Ο μεγάλος σεισμός του 1856 στην Κρήτη

Ο Παύλος Γ. Βλαστός (Βυζάρι Αμαρίου 1836 – 1926), απόγονος της γνωστής Ενετικής οικογένειας των Βλαστών, υπήρξε σπουδαίος λόγιος, ο πρώτος που ασχολήθηκε με τη λαογραφία της Κρήτης. Οι 93 τόμοι της λαογραφικής του συλλογής δωρήθηκαν από τους κληρονόμους του στο Ιστορικό Αρχείο
Κρήτης το 1963.

Στο πλαίσιο της πολυσχιδούς δραστηριότητάς του, ο Παύλος Βλαστός έστρεψε το ενδιαφέρον του και στα φυσικά φαινόμενα, προϊόν του οποίου είναι το Σεισμολόγιον Κρήτης. Πρόκειται για μια συλλογή πληροφοριών για τους σεισμούς που έγιναν στην περιοχή της μεγαλοννήσου και σε άλλα μέρη της
Ελλάδας και του κόσμου, από την αρχαιότητα μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20 ου αιώνα, συγκεκριμένα μέχρι το 1926. Το χειρόγραφό του, εκτενέστατο, χρονολογικά οργανωμένο και συχνά λεπτομερές, αναφέρεται και σε άλλα φυσικά φαινόμενα, όπως εμφάνιση κομητών και εκρήξεις ηφαιστείων, αλλά
και αποτελέσματα έντονων καιρικών φαινομένων (πλημμύρες, κατολισθίσεις).

Οι σεισμολογικές πληροφορίες που συνέλεξε ο Π. Βλαστός προέρχονται από ιστορικά κείμενα και βιβλία, άρθρα και ειδήσεις που δημοσιευμένα σε περιοδικά και εφημερίδες, αλλά και από διηγήσεις συγχωριανών του αυτοπτών μαρτύρων καθώς και από προσωπική εμπειρία.Το γεγονός ότι αναφέρει
τις πρώτες σχετικές δημοσεύσεις του Perrey, δείχνει ότι είχε καλή πρόσβαση σε πηγές της εποχής του. Σχεδόν το σύνολο των συμβάντων που περιγράφει χρονολογούνται με βάση το παλιό (Ιουλιανό) Ημερολόγιο, οφείλεται στο ότι το Νέο Ημερολόγιο καθιερώθηκε στην Ελλάδα μόλις το 1918.
Για το σεισμό του 1856, αναφέρει: «1856, Σεπτεμβρίου 29 προ την 30, ώραν 2:40 μετά μεσονύκτιον. Ο μέγας σεισμός του έτους 1856. Ο μέγας σεισμός, αφήσας εποχήν δια την Κρήτη, ιδίως εν Ηρακλείω και των πέριξ αυτού επαρχιών, υπήρξε καταστρεπτικότατος.

Ο σεισμός ούτος, εκραγείς εν Κρήτη την 29 Σεπτεμβρίου (12 Οκτωβρίου), ημέραν Σάββατον προς Κυριακήν, ώρα 2:40 μετά μεσονύκτιον, υπήρξεν τοσούτον βίαιος, ώστε εκρήμνισεν 6.512 οικίας, έβλαψε δε διαρραγείσας 11.317, μεταξύ των οποίων 48 εγένοντο παρανάλωμα του πυρός, εκραγέντος
εν Ηρακλείω, εις το κέντρον της αγοράς (Αχτάρικα), εκ της συντριβής κηρίων ευρεθέντων εις τας καταπεσούσας οικοδομάς, 538 άνθρωποι εφονεύθησαν και 637 επληγώθησαν κατά το μάλλον ή ήττον βαρέως. Όλαι αι οικίαι της πόλεως Ρεθύμνης εβλάφθησαν σημαντικά και εις τας επαρχίας, ουδείς όμως
εφονεύθη. Εν Χανίοις προσεβλήθησαν όλαι αι οικίαι, αλλ’ ολίγαι μόνον εκρημνήσθησαν. Οι στρατώνες, Ενετικοί όντες, και το Νοσοκομείον εβλάφθησαν σημαντικά, καθώς και το μεγάλο Τέμενος, το οποίον εσκόπευον να ανοικοδομήσωσι φοβούμενοι την κατάπτωσιν αυτού. Και εντός μεν της πόλεως των Χανίων επληγώθησαν τινές, εκτός όμως και εφονεύθησαν.

Εν Ηρακλείω και τας παρακειμένας αυτώ επαρχίας, η καταστροφή υπήρξε, καθώς συνήθως, μεγαλυτέρα ή αλλαχού. Κατά την γενομένην του 1855 απαρίθμησιν, τα τείχη του Ηρακλείου περιέκλειον 3.620 οικίας, εξ ων μόνον 18 δεν εκρημνήσθησαν εκ του σεισμού και ηδύναντο να
κατοικηθώσιν. Το εν αυτώ σεράγιον του Μουσταφά πασσά, ωκοδομημένον από ξυλείαν, δεν εβλάφθη παντάπασιν και αμέσως μετεβλήθη εις Νοσοκομείον. Πολλαί εκ των 1314 αποθηκών (καταστημάτων, μαγαζίων) ωκοδομημέναι ωσαύτως με ξυλείαν, διεσώθησαν.

Την 1 Οκτωβρίου ε.ε. αι συνοικίαι του Ηρακλείου παρίστων εν συνόλω σορόν ερειπίων, συγκείμενον εκ πετρών, κόνεως και σανίδων, και ένθεν και ένθεν των οδών, κρημνησθείσαι επ’ αλλήλων οικίαι, εσχημάτιζον υψώματα όμοια με προμαχώνες. Η παλαιά μητρόπολη των Ενετών, κειμένη προς το ανατολικόν μέρος της πόλεως, πλησίον του τείχους, διασώζουσα προ του σεισμού τούτου τους τέσσαρας τοίχους της δύο μέτρων πάχους, ομοίους των κυκλωπείων δια το μέγεθός των εξ ων συνίστατο γιγαντοδών λίθων, εκρημνήσθη κατά το ήμισυ, σχηματίσσασα ρήγμα κολοσσιαίον και καλύψασα δια των ογκωδών αυτής λιθάκων, επέκεινα των εκατόν βημάτων απόστασιν.

Ο αριθμός των φονευθέντων εν τη πόλει του Ηρακλείου υπήρξε πολύ ανώτερος των πληγωμένων, διότι αι παχείαι και βαρύταται κλήραι δι’ων συνήθως σκεπάζουσι τας οικίας εν Κρήτη, εφόνευον εντελώς, οιονδήποτε επρόφθανον , πίπτουσαι. Τα εις τους πρόποδας της Ίδης ανατολικώς κείμενα χωρία Καλέσια, Πετροκεφάλι, Πενταμόδι, Άγιος Μύρων, Σταυράκια και Βρυσίδι, κατεστράφησαν σχεδόν ολοτελώς, εν Βούταις, δεν έμεινε μια οργιά τοίχος υψηλότερος ενός μέτρου υπεράνω της γης (όλη η περιφέρεια του χωρίου τούτο είναι λευκόγειος από άσπρουγα (κιμωλία γη,) 42 δε άνθρωποι εφονεύθησαν εις το χωρίον τούτο. Προς τα όρη του Λασιθίου (Δίκτη), η ζημία ήτο ολιγωτέρα, ενώ εις τας επαρχίας Μεραμπέλου και Ιεραπύτνης η καταστροφή υπήρξεν επίσης μεγάλη («Ραδάμανθυς», 27 Φεβρ. 1865, αριθ. 89). Και ο εν Θήρα κ.Ιω. Κιγάλλας την αυτήν ώραν και λεπτό προσδιορίζει την αρχήν του σεισμού, διαρκέσας υπέρ τα δύο λεπτά της ώρας, ου αι οριζόντιοι δονισμοί διευθύνοντο από το βορειοανατολικόν προς το νοτιοδυτικόν (Νέα Πανδώρα τομ. Ζ’, σελ. 351)

ΑΛΛΑ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΣΕΙΣΜΟ ΤΟΥ 1856
Ο σεισμός ήταν πολύ μεγάλου μεγέθους και ενδιαμέσου βάθους. Ισοπέδωσε το Ηράκλειο όπου προκάλεσε εκατοντάδες θυμάτων και έγινε έντονα αισθητός μέχρι τη Μάλτα, σε επικεντρική απόσταση περίπου 1000 km.

Ο σεισμολόγος Γεράσιμος Παπαδόπουλος, που επιμελήθηκε και εξέδωσε το «Σεισμολόγιο Κρήτης» του Π. Βλαστού το 2011, ανέλυσε διεξοδικά τις πάμπολλες πηγές που παρέχουν πληροφορίες γι’ αυτόν το σεισμό, που υπήρξε ένας από τους μεγαλύτερους, ιστορικά, στη Μεσόγειο. Εντοπίζει ότι η περιγραφή του σεισμού από τον Π. Βλαστό είναι παραπλήσια εκείνης του Ν. Σταυράκη (1890), την οποία δεν αποκλείεται να αντέγραψε με μικρές διαφοροποιήσεις. Προσθέτει ορισμένες νέες πληροφορίες, σφάλλει όμως σχετικά με την ημερομηνία: η ορθή είναι η 30 Σεπτεμβρίου /12 Οκτωβρίου 1856.

Ο ιστορικός Νικ. Σταυράκης, που πληγώθηκε τότε, παιδί ακόμα δέκα χρονών, θα γράψει: «Ένας θρήνος και μια ατέλειωτη οιμωγή ήταν ξεχυμένα στην πολιτεία και οι άνθρωποι, τρελοί από πόνο και αγωνία, προσπαθούσαν σκάφτοντας και με τα νύχια τους ακόμα να ξεθάψουν τους δικούς των, που άκουαν τις οιμωγές και τους στεναγμούς των κάτω από τα ερείπια, για να δουν αν θα τους πρόκαναν ζωντανούς. Η τρομερή αυτή καταστροφή δεν είχε περιορισθεί μόνο στο Ηράκλειο. Έφερε μεγάλες καταστροφές σ’ όλες τις πολιτείες και τα χωριά και η δυστυχία των ραγιάδων ευρήκε κι άλλο τρομερό παράγοντα στη στυγνή φτώχια που επακολούθησε».

Για τον φοβερό σεισμό έγραψε και ο Στέφανος Ξανθουδίδης («Χάνδαξ-Ηράκλειον, ιστορικά σημειώματα», 1927): «Η πόλις την πρωίαν της 1 ης Οκτωβρίου 1856 ήτο άμορφος όγκος λίθων και ξύλων και χωμάτων και ευκολώτερον εβάδιζεν τις διά μέσου των οικιών παρά των οδών, αι οποίαι είχον
σκεπασθή τελείως».

Από τους επιφανείς Ηρακλειώτες που βοήθησαν τους πληγέντες της φοβερής αυτής καταστροφής, ήταν ο Ανδρέας Καλοκαιρινός. Αναφέρει σχετικά ο Στέργιος Σπανάκης σε δημοσίευμά του στα «Κρητικά Χρονικά»: «… Υπέρ των θυμάτων του μεγάλου σεισμού της 30 Σεπτεμβρίου 1856, διέθεσεν εκ των
αποθηκών του μεγάλην ποσότηταν ενδυμάτων, αλεύρου, ελαίου και οίνου, εκτός των χρημάτων, τα οποία διένειμε αυτοπροσώπως. Εκάλεσε τα πληρώματα των εν τω λιμένι ελληνικών πλοίων και ειργάσθησαν όλη την ημέραν υπέρ των παθόντων. Εχορήγησεν οικόπεδα και οικοδομήσιμον ξυλείαν
δια την κατασκευήν παραπηγμάτων. Διενήργησεν έρανον μεταξύ των ανταποκριτών του, συλλέξας και άλλα χρήματα δια τους σεισμοπαθείς. Δεν διέφυγε την οξυδέρκειάν του ούτε το ζήτημα της ρυμοτομίας της πόλεως, επ' ευκαιρία των καταστροφών του σεισμού. Συνέστησεν εις τον τότε Νομάρχην Βελή Πασάν και εκάλεσεν τον Άγγλο αρχιτέκτονα Λιονέρ, προς εκπόνησιν νέου ρυμοτομικού σχεδίου της πόλεως , το οποίον όμως δεν άφηκαν να εφαρμοσθή οι μωαμεθανοί κάτοικοι …».

ΟΙ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΤΟΥ ΟΘΩΜΑΝΟΥ ΔΙΟΙΚΗΤΗ ΚΡΗΤΗΣ ΒΕΛΗ ΠΑΣΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΚΟΥΦΙΣΗ ΤΩΝ ΠΛΗΓΕΝΤΩΝ

Στις αναφορές για το σεισμό του 1856 από τον David Barchard, διαβάζουμε: «Ο πληθυσμός ζει σε σκηνές και καλύβες που έχουν φτιαχτεί πρόχειρα. Πολλά από τα χωριά έχουν καταστραφεί ολοκληρωτικά».

Ο τότε διοικητής Κρήτης Veliyeddin Rifat pasa, Βελή πασάς, όπως αποκαλούνταν συνήθως, πρωτότοκος γιος του Mουσταφά Ναϊλή Πασά, που είχε επίσης διατελέσει διοικητής του νησιού επί σειρά ετών, άνοιξε την πολυτελέστατη έπαυλη «Selsebilia», που ο πατέρας του είχε οικοδομήσει στα Περιβόλια
Χανιών, προκειμένου να λειτουργήσει ως Νοσοκομείο και κέντρο ανακούφισης τραυματιών. Ο Lionel Woodward, ο Βρεττανός μηχανικός που είχε αναλάβει την κατασκευή του δρόμου Χανίων- Ρεθύμνου, βοήθησε στην κατασκευή καλυβών, στον καθαρισμό σπιτιών που είχαν υποστεί σοβαρές ζημιές και
στην ανοικοδόμηση της πόλης. «Ο Βελή Πασάς κάνει ό,τι αναμένεται να κάνει ένας συμπονετικό και ευεργετικός άνθρωπος σε τέτοιες συνθήκες», έγραφε ο Άγγλος πρόξενος Ongley.

Στις 17 Ιουνίου 1857, ο Βελή ανακοίνωσε στους Χριστιανούς των Χανίων ότι είχε πάρει άδεια από τον Σουλτάνο για την ανέγερση μιας νέας εκκλησίας, μαζί με τη χορήγηση 100.000 πιάστρων για το κόστος της. (Πρόκειται για τη σημερινή Ιερά Μητρόπολη). Αυτή η ενέργεια βέβαια εξισορροπήθηκε με τη
βοήθεια προς τους μουσουλμάνους της Κρήτης για την οικοδόμηση τζαμιών. (Το τζαμί Βελή Πασά στο Ρέθυμνο, πήρε το όνομά του από προκάτοχό του, τον 18 ο αιώνα). Επέτρεψε επίσης σε 210 Χριστιανούς προσκυνητές να χρησιμοποιήσουν πλοίο του οθωμανικού ναυτικού για να ταξιδέψουν στην Παναγία
της Τήνου. Ο εκ μητρός παπούς του, να θυμίσουμε, ήταν ορθόδοξος ιερέας.

Ο Βελή Πασάς μπόρεσε αρχικά να προμηθευτεί από την Κωνσταντινούπολη 750 σκηνές, λίγη ξυλεία, αλεύρι, παξιμάδια, καθώς και ιατρικές προμήθειες. Φτάνοντας στο Ηράκλειο (η πρωτεύουσα του νησιού είχε μεταφερθεί, μόλις έξι χρόνια πριν, στα Χανιά), ο κυβερνήτης φρόντισε να στηθούν σκηνές
σε κατάλληλα σημεία. Κατά τη δεύτερη επιθεώρησή του στην πόλη, είδε ότι οι άνθρωποι στις σκηνές συνωστίζονταν και κάποιοι παρέμεναν στην ύπαιθρο. Με την ξυλεία ξεκίνησε γρήγορα η κατασκευή 16 στρατώνων, ενώ, παράλληλα, καθημερινά μοιράζονταν στους σεισμόπληκτους ψωμί και παξιμάδια.
Απέστελλε τακτικά εκθέσεις προς τον Σουλτάνο και την κεντρική διοίκηση, αναφέροντας τις ενέργειές του και εξηγώντας τις ανάγκες που είχαν προκύψει. Ο Σουλτάνος Αμπντουλμετζίτ απαντούσε στον Βελή ότι εκτιμούσε τις προσπάθειές του -κατά καιρούς, δε, έστελνε συγκινητικές επιστολές και προς τους
πολίτες, δηλώνοντας ότι τους νοιάζεται.

Η αποστολή βοήθειας από την κεντρική διοίκηση θα γινόταν σε δύο δόσεις: η πρώτη ως έκτακτη ανάγκη και η δεύτερη ως μακροπρόθεσμη βοήθεια. Κατ’ αρχάς, ο Σουλτάνος έστειλε 1000 σάκους με χρήματα και 150.000 kiye (192.420 κιλά) αλεύρι και παξιμάδια για τους πληγέντες, και ακόμη ξυλεία
για τις πρώτες ανάγκες. Υπεύθυνος για την προετοιμασία και αποστολή της βοήθειας αυτής ορίστηκε ο Πρέσβης στην Αθήνα, Χαλήλ Μπέης. Τρία πλοία ναυλώθηκαν για την αρχική αποστολή, ενώ τις επόμενες μέρες κατέφθασε επιπλέον βοήθεια. Σιτηρά και ξυλεία στάλθηκαν από την Αττάλεια και την
την Κύπρο. Η τελευταία έστειλε επιπλέον και 100.000 γρόσια.

Εκτός της βοήθειας από την πρωτεύουσα και άλλες περιοχές της αυτοκρατορίας, φαίνεται ότι ενεργοποιήθηκαν και οι ίδιοι πόροι του νησιού. Οι στρατώνες κατασκευάστηκαν με ξυλεία, καρφιά και άλλα υλικά και εργάτες και μαστόρους από τα Χανιά και το Ρέθυμνο. Μέρος των πληγέντων τοποθετήθηκαν στους 22, αρχικά, και 38 στο σύνολο, στρατώνες, που οικοδομήθηκαν με συνολικό κόστος 70.000 γρόσια. Λόγω του χειμώνα, ο κόσμος χρησιμοποίησε σημαντικό μέρος των οικονομικών ενισχύσεων για την επισκευή των σπιτιών του.

ΤΑ ΕΠΑΚΟΛΟΥΘΑ ΤΟΥ ΣΕΙΣΜΟΥ
Ο σφοδρός σεισμός στα μέσα Οκτωβρίου 1856 δυσκόλεψε πολύ τη ζωή των ανθρώπων στην Κρήτη μέχρι το καλοκαίρι του 1857, με τους μετασεισμούς του. Εκατοντάδες σκοτώθηκαν και τραυματίστηκαν, χιλιάδες έμειναν άστεγοι, και χωρίς τροφή. Πυρκαγιές σε καταστήματα και χώρους εργασίας, καταστροφή προϊόντων αλλά και λεηλασίες επιδείνωσαν την κατάσταση. Η μεγάλη καταστροφή ωστόσο, υπήρξε μόνο ένα διάλειμμα στους πολιτικούς ανταγωνισμούς και τις συγκρoύσεις ταυτότητας που ταλάνιζαν το νησί.

Ο Βελή βρισκόταν μόλις στoν τέταρτο μήνα της παραμονής στο νησί, όταν εκδόθηκε στην Κωνσταντινούπολη το Hatt-ı hümâyun (18 Φεβρουαρίου 1856), το διάταγμα που παρείχε πλήρη νομική και θρησκευτική ισότητα σε όλους τους Οθωμανούς υπηκόους -απόκλιση σημαντική από κάθε
προηγούμενη ισλαμική κρατική πρακτική. Tα στοιχεία ότι το έργο του Βελή στην Κρήτη υπήρξε καλοπροαίρετο και ουσιαστικό, δείχνουν αδιαμφισψήτητα. Σε πιο ευτυχείς καιρούς, ίσως να είχε μείνει στην ιστορία ως ένας εξαιρετικά επιτυχημένος και φωτισμένος διοικητής. Ωστόσο, λιγότερο από τρία
χρόνια μετά την άφιξή του, αναγκάστηκε να αποχωρήσει από το αξίωμά του και από το νησί.

Σε μια συγκυρία που η ήττα στον Κριμαϊκό πόλεμο είχε πρόσφατα προστεθεί στα πολλαπλά προβλήματα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, νέες αναταραχές ξέσπασαν στο νησί το 1858. Η χρηματοδότηση παρέμενε πρόβλημα και ο Βελή Πασάς εξέτασε τροποποιήσεις στην είσπραξη της δεκάτης, που έχει γενικότερα θεωρηθεί ως ένας από τους κύριους λόγους μείωσης του πληθυσμού και υστέρησης της οθωμανικής υπαίθρου. Η απόφαση του διοικητή για επιβολή νέων φόρων (φόρο του αχύρου και φόρο των αιγοπροβάτων), προκάλεσαν την αντίδραση και των δύο κοινοτήτων. Ακόμη, για τους Χριστιανούς που δεν επιθυμούσαν να καταταγούν στο στρατό, επέβαλε το bedel, με χρέωση 5.000 πιάστρων. Το καλοκαίρι του 1858 μια ακόμα εξέγερση στην Κρήτη, οδηγεί στην καθαίρεση του Οθωμανού Διοικητή της Κρήτης Βελιουτίν Ριφάτ Πασά (Βελή Πασά).

Μετά το 1858, το κέντρο της κοινωνικής και πολιτικής ζωής μετατοπίστηκε. Ανερχόμενες Χριστιανικές εμπορικές οικογένειες άρχισαν να κυριαρχούν στην επιχειρηματική ζωή του νησιού. Όπως και ο πατέρας του, ο Βελή Πασάς γνώριζε καλά την επισφάλεια της οθωμανικής εξουσίας στο νησί. Όμως,
μάλλον υποτίμησε το πόσο εύθραστη ήταν, όπως ίσως υποτίμησε επίσης τα νέα θέματα που θα έθετε η καθιέρωση ισονομίας των δυο θρησκευτικών κοινοτήτων. Έφυγε από το νησί άδοξα, εν μέσω της σκληρής εχθρότητας του χριστιανικού πληθυσμού, της ενεργούς αντιπολίτευσης των περισσότερων
ξένων Πρόξενων και της διαμάχης με τους Οθωμανούς αξιωματούχους που είχαν σταλεί προς αντικατάστασή του.