Ο μεγάλος Πύργος του Μαρουλά

Στο προηγούμενο δημοσίευμά μας (Ρ.Ν., φ. 24.1.2026) είχαμε αναφερθεί στην εξέχουσα μουσουλμανική οικογένεια των Ουστά-ζαδέ (Ουσταδάκη), η οποία κατείχε και τη μεγαλύτερη ακίνητη περιουσία στο Ρέθυμνο. Στην περιουσία αυτή, εκτός από μεγάλες εκτάσεις και πολυάριθμα ελαιόδεντρα, περιλαμβανονταν και ο μεγάλος Πύργος και το ελαιοτριβείο στον Μαρουλά, των οποίων οι Ουστά-ζαδέ υπήρξαν και οι τελευταίοι ιδιοκτήτες, πριν την Ανταλλαγή. Στο σημερινό δημοσίευμα, παραθέτουμε πληροφορίες για τους αρχικούς ιδιοκτήτες αυτών, καθώς και για το οικονομικο-κοινωνικό τοπίο του Μαρουλά κατά τη βενετοκρατία και την τουρκοκρατία.

Ο μεγάλος πύργος του Μαρουλά βρίσκεται στο ψηλότερο σημείο του δυτικού τμήματος του οικισμού και μαζί με το μεγάλο ελαιοτριβείο σχηματίζει ένα πολύ ενδιαφέρον αρχιτεκτονικό σύνολο. Είναι ένα στενομέτωπο κτίσμα ορθογωνικής κάτοψης 4.92 x 10.46 μ. και συνολικού ύψους 14.60 m. (Αντ. Κατσαράκης, Η αρχιτεκτονική του Μαρουλά Ρεθύμνου: Οι μετασχηματισμοί μιας παράδοσης (1620-1820), Ε.Μ.Π. 2020). Φιλοξενεί τέσσερις λειτουργικές στάθμες. Στο ισόγειο βρίσκεται μια θολοσκεπής αποθήκη. Η είσοδος γίνεται ψηλά στον πρώτο όροφο μέσω εξωτερικής κλίμακας. Ο δεύτερος όροφος φιλοξενούσε ένα μεγάλο δωμάτιο. Το δώμα είχε ιδιαίτερη αμυντική σημασία, καθώς επόπτευε όλο τον οικισμό και τη γύρω περιοχή. Η ισόγεια στάθμη διαθέτει ανεξάρτητη είσοδο και δεν επικοινωνεί με κανέναν άλλο χώρο. Η στάθμη της κυρίας εισόδου βρίσκεται στον πρώτο όροφο και η πρόσβαση σ’ αυτή γίνεται μέσω μεγάλης, ανακατασκευασμένης σήμερα, εξωτερικής λιθόκτιστης κλίμακας. Το κενό θα καλυπτόταν με κάποιο ανασυρόμενο ξύλινο γεφύρωμα. Ο κύριος χώρος έχει εστία και εκατέρωθεν συμμετρικά τοποθετημένους κυκλικούς φεγγίτες και ορθογώνια παράθυρα στις πλευρές. Η επικοινωνία μεταξύ α΄ και β΄ ορόφου γινόταν μέσω ξύλινης σκάλας σχήματος Γ. Η άνοδος προς το δώμα γινόταν μέσω καταπακτής και κινητής σκάλας. Η στάθμη του δώματος ήταν πολύ σημαντική για την άμυνα του πύργου, προστατευμένη με ψηλό και διάτρητο από πολεμοθυρίδες στηθαίο.

Ο πύργος απέχει 7,5 χλμ. από το φρούριο της Φορτέτζας, με το οποίο, από το δώμα του, υπάρχει οπτική επαφή.

ΟΙ ΙΔΙΟΚΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΠΥΡΓΟΥ

Η ιδιοκτησιακή και λειτουργική σχέση πύργου και μεγάλου ελαιοτριβείου είναι αναμφισβήτητη, έστω και αν φαίνεται ότι η φάμπρικα κατασκευάστηκε αργότερα. Ένα μεγάλο διώροφο σπίτι, σήμερα κατεδαφισμένο, οικοδομήθηκε σε επαφή με την τυφλή ανατολική πλευρά σκάρπας και πύργου. Μετρική ανάλυση των τόξων και των ανοιγμάτων της φάμπρικας δείχνει ότι η κατασκευή του, όπως και του πύργου, έγινε βάσει του οθωμανικού πήχυ (721 mm), γεγονός που την τοποθετεί χρονικά προς την πρώιμη περίοδο της Τουρκοκρατίας. Τελευταίοι ιδιοκτήτες του πύργου ήταν η οικογένεια Ουσταζαδέ (ή Ουσταδάκη), εξέχοντες
μουσουλμάνοι του Ρεθύμνου. Η παράθεση και εξέταση του οικογενειακού τους δέντρου, το οποίο συμπλέκεται με άλλα, επίσης εξέχοντα μέλη της μουσουλμανικής κοινότητας του Ρεθύμνου πριν την Ανταλλαγή, δίνει στοιχεία για τις κοινωνικές συμμαχίες και ενδογαμίες μεταξύ ισχυρών μουσουλμανικών
οικογενειών (π.χ. Κλαψαράκη, Βεϊσάκη, Αλή Βαφή, Βακογλάκη, Χατζημπεκυράκη κ.α.). Ανάμεσα στους απώτατους μαρτυρούμενους ανιόντες, κάποιος πολέμησε στον Κρητικό Πόλεμο (Μουσταφά Τζιντζαραπάκης, του δόθηκε το Γεράνι Χανίων), ενώ άλλος φέρει τον επίθετο τίτλο Kethuda –i yesar, που παραπέμπει σε στρατιωτική ορολογία. Ο Χασάν Μπαμπά (1844 -1904), ο γνωστός σεΐχης του τεκέ των Μπεκτασίδων στο Ρέθυμνο, συγκαταλέγεται επίσης στους ανιόντες. Αν και η πληροφορία ότι απώτατος γενάρχης των Ustazade ήταν ένας πλούσιος βενετοκρητικός, ο Δούκας Μάρκος, ο οποίος εξισλαμίστηκε λαμβάνοντας το όνομα Mehmet Tokmak, δεν διασταυρώνεται από γραπτές πηγές, όπως ομολογεί και ο ίδιος ο δημιουργός του οικογενειακού δέντρου, ο Χουσνού Μπαλίν. Σε κάθε περίπτωση, το κοινωνικό και οικονομικό προφίλ των μουσουλμάνων ιδιοκτητών του συγκροτήματος του μεγάλου πύργου ήταν διαχρονικά ιδιαίτερα υψηλό, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η οικογένεια Ουσταζαδέ ήταν και οι κτήτορές του, καθώς θα μπορούσε να τον είχαν αγοράσει ή κληρονομήσει.

ΠΙΘΑΝΟΙ ΚΤΗΤΟΡΕΣ ΤΟΥ ΠΥΡΓΟΥ

Εάν η υπόθεση της ανέγερσης του πύργου από κάποιον υψηλόβαθμο οθωμανό αξιωματούχο, και μάλιστα μέσα στον χρονικό ορίζοντα του Κρητικού Πολέμου, είναι ορθή, τότε αυτός θα πρέπει να αναζητηθεί ανάμεσα σε κάποιον διακεκριμένο αξιωματούχο που κατείχε μεγάλη περιουσία στην Επαρχία Ρεθύμνης. Ας σημειωθεί ότι οι μικροί οικισμοί Πλατανιάς, Κουρτικιανά, Αμυγδαλέα, Συκιά, οι οποίοι ανήκαν στη κτηματική περιφέρεια του Μαρουλά, σημειώνονται το 1670 ως αυτοκρατορικά χάσια (hass-i humayun), ενώ στην καταγραφή του 1705 ο Μαρουλάς αναφέρεται ως χωριό που ανήκει στα καινούρια σουλτανικά χάσια. Δύο είναι τα πρόσωπα που μπορούν να θεωρηθούν και τα πιθανότερα, καθώς αμφότερα, στην απογραφή του 1670, βρίσκονται στην κορυφή της λίστας των δέκα μεγαλύτερων κατόχων γής και ελαιοδέντρων στην Επαρχία Ρεθύμνης, προηγούμενοι της ίδιας της βαλιδέ σουλτάνας: ο Μusa Bey και ο Veli Paşa. Ένα τρίτο πιθανό πρόσωπο είναι ο Haci Ibrahim Pasa.

Αναλυτικά:

1. O Musa Bey, ο επονομαζόμενος Kara Musa. Διετέλεσε διοικητής (σαντζάκμπεης) του Νομού Ρεθύμνης μέχρι το 1674, αλλά και από το 1689 έως τον θάνατό του, το 1692. Πρωταγωνίστησε μάλιστα στην άμυνα κατά την ατυχή απόπειρα των Βενετών να ανακαταλάβουν τα Χανιά το 1692, δίνοντας ιδιαίτερο βάρος στη φύλαξη των ακτών (Σταυρινίδης 1975, Tournefort 2003 σ. 28). Η μακροημέρευση και η δράση του υποδεικνύουν άτομο ικανό, με ερείσματα στην κεντρική και τοπική διοίκηση. Εκτός από την τεράστια κτηματική περιουσία την οποία νεμόταν εντός του νομού, κατείχε χωράφια και ελιές μέσα στη κτηματική περιφέρεια του Μαρουλά και έξω από την πόλη του Ρεθύμνου (Μπαλτά-Ογούζ, Οθωμανικό Κτηματολόγιο: Κουρτικιανά, Μετόχι Καραμουσάδαινας). Διατηρούσε ακόμα ένα πολύ μεγάλο σπίτι και κτήματα στο γειτονικό χωριό Αμνάτος (Σταυρινίδης, έγγρ. αρ. 9, 1749). Εκ των τριών υιών του, ο Ιμπραήμ αγάς μπορεί να ταυτιστεί με την καταχώρηση αρ. 18 της απογραφής του 1705, κατέχοντας επίσης τη μεγαλύτερη κτηματική περιουσία
στον Μαρουλά: κατέχει 70 τζερίπια αγρών (1 cerip= 60 τετραγωνικοί πήχεις), 6.50 τζερίπια αμπελιών, 933 ρίζες ελαιόδεντρα και 2 καρποφόρα δέντρα. Επιπλέον, το βακούφι του πατέρα του, του Καρά Μουσά Πασά, με επίκεντρο το ομώνυμο τέμενος στην περιοχή του Άγνωστου Στρατιώτη, κατέχει επίσης αξιοσημείωτη κτηματική περιουσία στο χωριό.

2. O Kethuda Veli ή Veli Paşa, συγκέντρωνε μεγάλη κτηματική περιουσία στον Πλατανιά, που υπαγόταν επίσης στην κτηματική περιφέρεια του Μαρουλά. Τη σταδιοδρομία του στην Κρήτη είχε ξεκινήσει ως επιστάτης (kethuda) του αρχιστράτηγου και πορθητή του Ρεθύμνου Deli Huseyin Paşa, όμως εμφανίζεται θανών
το 1670 (Σταυρινίδης, Α΄, αρ. 399), ίσως λίγο μετά από τον καρατομηθέντα Δελή Χουσείν (1658). Ιεροδικαστικό έγγραφο του 1670 αναφέρεται σε κατάσχεση μέρους της περιουσίας του για χρέη προς το οθωμανικό δημόσιο (Σταυρινίδης, τομ. Β΄, αρ. 581), της υπόλοιπης προφανώς εξασφαλισμένης μέσω του βακουφίου που είχε προνοήσει να ιδρύσει με πυρήνα το ομώνυμο τέμενος, το οποίο και είχε οικοδομήσει εκ θεμελίων σε περιοχή ανατολικά των τειχών του Ρεθύμνου, αυτό που στεγάζει σήμερα το Παλαιοντολογικό Μουσείο (Ευ. Μπαλτά – M. Oğuz, eds., Το οθωμανικό κτηματολόγιο του Ρεθύμνου: Tapu-tahrir 822, σ. 85, υποσημ. 35).
Αν και ο Βελής είχε αφήσει δύο τέκνα, κανένα από τα ονόματα της καταγραφής του 1705 στο Μαρουλά δεν μπορεί να εξασφαλίσει κάποια σίγουρη σύνδεση με τον συγκεκριμένο πασά και το βακούφι του.

3. O Haci Ibrahim Paşa εμφανίζεται ως κάτοχος μεγάλης κτηματικής περιουσίας στον Μαρουλά το 1657 (Σταυρινίδης Α΄, αρ. 17), η οποία ανήκε στο βακούφι που είχε ιδρύσει με πυρήνα το ομώνυμο τέμενος στο χώρο της πρώην ενετικής Loggia του Ρεθύμνου, ενώ ήταν επίσης ιδιοκτήτης του «ελαιοτριβείου του Μαρουλά», το οποίο ενοικίαζε μαζί με άλλες προσόδους της εγγείου περιουσίας του (Σταυρινίδης Α΄, αρ.
24). Ο εμφανιζόμενος στο Κτηματολόγιο του 1670 ως Küçük Haci, δεύτερος στην τεκμαρτή φοροδοτική ικανότητα του Μαρουλά, ταυτίζεται με τον Haci Ibrahim Paşa (Ευ. Μπαλτά – M. Oğuz, ό.π., σ. 220, υποσημ. 320). Στην καταγραφή του 1705 (αρ. 11), εμφανίζεται επίσης το βακούφι του Küçük el Hac- zade με αξιοσημείωτη περιουσία το οποίο, όπως δείχνει το επίθημα -zade (γιος), διαχειρίζονταν οι απόγονοι του Haci Ibrahim. Πρέπει λοιπόν να ήταν βακούφι κάποιου από αυτούς τους τρείς επιφανείς παράγοντες, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν στο Ρέθυμνο, αυτό που σχετίστηκε με τον μεγάλο Πύργο στον Μαρουλά. Δεν υπάρχουν περισσότερες πληροφορίες που θα μας βοηθούσαν σε κάποια ταύτιση, ούτε κάποια στοιχεία για τα 100 χρόνια που μεσολαβούν από τις αρχές του 18 ου αιώνα μέχρι τον μνημονευόμενο προπάτορα της οικογένειας Ustazade, τον Kethuda-i yesar στις αρχές του 19 ου αιώνα. Αλιευμένη από το διαδίκτυο προφορική μαρτυρία,
παρουσιάζει τον τελευταίο ως απόγονο του Τοκμάκ Πασά. Ο δρ. Κεμάλ Ουστάυ, γιατρός στο Αμερικανικό Νοσοκομείο στο Καντίκιοϊ της Κωνσταντινούπολης, αναφέρει: «Όταν ο Καρά Μουσταφάς Πασάς στάλθηκε με τον Οθωμανικό στόλο στην κατάκτηση της Κρήτης,το 1649, νίκησε τον Γενουάτη διοικητή Δούκα Μάρκο. Αυτός ασπάστηκε το Ισλάμ για να σώσει τη ζωή του και άλλαξε το όνομά του σε Τοκμάκ Πασά».

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ

Α. ΒΕΝΕΤΟΚΡΑΤΙΑ
Οι έστω και αποσπασματικές πληροφορίες που παρέχουν οι δημοσιευμένες πηγές για τον Μαρουλά, μαρτυρούν, βάσει του πληθυσμού του τουλάχιστον, ένα όχι ασήμαντο χωριό για τα δεδομένα του 17 ου αι. και φωτίζουν σημεία ενός μικροπλέγματος οικονομικών σχέσεων και σχέσεων τυπικής ή άτυπης εξάρτησης, παρόμοιων με εκείνες που αναδεικνύονται από δημοσιευμένες νοταριακές πράξεις που αφορούν και σε άλλα
χωριά της βενετοκρατούμενης Κρήτης. Όλες τούτες οι σχέσεις κινούνταν εντός μιάς κρατικά συγκροτημένης και εποπτευόμενης φεουδαρχικής οικονομίας και της αντίστοιχης κοινωνικής πυραμίδας, ένα γενικά άκαμπτο σχήμα το οποίο διαμορφώθηκε και επιβλήθηκε από τη Βενετία στην Κρήτη από τον 13 ο αι. Το φεουδαρχικό οικονομικο-κοοινωνικό μοντέλο εμπεδώθηκε βαθύτατα στην ύπαιθρο και παρέμεινε αλώβητο, ως νοοτροπία και πρακτική, μέχρι την οθωμανική κατάκτηση. Η απουσία επιγραφών ή άλλων γραπτών τεκμηρίων για τον Μαρουλά, τα οποία θα μπορούσαν με ασφάλεια να συσχετίσουν κτίσματα με πρόσωπα, δεν επιτρέπει να
γνωρίζουμε τον αριθμό μελών μεγάλων οικογενειών που διέθεταν κατοικία στον οικισμό. Η εύρεση όμως μεγάλου στάβλου για πολεμικούς ίππους, τα κατώτατα τμήματα των δύο πύργων που ανάγονται στη βενετοκρατία, όπως και η απαρίθμηση οικογενειακών ονομάτων ευγενών ανάμεσα σε εκείνους που συντάχθηκαν με τους Βενετούς κατά τον Κρητικό Πόλεμο και των οποίων οι περιουσίες κατασχέθηκαν, δείχνει ότι και εδώ υπήρχαν εκπρόσωποι της τάξης των nobili. Oι φεουδαρχικές βάσεις της κοινωνικής οργάνωσης αντανακλώνται επίσης στη θέση των μικρότερων σπιτιών μέσα στον οικισμό και τη σχέση τους προς τα μεγαλύτερα και προβεβλημένα υποστατικά, υποδεικνυοντας ένα μοντέλο χωρικής οργάνωσης γνωστό από τις πηγές, όπου οι ταπεινές κατοικίες των villani συσχετίζονταν με μεγαλύτερα υποστατικά.

B. ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ
Κύρια πηγή πληροφοριών για την πρώτη οθωμανική περίοδο στον Μαρουλά, συνιστά η μεγάλη φορολογική καταγραφή του 1670-1671 (βλ. και παραπάνω: Ευ. Μπαλτά – M. Oğuz), περιλαμβάνει βέβαια την κτηματική περιφέρεια του Μαρουλά μαζί με τους διπλανούς οικισμούς, που σήμερα δεν υπάρχουν, Αμυγδαλέα, Γουμάντρα, Κουρτικιανά, Συκιές, Πλακωτή, καθώς και τον Πλατανιά.

Κατά τη Molly Green (A Shared World: Christians and Muslims in the Early Modern Mediterranean), η μέθοδος της μοιρασιάς των γαιών του νησιού αποτέλεσε ένα είδος καινοτόμου και επιτυχημένου για την Οθωμανική Αυτοκρατορία οικονομικού πειραματισμού μέσα στα τυπικά πλαίσια του Ισλαμικού Νόμου. Η καταγραφή του 1705 που αφορά στον Μαρουλά πάλι, μαρτυρεί σαφή αριθμητική υπεροχή των μουσουλμάνων έναντι των χριστιανών στον οικισμό, λόγω εξισλαμισμών: 45 καταχωρήσεις με μουσουλμανικά ονόματα, έναντι 23 με χριστιανικά. Είναι γεγονός ότι ορισμένες μουσουλμανικές οικογένειες διατήρησαν πολύ μεγάλες περιουσίες μέχρι την Ανταλλαγή (Σπύρου Δημανόπουλου, Η κοινωνική διαστρωμάτωση του Μουσουλμανικού πληθυσμού του Ρεθύμνου και η διεκδίκηση της ανταλλάξιμης περιουσίας, 1924-1927). Υπάρχει το γεγονός της μεγάλης διάδοσης της ελαιοκομίας εις βάρος παλαιότερων μορφών καλλιέργειας όπως των σιτηρών και ιδιαίτερα της αμπελοκαλλιέργειας. Βέβαια, την εξάπλωση της ελαιοκαλλιέργειας ενέτεινε από τα τέλη του 17 ου αιώνα η ζήτηση από τη γαλλική και εγχώρια σαπωνοποιία, η οποία αναπτύχθηκε ιδιαίτερα μετά από το 1730 και βρέθηκε σταδιακά υπό τον έλεγχο των Κρητών μουσουλμάνων. Τα μεγάλα υποστατικά του Μαρουλά, εφοδιασμένα με ελαιοτριβείο, και ευρισκόμενα στην κατοχή τους, μαρτυρούν τις αλλαγές που συντελέστηκαν στην τοπική κοινωνία σε βάθος ενός αιώνα από την οθωμανική κατάκτηση. Κρίνοντας από το μέγεθος των οικιών και των ελαιοτριβείων, ο Μαρουλάς κατά το δεύτερο μισό του 18 ου αιώνα πρέπει να παρουσίαζε την εικόνα ενός δραστήριου και εύπορου χωριού.

Όπως έχει αναλύσει διεξοδικά ο Ι. Σπυρόπουλος (Κοινωνική, διοικητική, οικονομική και πολιτική διάσταση του Οθωμανικού στρατού: οι γενίτσαροι της Κρήτης, 1750-1826), αυτή η ελληνόφωνη – λόγω εκούσιων εξισλαμισμών και επιγαμιών- κοινότητα, συνδέθηκε, με τον ένα ή άλλο τρόπο, με το οθωμανικό στράτευμα.
Ιδιαίτερα κατά τον 18 ο αιώνα, και έως τη βίαιη κατάλυση του γενιτσαρικού τάγματος το 1826, ο οθωμανικός στρατός στην Κρήτη είχε ξεδιπλώσει μια εντυπωσιακή γκάμα παράπλευρων λειτουργιών -φορολογικών, δανειοδοτικών, εμπορικών, παραγωγικών, αστυνομικών- δρώντας λίγο πολύ ως ένα είδος συντεχνίας, η οποία στην κυριολεξία είχε αγκαλιάσει το σύνολο του μουσουλμανικού πληθυσμού στο νησί. Μέσα στο
πλαίσιο αυτό, οι διάφοροι πλούσιοι και ισχυροί τοπάρχες που κατοικούσαν στην πόλη ή την ύπαιθρο, είχαν λόγω της στρατιωτικής τους ιδιότητας ευκολότερη πρόσβαση στα δίκτυα ενοικίασης και υπενοικίασης των εγγείων φόρων. Σε συνδυασμό με τον έλεγχο των πλέον παραγωγικών εκτάσεων, μέσω δικτύων δανεισμού, εκμετάλλευσης και εμπορίας της ελαιοπαραγωγής και του σαπουνιού- και της χρήσης βίας μη εξαιρουμένης, είχαν αποκτήσει τον απόλυτο έλεγχο της υπαίθρου. Κρίνοντας από την οργάνωση και την αρχιτεκτονική τους έκφραση, τα πυργόσπιτα και ελαιοτριβεία του Μαρουλά μαρτυρούν μια κοινωνία και έναν τρόπο ζωής που, χωρίς να απεμπολήσει το παρελθόν της, αναδύθηκε μέσα στο ιδιόμορφο πολιτικό και οικονομικό τοπίο και τις συνθήκες της πρώιμης οθωμανικής περιόδου στο νησί.