας» της Ένωσης.
Η εξάρτηση της γεωργίας από εισροές που είναι ακριβές και γεωπολιτικά ευαίσθητες είναι γεγονός. Η ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΤΟΥ ΟΗΕ (FAO) προειδοποίησε προ ημερών ότι, εάν η αναταραχή στα στενά του Ορμούζ συνεχιστεί, οι διεθνείς τιμές λιπασμάτων μπορεί να κινηθούν κατά 15-20% υψηλότερα στο πρώτο εξάμηνο του 2026. Παράλληλα, το Reuters και εξειδικευμένα δελτία αγοράς κατέγραψαν άνοδο της τιμής της ουρίας κατά 30-50% μέσα σε λίγες εβδομάδες, ακριβώς επειδή τα Στενά του Ορμούζ είναι κρίσιμο πέρασμα για ουρία, αμμωνία, θείο και LNG, δηλαδή για βασικά συστατικά της αλυσίδας παραγωγής και μεταφοράς λιπασμάτων.
Αυτό δεν είναι απλώς μια ακόμη ανατίμηση. Έχει άμεσο αντίκτυπο σε ολόκληρη την τροφική αλυσίδα. Το Reuters κατέγραψε ήδη μεταστροφή καλλιεργητικών επιλογών στις ΗΠΑ, με στροφή από το καλαμπόκι προς τη σόγια λόγω του υψηλού κόστους αζωτούχων λιπασμάτων, ενώ στη Γαλλία παρατηρείται ανάλογη τάση από το καλαμπόκι προς τον ηλίανθο. Όταν οι αγρότες μειώνουν το άζωτο ή οδηγούνται προς λιγότερο απαιτητικές καλλιέργειες, το πρόβλημα δεν μένει στο επίπεδο του κόστους: περνά στην απόδοση, στη σύνθεση της παραγωγής, στην κτηνοτροφία μέσω ακριβότερων ζωοτροφών και τελικά στις τιμές τροφίμων. 2
Η μελέτη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για την εξάρτηση του συστήματος τροφίμων της ΕΕ από εισροές αναφέρει ότι η ΕΕ εξαρτάται από εισαγωγές για το 45% της κατανάλωσης ανόργανου αζώτου, το 46% των φωσφορικών και το 58% της ποτάσας. Η ίδια μελέτη επισημαίνει ότι τα νιτρικά λιπάσματα εισάγονται κυρίως από Ρωσία, Αίγυπτο και Αλγερία, ενώ η ποτάσα προέρχεται κυρίως από Ρωσία και Λευκορωσία· για φωσφορικά και ποτάσα η προέλευση είναι έντονα συγκεντρωμένη σε λίγους προμηθευτές. 3 Κατά συνέπεια, η παραγωγή ορυκτών λιπασμάτων βασίζεται σε φυσικούς πόρους που βρίσκονται σε πολύ λίγες χώρες, άρα η αγορά είναι εξαιρετικά συγκεντρωμένη και ευάλωτη σε διακοπέςειρσοών, ενώ οι εξαγωγικοί περιορισμοί από μεγάλους παίκτες, όπως Ρωσία και Κίνα, επιτείνουν την αστάθεια. Τα μέτρα που έχει λάβει η ΕΕ είναι αποσπασματικά. Η Κομισιόν από το 2022 αναγνώρισε ότι η ανατίμηση των αζωτούχων λιπασμάτων είχε φτάσει στο 149% και αυτό μπορούσε να επηρεάσει τις αποφάσεις σποράς και τη συμβολή της ΕΕ στην παγκόσμια διαθεσιμότητα τροφίμων.
Τα μέτρα περί προσωρινής αναστολής δασμών σε αμμωνία και ουρία από τρίτες χώρες δεν φαίνεται να απέδωσαν. Οι αγροτικές οργανώσεις βλέπουν ότι το κόστος παραμένει δυσβάστακτο. Η Copa-Cogeca προειδοποίησε τον Φεβρουάριο 2026 ότι οι τιμές των λιπασμάτων ήταν ήδη περίπου 25% πάνω από τον μέσο όρο του 2024, ενώ το μερίδιο των λιπασμάτων στο κόστος εισροών μπορεί να φθάνει το 15-30% για πολλούς παραγωγούς.
Τελικά οι υπουργοί γεωργίας δεν έχουν στρατηγική για λύση. Προσπαθούν ταυτόχρονα να κρατήσουν χαμηλά τις τιμές για τους αγρότες, να αποκόψουν τη ρωσική εξάρτηση, και να μην καταρρεύσει η ευρωπαϊκή βιομηχανία λιπασμάτων, που είναι ανέφικτο και ασύμβατο με την πραγματικότητα.
Επιπρόσθετα, η συμφωνία με τη Mercosur έχει ήδη πυροδοτήσει ισχυρές αγροτικές αντιδράσεις, γι’ αυτό και η ΕΕ αναγκάστηκε να προσθέσει ειδικούς μηχανισμούς διασφάλισης, εξαμηνιαία παρακολούθηση της αγοράς και ένα «δίχτυ ασφαλείας» €6,3 δισ. για αναταράξεις στις γεωργικές αγορές. Η νέα συμφωνία με την Αυστραλία συνάντησε επίσης αντιδράσεις αγροτών και ευρωβουλευτών. Και στο μέτωπο ΗΠΑ-ΕΕ, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αναφέρεται πλέον ρητά στο πλαίσιο της συμφωνίας που κρατά για πολλά προϊόντα ανώτατο δασμό 15%, ζήτημα με άμεσες επιπτώσεις στην ανταγωνιστικότητα ευρωπαϊκών εξαγωγών.
Το συμπέρασμα είναι ξεκάθαρο: Οι ταγοί μας έχουν καταλάβει τον κίνδυνο, αλλά δεν έχουν βρει μια ενιαία στρατηγική ανθεκτικότητας. Όμως όσο η ευρωπαϊκή γεωργία παραμένει εκτεθειμένη ταυτόχρονα σε γεωπολιτικά σοκ στα λιπάσματα, σε εμπορική πίεση από μεγάλες συμφωνίες και σε εξωτερικούς δασμούς, ο κίνδυνος δεν είναι θεωρητικός: είναι ορατός ως προς την αποσταθεροποίηση της παγκόσμιας αλυσίδας τροφίμων.
1 https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/agrifish/2026/03/30/?utm_source=brevo&utm_campaign=AUTOMATED%20-%20Alert%20-%20Newsletter&utm_medium=email&utm_id=3318
2 https://www.reuters.com/world/us/us-corn-planting-seen-down-soy-acres-up-iran-war-inflates-costs-analysts-say-2026-03-27/?utm
3 https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2024/747272/IPOL_STU%282024%29747272_EN.pdf
* Ο Γιώργος Μαρκατάτος είναι διευθύνων σύμβουλος
