Μεγάλος ευεργέτης ο ένας – κορυφαίος της Αντίστασης ο δεύτερος
Όταν η μνήμη ανακαλεί φίλους παλιούς και αλησμόνητους στον Πρινέ θα σταματήσει το δίχως άλλο. Όπως συμβαίνει και με την Αρχαία Ελεύθερνα (τυχαίο που ακουγόταν κάποτε Πρινές κι αυτή;) έτσι με το προάστιο αυτό του Ρεθύμνου νοιώθω να με συνδέουν ακατάλυτοι δεσμοί.
Και με την ευκαιρία που ξεκινάμε με τον δραστήριο πρόεδρο του συλλόγου και συνεργάτη από παλιά κ. Μανόλη Γιαννούλη, ένα ντοκιμαντέρ για το χωριό, κοινό όνειρο και των δυο μας, είπα να ξεφυλλίσω πάλι το ιστορικό παρελθόν του χωριού, κάτι που πάντα μου προκαλεί ξεχωριστή ευχαρίστηση.
Και θα βάλω αρχή από τον Μάρκο Καλούδη μια μεγάλη μορφή που το μνημείο του μας υποδέχεται μπαίνοντας στο χωριό.
Ο Μάρκος Καλούδης γεννήθηκε στα 1795.
Ο πατέρας του από τους πρωτονυκοκυραίους και με ανοικτό μυαλό. Ήξερε πως για την προκοπή του γιου του χρειάζονται και εφόδια στη ζωή. Κι αφού είχε τη δυνατότητα έστειλε τον Μάρκο, παιδί ακόμα, στην Μικρά Ασία. Εκεί στη Σμύρνη ζούσε ένας θείος, καλά αποκατεστημένος που θα μπορούσε ο Μάρκος να κάνει λαμπρές σπουδές. Έτσι κι έγινε μα όχι για πολύ. Ακολούθησε σύντομη παραμονή στην Κωνσταντινούπολη και μετά ο Μάρκος πήγε στην Οδησσό, γη της επαγγελίας για τους ικανούς ανθρώπους που διέθεταν επιχειρηματικό πνεύμα.
Το πρώτο στρατιωτικό σώμα
Ο Ιερός Λόχος ήταν στρατιωτικό σώμα που ιδρύθηκε στη Φωξάνη, πόλη στα όρια της Μολδαβίας με τη Βλαχία, στα μέσα Μαρτίου του 1821 και συγκροτήθηκε από εθελοντές σπουδαστές των ελληνικών παροικιών της Μολδοβλαχίας και της Οδησσού, κυρίως. Ο νεαρός Ρεθεμνιώτης έσπευσε να καταταγεί στο σώμα αυτό που ήταν η πρώτη οργανωμένη στρατιωτική μονάδα της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 και του ελληνικού στρατού γενικότερα. Ήθελε να πλησιάσει το όνειρό του για μια Ελλάδα ελεύθερη.
Αυτή η φλόγα είχε πείσει και τον Υψηλάντη πως νεαροί όπως ο Μάρκος θα μπορούσαν να αποτελέσουν την ψυχή του στρατού του. Γι’ αυτό τους ονομάτισε από το κλασικό όνομα του Ιερού Λόχου των Θηβών.
Ο Μάρκος Καλούδης ήταν ενθουσιασμένος από την εμπειρία του αυτή.
Επικές στιγμές
Στη Φωξάνη, μετά την ολοκλήρωση της εκπαίδευσης των Ιερολοχιτών οργανώθηκε μεγαλοπρεπής τελετή ορκωμοσίας, κατά την τσαρική εθιμοτυπία. Αμέσως μετά την ορκωμοσία ο Αλέξανδρος Υψηλάντης μίλησε με ιδιαίτερο ενθουσιασμό και παρέδωσε τη Σημαία του Ιερού Λόχου στον αρχηγό του Λόχου Γεώργιο Καντακουζινό. Στη συνέχεια οι Ιερολοχίτες παρέλασαν με βήμα στρατιωτικό τραγουδώντας πολεμικό θούριο που είχε συγγράψει 20 χρόνια πριν ο Αδαμάντιος Κοραής για την «Ταξιαρχία των Ακροβολιστών της Ανατολής» του Βοναπάρτη που πολεμούσε στην Αίγυπτο και στην οποία ταξιαρχία συμμετείχαν Έλληνες. Στους πρώτους 120 ιερολοχίτες προστέθηκαν και άλλοι αργότερα φτάνοντας τους 400, ενώ η οργάνωση του σώματος αυτού ολοκληρώθηκε στο Τιργοβίτσι.
Η πανωλεθρία στο Δραγατσάνι
Η πρώτη μεγάλη μάχη (πλην διαφόρων μικροσυμπλοκών) που επέλεξε να δώσει ο Υψηλάντης, ήταν στην κωμόπολη του Δραγατσανίου, όπου ήταν εγκατεστημένη ισχυρή φρουρά με ιππικό των Τούρκων. Μετά από μία τριήμερη δύσκολη πορεία κάτω από πολύ κακές καιρικές συνθήκες, ο Ιερός Λόχος έφτασε απέναντι από το Δραγατσάνι όπου και στρατοπέδευσε.
Την επόμενη ημέρα, 7 Ιουνίου 1821, άρχισαν οι αψιμαχίες, προτού καταφτάσει όλο το στράτευμα, με την αποτυχημένη επίθεση του ελληνικού ιππικού του Βασιλείου Καραβία. Ο Ιερός Λόχος, με επικεφαλής τον Νικόλαο Υψηλάντη, έσπευσε προς βοήθεια με 375 αξιωματικούς και οπλίτες, αλλά η φυγή του τμήματος του Καραβία ανάγκασε τους Ιερολοχίτες να πολεμήσουν μόνοι τους χωρίς την υποστήριξη ιππικού. Πριν προφτάσει ο Ιερός Λόχος να σχηματίσει τετράγωνα, επιτέθηκε το τουρκικό ιππικό με αρχηγό τον Καρά Φέιζ και χώρισε τον Λόχο στα δύο. Η μάχη ήταν σκληρή και αιματηρή. Οι Ιερολοχίτες πολέμησαν ηρωικά και έγραψαν μια ένδοξη σελίδα στη νεοελληνική ιστορία. Οι απώλειες ήταν σημαντικές, οι εκατόνταρχοι, ο σημαιοφόρος του Λόχου, 25 αξιωματικοί και 180 στρατιώτες έπεσαν νεκροί, ενώ 37 Ιερολοχίτες αιχμαλωτίστηκαν και στάλθηκαν στο Βουκουρέστι κι από εκεί στην Κωνσταντινούπολη, όπου αποκεφαλίστηκαν. Στη κρίσιμη στιγμή της μάχης έφτασε ο Γεωργάκης Ολύμπιος, ο οποίος διέσωσε τους υπόλοιπους, 136 συνολικά, μεταξύ των οποίων και ο Μάρκος Καλούδης.
Πεζός για να φθάσει στην πατρίδα
Η πρώτη αυτή πανωλεθρία δεν πτόησε στο ελάχιστο το αγωνιστικό φρόνημα του Μάρκου. Έτσι με την έκρηξη της επανάστασης καταφέρνει να διασχίσει με τα πόδια την Γερμανία, να φθάσει με μύριους κόπους στην Αγκώνα και να βρει πλοίο που τον μετέφερε στον τόπο του για να πολεμήσει. Αγωνίζεται με γενναιότητα και διακρίνεται σε όλες τις μάχες. Μια από αυτές και του Φραγκοκάστελλου, όπου πολέμησε στο πλευρό του Χατζημιχάλη Νταλιάνη. Ο Μάρκος Καλούδης θαύμαζε ιδιαίτερα τον πολέμαρχο αυτό.
Στο ισχυρό βενετσιάνικο κάστρο, του Φραγκοκάστελλου, οχυρώθηκε ο γενναίος οπλαρχηγός με τα ατρόμητα παλικάρια του. Ήταν κάπου 700 άντρες. Στις 18 Μαΐου 1828 διεξήχθη άγρια μάχη μεταξύ των οχυρωμένων Ελλήνων και των τουρκικών δυνάμεων του Μουσταφά Ναϊλή Πασά. Οι Έλληνες ηττήθηκαν πέφτοντας μεγάλο μέρος από αυτούς νεκροί. Η φονική αυτή μάχη, του Μαΐου του 1828, συνδέθηκε με το σπάνιο φαινόμενο που παρατηρείται στην περιοχή και είναι γνωστό ως Δροσουλίτες. Η παράδοση αναφέρει πως πρόκειται για τα φαντάσματα των στρατιωτών που σκοτώθηκαν στην φονική μάχη που διεξήχθη τέτοια εποχή. Οι πιο αποδεκτές επιστημονικά εξηγήσεις αποδίδουν το φαινόμενο σε αντικατοπτρισμό ή σε οφθαλμαπάτη. Ο Μάρκος Καλούδης καταφέρνει και πάλι να σωθεί από τη φονική μάχη σαν από θαύμα.
Ένας πανέμορφος άνδρας
Στο μεταξύ είχε μεστώσει από τις πολεμικές επιχειρήσεις και τις άλλες περιπέτειες και είχε αρχίσει να ξεχωρίζει η ομορφιά του που αποσπούσε το γενικό θαυμασμό. Κρίμα που δεν έχει διασωθεί κάποια εικόνα. Αυτή η αρρενωπή ομορφιά ήταν και το πρώτο χαρακτηριστικό που ανέφεραν και όσοι τον γνώριζαν υμνώντας παράλληλα τη γενναιότητα και τη λεβεντιά του. Η φήμη του απλωνόταν πανελλαδικά. Ήταν αξιαγάπητος.
Tο 1828 συμμετέχει στην προσωρινή κρητική κυβέρνηση, το γνωστό «Kρητικό Συμβούλιο», ως αντιπρόσωπος των Pεθυμνιωτών μαζί με τον Βασίλειο Χάλη (Χανίων) και τον Φραγκίσκο Λιμπρίτη (Ηρακλείου). Στη συνέχεια παίρνει εντολή να μεταβεί στο Nαύπλιο, για να στρατολογήσει σώμα από ιππείς. Από κει γρήγορα κατεβαίνει στην Κρήτη με 60 ιππείς και παίρνει ενεργό μέρος στις πολεμικές επιχειρήσεις της περιόδου αυτής.
Τον χειμώνα του ίδιου έτους συναποτελεί με τον Φρ. Λυμπρίτη (αντιπρόσωπο της επαρχίας Mονοφατσίου) και τον Bασίλειο Xάλη την επιτροπή εκείνη που ανέλαβε τον διακανονισμό της ουδέτερης ζώνης, γύρω από τα τουρκοκρατούμενα φρούρια Ιεράπετρας, Χανίων και Ρεθύμνου.
Κοντά στον Όθωνα
Στο μεταξύ η φήμη του απλώνεται σαν θρύλος από στόμα σε στόμα. Λέγεται ότι ο βασιλιάς Όθωνας είχε μάθει για τον πανέμορφο Ρεθεμνιώτη και θέλησε να τον φέρει κοντά του για να κοσμεί τη φρουρά του. Σε ένα εξαιρετικό αφιέρωμά του ο λόγιος του τόπου μας ερευνητής κ. Γιώργος Εκκεκάκης αναφέρει ότι ο Καλούδης απέκτησε τόσο την εύνοια του Όθωνα, με το επιβλητικό του παράστημα και την ομορφιά του, που ήταν και ο μόνος που παρέστη στον μυστικό γάμο του βασιλιά με την Αμαλία στη Βαυαρία το 1836.
Αυτός ο μυστικός γάμος στις 10 Νοεμβρίου 1836 ήταν μια αφορμή για να δουν οι Έλληνες με μισό μάτι τη νεαρή βασίλισσα. Κατάφερε όμως να διαλύσει τις αρνητικές εντυπώσεις και να γίνει συμπαθής σε βαθμό που και η φορεσιά της να καθιερωθεί έκτοτε ως εθνική.
Παραμένει στο παλάτι
Μετά την απομάκρυνση του Όθωνα, παραμένει στο παλάτι ο Καλούδης, καθώς ο επόμενος βασιλιάς Γεώργιος ο Α’ τον έκανε υπασπιστή του παρά το γεγονός ότι είχε πια μεγαλώσει αρκετά κι είχε κουραστεί από την περιπετειώδη ζωή του.
Είναι παράξενο πως αυτός ο χαρισματικός άνθρωπος που «έκαιγε καρδιές» με την ομορφιά του δεν απέκτησε οικογένεια. Σε βαθιά γεράματα αποσύρθηκε στο κτήμα του και ασχολείτο με τις αγαπημένες του γεωργικές εργασίες όσο οι δυνάμεις του το επέτρεπαν.
Πέθανε ήσυχα και ειρηνικά στην Αθήνα σε ηλικία 86 χρόνων. Η κηδεία του έγινε με τιμές στον Ιερό Ναό του Αγίου Γεωργίου Καρύτση αλλά χωρίς τη μεγαλοπρέπεια που του άξιζε.
Εκεί ο Αριστείδης Δασκαλάκης γιος του επίσης σημαντικού Ρεθυμνίου Μάξιμου Δασκαλάκη εκφώνησε εμπνευσμένο επικήδειο τονίζοντας μεταξύ άλλων: «Ένδοξε και ιερέ Ιερολοχίτα πορεύθητι την οδόν της ειρήνης. Δεν θα κλαύσομεν δια τον θάνατόν σου αλλά δια την ατυχία σου να μην ίδεις την Κρήτη μας ελευθερωμένην…».
Κληροδότημα για τα νιάτα
Όταν ανοίχτηκε η διαθήκη του διαπιστώθηκε για μια ακόμα φορά πόσο πατριώτης. Άφησε όλη την περιουσία του, για να εκπαιδεύονται με τα έξοδα αυτά, τρεις δάσκαλοι κάθε χρόνο. Ιδιαίτερα από τον τόπο του.
Σύμφωνα με τον Γιώργη Εκκεκάκη από το κληροδότημα αυτό ωφελήθηκαν ο Γεώργιος Ηλιακάκης από το Γεράνι, ο Χρήστος Τζιφάκης και ο Ιωάννης Ε. Καλούδης από τον Πρινέ. Για τον Τζιφάκη δημιουργήθηκε ένα θέμα και δεν κατάφερε τελικά να πάρει την υποτροφία. Από αξιοπρέπεια όμως δεν έδωσε συνέχεια αν και είχε αδικηθεί κατάφωρα από τους καρεκλοκένταυρους που ήταν στη διακριτική τους ευχέρεια η αξιοποίηση αυτής της κληρονομιάς.
Χρήστος Τζιφάκης
Είναι ο άνθρωπος που μαζί με μερικούς ακόμα όλων των παρατάξεων έσωσαν το Ρέθυμνο από τη δίνη του εμφυλίου. Πόσοι το γνωρίζουν σήμερα;
Ο Χρήστος Τζιφάκης, γεννήθηκε στον Πρινέ το 1888 ή 89 και ήταν γιος του περίφημου Αετού, υποδηματοποιού στο επάγγελμα αλλά πρωτοπόρου σε κάθε κάλεσμα της πατρίδας. Μητέρα του ήταν η Αργυρή Στυλ. Χαλκιαδάκη από το Ατσιπόπουλο.
Θα ήταν περίπου έξι χρόνων ο Χρήστος όταν οι Τούρκοι έκαψαν το σπίτι τους στον Πρινέ και εκείνος ακολουθώντας τη μητέρα του η οποία κρατούσε ένα μωρό στην αγκαλιά τη Μαρία και από το χέρι τη Χρυσάνθη ηλικίας τότε τεσσάρων χρόνων περπατούσαν στο πουθενά για να βρουν καταφύγιο.
Και το βρήκαν τελικά σε συγγενικά σπίτια στο Γεράνι και στην Καρωτή μέχρι που τέλειωσε η επανάσταση.
Δεν πρόλαβαν να πάρουν ανάσα και ξεσπά νέα. Κατάφερε όμως ο πατέρας του να μεταφέρει την οικογένεια στην Επισκοπή, όπου ο Χρήστος συνήθισε να παίζει και με άλλα προσφυγόπουλα. Και πάλι χάθηκε το σπίτι τους στο χωριό από την μανία των Τούρκων να εκδικούνται με φωτιά την περιουσία κάθε επαναστάτη.
Είχε επομένως αποκτήσει φρικτές εμπειρίες από πολύ μικρός, έτσι που να μπορεί αργότερα με παροιμιώδη ψυχραιμία να διαχειρίζεται δύσκολες καταστάσεις σε καιρό πολέμου.
Ο Χρήστος με εξαιρετικές επιδόσεις τέλειωσε το δημοτικό και αμέσως προχώρησε και τις άλλες βαθμίδες, Σχολαρχείο και γυμνάσιο.
Μετά το σχολείο ο Χρήστος υποχρεώθηκε να δείξει και την αγωνιστική πλευρά του χαρακτήρα του, προκειμένου να εξασφαλίσει ανώτερες σπουδές. Μάταια οι γονείς του προσπαθούσαν να τον συμβιβάσουν επαγγελματικά με διορισμό δημοδιδασκάλου στη Μικρή Γωνιά, αλλά και ταχυδρομικού διανομέα. Η άρνησή του ήταν κατηγορηματική. Δεν ήθελε να αδικηθούν τα αδέλφια του αλλά θερμοπαρακαλούσε τους γονείς του να τον βοηθήσουν να ακολουθήσει ανώτερες σπουδές. Ήθελε να γίνει επιστήμονας.
Σαν από μηχανής θεός, το 1909, παρουσιάστηκε στο χωριό κάποιος, δικηγόρος διαχειριστής του κληροδοτήματος Μάρκου Καλούδη.
Για μια στιγμή φάνηκε ότι από το κληροδότημα αυτό θα εκπλήρωνε ο Χρήστος το όνειρό του.
Δυστυχώς δεν έλειψαν κι εδώ οι περιπέτειες. Δίνει εξετάσεις στο Διδασκαλείο Ηρακλείου, αλλά τον ίδιο χρόνο αυτό καταργείται. Με τα πολλά καταφέρνει να εγγραφεί στη Μαράσλειο. Μένει σε ένα μικρό δωμάτιο στο Κολωνάκι – άσημη τότε γειτονιά της Αθήνας – και μοιράζεται το ενοίκιο με τον Στυλιανό Δημητρακάκη.
Ευτυχώς που ο πατέρας του τον είχε εφοδιάσει με μερικά χρήματα, γιατί από το κληροδότημα σπάνια είχε να λαμβάνει.
Υπερασπιστής όμως του δικαίου από νωρίς, διεκδίκησε κάποτε τα χρήματα που του είχαν υποσχεθεί. Κι όταν απελπίστηκε να περιμένει, παίρνοντας στη χάση και στη φέξη το ελάχιστο από αυτό το ποσόν που του αναλογούσε, κατέφυγε σε κάποιον παράγοντα τον Βάρδα Τσόντο για να διαμαρτυρηθεί.
Εκείνος; Προθυμοποιήθηκε να του δώσει δικά του χρήματα αλλά ο Χρήστος ούτε που θέλησε να ακούσει, πόσο μάλλον να καταδεχτεί να τα πάρει. Δεν ήταν ζητιάνος.
Οι δυσκολίες αυτές συνεχίστηκαν.
Συμπτωματικά επιστρέφοντας καλείται να υπηρετήσει. Ενώ έχει όλες τις προϋποθέσεις να απαλλαγεί, εκείνος σπεύδει με λαχτάρα να καταταγεί.
Στο στρατώνα τον επισκέφτηκε ο πατέρας του στον οποίο ο Χρήστος άνοιξε την καρδιά του για τους λόγους που τον ανάγκασαν να διακόψει τις σπουδές του. Κι εκείνος έδειξε κατανόηση αν και το είχε θεωρήσει βέβαιο ότι ο γιος του θα γίνει επιστήμονας. Αυτό που αξίζει να αναφερθεί είναι ότι στη συνάντηση αυτή ο Χρήστος επέστρεψε στον πατέρα του τα επτά από τα δώδεκα ναπολεόνια που του είχε δώσει για σπουδές. Είχε αδελφή της παντρειάς. Δεν μπορούσε να αδιαφορήσει.
Μετά τον στρατό εργάστηκε υπάλληλος και μάλιστα η εργασία του ήταν σκληρή και αρκετές φορές ανάξια των ικανοτήτων του.
Ο Χρήστος όμως και από τα ξημερώματα πήγαινε στο μαγαζί και σακιά κουβάλησε στην πλάτη αδιαφορώντας για τα σχόλια. Μετρούσε γι’ αυτόν η αξιοπρέπεια. Κι ήταν τόσο νέος για να δείχνει τόσο σοφός. Είχε έντονα ανεπτυγμένο το αίσθημα του δικαίου. Πολλές ήταν οι φορές που σήκωσε κεφάλι διεκδικώντας το δίκιο του.
Ο πόλεμος ήρθε να τον απομακρύνει από το Ρέθυμνο και τα επόμενα χρόνια θα τον βρίσκουν στο μέτωπο, καθώς πήρε μέρος σε όλους τους εθνικοαπελευθερωτικούς αγώνες.
Για τη δράση του Χρήστου Τζιφάκι, τόσο κατά τη διάρκεια της Μάχης της Κρήτης, όσο και κατά τη διάρκεια της μετέπειτα Γερμανικής κατοχής του νησιού μας, έχουν γραφτεί δεκάδες Ελληνικών αλλά και Αγγλόφωνων βιβλίων της τότε εποχής.
Ο πόλεμος κάποτε τελείωσε και οι συμπολεμιστές του Χρήστου Τζιφάκι, τόσο στη Μάχη της Κρήτης (τον Μάιο του 1941) όσο και κατά την αντίσταση που επακολούθησε, του Ρεθεμνιώτικου λαού κατά των κατακτητών (1941-1945), έχουν να πουν πόσα του οφείλουν για την προσφορά του στην πατρίδα.
Δεν έχει νόημα να επεκταθούμε σε δράσεις του κατά τη διάρκεια της Εθνικής Αντίστασης. Έχουν όλα καταγραφεί από έγκριτους ιστορικούς και ιστοριοδίφες.
Αξίζει μόνο να τονίσουμε πόσο ταπεινός και καταδεκτικός ήταν ο ήρωας αυτός στον ιδιωτικό του βίο. Είχε πανίσχυρη δύναμη και ποτέ δεν την εκμεταλλεύτηκε για να «βολευτεί».
Χαρακτηριστικό είναι ότι έμεινε φτωχός και πέθανε σε πλήρη ένδεια χωρίς ποτέ από αξιοπρέπεια να προκαλέσει τον οίκτο.
Ήταν άρχοντας στην ψυχή και στο ήθος ο μοναδικός αυτός πατριώτης και ευτύχησε να του αναγνωρίσουν και αυτή την αρετή του οι συμπατριώτες του.
Πέθανε τον Αύγουστο του 1962. Προς μεγάλη μου έκπληξη δεν βρήκα στον τοπικό Τύπο την έκταση των δημοσιευμάτων που περίμενα, γεγονός που με προβλημάτισε αρκετά γιατί ο σπουδαίος αυτός πατριώτης έγραψε ιστορία και δίδαξε ήθος και συνέπεια.
Στην κηδεία του παραβρέθηκε και ο μεγάλος επίσης συναγωνιστής του Διονύσιος Ψαρουδάκης, ηγούμενος Αρκαδίου.
Το 1969 έγιναν τα αποκαλυπτήρια της προτομής του που τοποθετήθηκε στην τότε πλατεία της Νομαρχίας.
Ο Χρήστος Τζιφάκης είχε την πρόνοια να κρατήσει αρχείο από την πορεία του. Τον γνωρίσαμε χάρις στον αείμνηστο γιατρό Νίκο Κοκονά που έκανε ειδική έκδοση με ένα μέρος από το αρχείο αυτό, που χάρις στους προνοητικούς απογόνους του βρίσκεται στο Ηράκλειο στη διάθεση κάθε επιστήμονα ερευνητή.
Το αφιέρωμά μας στον Πρινέ συνεχίζεται.
Πηγές:
Κρήτη Αφιέρωμα
Γιώργου Εκκεκάκη: Φημισμένοι Ρεθεμνιώτες και λησμονημένοι «Ρεθεμνιώτικα Νέα» (1998)
Σταύρου Κατζουράκη: Ένας φλογερός πατριώτης «Ρεθεμνιώτικα Νέα» – (Ιούλιος 2000)
Εύας Λαδιά: Ρεθεμνιώτες ήρωες στην επανάσταση του 21.
Wikipedia: Ιερός Λόχος
Πολιτιστικό Ρέθυμνο: Ευεργέτες του Ρεθύμνου
Εύας Λαδιά: Μάρκος Καλούδης Ο πανέμορφος αγωνιστής και ευεργέτης
Χρίστου Τζιφάκη: Αυτοβιογραφία
Γεώργιος Εκκεκάκης: Ρεθεμνιώτες που πέρασαν αφήνοντας ίχνη
Νίκος Κοκονάς «Αρχείο Χρήστου Τζιφάκη» (Αθήνα 1986)
Επιστολή Αετού Χρ. Τζιφάκη στην εφημερίδα «Ρέθεμνος»
Υπάρχει και μια εξαιρετική αναφορά του κ. Κωστή Ηλ. Παπαδάκη στην εφημερίδα «Ελευθερία» 19/2/2000
Ο συνταγματάρχης Χρήστος Τζιφάκης λίγο μετά την απελευθέρωση (13-10-1944).
