Το ισλαμικό μυστικιστικό τάγμα των Μπεκτασήδων δραστηριοποιήθηκε στην Κρήτη από τα πρώτα χρόνια της οθωμανικής κατάκτησης. Δερβίσηδες που συμμετείχαν στην πολιορκία της Κρήτης με τον οθωμανικό στρατό και εγκαταστάθηκαν στο νησί κατά τη διάρκεια της κατάκτησης και μετά από αυτήν, άνοιξαν το δρόμο για τη διάδοση του Ισλάμ. Τεκέδες Μπεκτασήδων τέθηκαν σε λειτουργία και σύντομα το τάγμα έγινε από τα πιο δραστήρια στο νησί. Πρεσβεύοντας μια κουλτούρα ανεκτικότητας και συμφιλίωσης, το δερβίσικο αυτό τάγμα διευκόλυνε και επιτάχυνε τον προσηλυτισμό του τοπικού πληθυσμού στο Ισλάμ.
Οι Μπεκτασήδες ασκούσαν επίσης μεγάλη επιρροή στα μέλη του επίλεκτου στρατιωτικού σώματος των Γενιτσάρων, το οποίο, κατά την παράδοση, είχε τεθεί υπό την πνευματική αιγίδα και τις ευλογίες του ιδρυτή του τάγματος, Haci Bektaş Veli (Ανατολία, 13ος αιώνας). Έτσι, μια από τις εθελοντικές μονάδες που, εκτός από τους 10.000 περίπου Γενίτσαρους, συμμετείχαν στην οθωμανική εκστρατεία για την κατάκτηση της Κρήτης, ήταν και το «Το Καραβάνι των Φτωχών Μπεκτασήδων Δερβίσηδων», με επικεφαλής τον Derviş Ali Dede. Αυτός συμμετείχε σε όλες τις επιχειρήσεις του Κρητικού πολέμου και ανύψωνε το ηθικό των πολεμιστών με τα κηρύγματα και τις συμβουλές του. Οι Μπεκτασήδες πρόσφεραν πολλά στην κατάκτηση των κάστρων των Χανίων και του Ρεθύμνου, και πολλοί από αυτούς «μαρτύρησαν», δηλ. έχασαν τη ζωή τους πολεμώντας στο όνομα του Ισλάμ.
Την κατάκτηση της Κρήτης από τους Οθωμανούς ακολούθησε η εγκατάσταση πολλών Γενιτσάρων στο νησί. Όπως μαρτυρεί και ο περιηγητής Tancoigne, που ήρθε στην Κρήτη στις αρχές του 19oυ αιώνα, οι περισσότεροι Τούρκοι στο νησί ήταν Γενίτσαροι -στα Χανιά μόνο, έδρευαν πέντε συντάγματά τους- και ουσιαστικά αυτοί ήταν και που ασκούσαν τη διοίκησή του. Με δεδομένη τη στενή σχέση του στρατιωτικού αυτού σώματος με τον Μπεκτασισμό, όπως προαναφέρθηκε, αντιλαμβανόμαστε ότι η μυστικιστική κοσμοθεωρία του τάγματος εκπροσωπούνταν στην Κρήτη (όπως και σε άλλες οθωμανικές επαρχίες) και στο επίπεδο της στρατιωτικής της διοίκησης. Μέχρι τις αρχές του 18 ου αιώνα, στο νησί λειτουργούσαν περισσότεροι από δέκα τεκέδες Μπεκτασήδων. Μεγαλύτερος και σημαντικότερος ανάμεσά τους ήταν ο τεκές Horasanli στο Ηράκλειο, που ιδρύθηκε το 1650 και επιβίωσε μέχρι την ανταλλαγή των πληθυσμών το 1924.
Ο Μπεκτασισμός διαδόθηκε και στο Ρέθυμνο, όπου ο τεκές του Χατζή Χασάν Μπαμπά στο Ρέθυμνο λειτούργησε ως παράρτημα του τεκέ στον Άγιο Βλάση (Magarali köy) έξω από το Ηράκλειο, που είχε ιδρυθεί το 1821 από τον Μουσταφά Μπέη. Τον ίδιο χρόνο ενοικίασε ένα μέρος του τεμένους Χουνκιάρ (σημερινός ναός του Αγ. Νικολάου στη Σπλάντζια Χανίων), και το μετέτρεψε σε τεκέ. Πρόκειται για το ισόγειο του κατεδαφισμένου καμπαναριού που βρισκόταν στη βορειοανατολική γωνία (Μ. Μανούσακας).
Άλλα δερβίσικα τάγματα στην Κρήτη
Οι Μπεκτασήδες δεν ήταν το μόνο μουσουλμανικό μυστικιστικό τάγμα που ανέπτυξε δράση στην Κρήτη μετά την οθωμανική κατάκτηση και ανέδειξε εξέχουσες πνευματικές προσωπικότητες. Το ίδιο συνέβη και με τους Καντιρήδες, τους Μεβλεβήδες, τους Νακσιμπεντήδες, τους Ριφαήδες κ.ά. Γνωστοί τεκέδες στην Κρήτη ήταν: Horasanli Lodge, Ibrahim Baba Lodge, Cavelikoy Lodge, Hasan Baba Lodge, Hindi Cafer Baba Lodge, Sheikh Eseduddin Inn, Cebehane Lodge, Celveti Ali Efendi Lodge, Hanya Mevlevi Lodge και Karabas Lodge. Στην επίσημη ετήσια κρατική επιθεώρηση (salname) του 1875-76, αναφέρονται 5 δερβίσικοι τεκέδες στα Χανιά, 8 στο Ρέθυμνο και 16 στο Ηράκλειο. Στους Μπεκτασήδες της Κρήτης αναφέρεται ο Άγγλος ιστορικός και αρχαιολόγος F.W. Hasluck (1878 –1920), που δίνει ενδιαφέροντα στατιστικά στοιχεία πριν και μετά τα γεγονότα του 1897 που είχαν ως αποτέλεσμα μια σημαντική μετανάστευση Μουσουλμάνων Κρητών στη Μ. Ασία, στην Τρίπολη (Β. Αφρική) και στις Σποράδες.
Σύμφωνα με αυτά, λίγο μετά το 1897 ο αριθμός των Μπεκτασήδων στο Ηράκλειο θα μειωθεί από τις 5.000 στους 500, στο Ρέθυμνο από τις 3.000 στους 1.000 και στα Χανιά από τους 200 στους 70. «Ο μικρός αριθμός των Μπεκτασήδων στα Χανιά», αναφέρει, «οφείλεται στο γεγονός ότι εδώ περισσότεροι και πιο ισχυροί είναι οι Μεβλεβήδες, καθώς και λόγω του πληθυσμού των Τριπολιτών («Χαλικούτιδων») από τη Βεγγάζη, που ανήκουν στην αδελφότητα των Ριφάι». Είναι πολύ πιθανό ότι οι αριθμοί που αναφέρει ο Hasluck θα ήταν σαφώς πολύ υψηλότεροι έως τις αρχές του 19ου αιώνα και συγκεκριμένα έως το έτος 1826, οπότε ο σουλτάνος Μαχμούτ Β΄ διέλυσε το σώμα των Γενιτσάρων και προχώρησε σε εκτεταμένες διώξεις των Μπεκτασήδων, που διατηρούσαν στενούς δεσμούς με το σώμα αυτό. Το τάγμα ανέκαμψε ωστόσο εκ νέου, μετά το Τανζιμάτ.
Η αδελφότητα των Bektaşi. Mια διαφορετική μουσουλμανική κοσμοθεωρία
Αν και αρχικά ήταν απλά μια από τις πολλές μυστικιστικές (sufi) αδελφότητες του ορθόδοξου (σουνιτικού) Ισλάμ, σταδιακά οι Μπεκτασήδες υιοθέτησαν στοιχεία από το σιιτικό ισλαμικό δόγμα: τιμούσαν τον εξάδελφο και γαμπρό του Προφήτη Μωάμεθ, τον Αλί, και τη γυναίκα του Φάτιμα (κόρη του Προφήτη), καθώς και τους απογόνους τους, 12 ιμάμηδες.
Οι Μπεκτασήδες ήταν μονογαμικοί και δεν απείχαν από το χοιρινό κρέας. Μαζί με τους Μεβλεβί και τους Νακσμπεντί αποτέλεσαν τις πλέον γνωστές κατευθύνσεις του σουφισμού στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, τόσο στα μικρασιατικά όσο και στα βαλκανικά της εδάφη. Ωστόσο, ενώ οι Μεβλεβί και οι Νακσμπεντί είχαν περισσότερη επιρροή στα αστικά στρώματα των εμπόρων και των τεχνιτών, οι Μπεκτασί είχαν μεγαλύτερη απήχηση σε αγροτικούς πληθυσμούς της υπαίθρου. Ο ιδρυτής του τάγματος Χατζή Μπεκτάς Βελή, έκανε πολλά ταξίδια. Περιπλανώμενος στις επαρχίες της Ανατολής, ήρθε σε επαφή με τις διαφορετικές παραδόσεις, συμβίωσε με τους ντόπιους και αφομοίωσε στοιχεία από κάθε πολιτισμό. Η κοσμοθεωρία που διαμόρφωσε ήρθε σε πολλά σημεία σε αντίθεση με τον άκαμπτο και πουριτανικό θρησκευτικό νόμο που πρέβευε το ορθόδοξο (σουνιτικό) μουσουλμανικό δόγμα. Προώθησε έναν θρησκευτικό συγκρητισμό, που έφερε ακόμα και στοιχεία του ορθόδοξου χριστιανικού μοναχισμού, αλλά και μία αντι-ιεραρχική αντίληψη της θρησκείας, που έθετε στο κέντρο τον άνθρωπο. «Πυξίδα» των πιστών δεν θα ήταν ο φόβος της τιμωρίας, αλλά η ανάγκη για ψυχική ανύψωση.
Η εξάπλωση της φήμης του Χατζή Μπεκτάς οδήγησε, σύμφωνα με την παράδοση, και τον σουλτάνο να του ζητήσει να ευλογήσει και το νεοσύστατο τότε στρατιωτικό σώμα των γενιτσάρων, στα μέλη του οποίου, όποως προαναφέρθηκε, ο μπεκτασισμός παρέμεινε ιδιαιτερα διαδεδομένος όλους τους επόμενους αιώνες.
ΜΠΕΚΤΑΣΙΔΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΣΕ ΚΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟ
Η μυστικιστική παράδοση συνέβαλε αποφασιστικά στη διαμόρφωση του πολιτιστικού και λογοτεχνικού
περιβάλλοντος στην Κρήτη. Τραγούδια (nefes, τουρκ., κυριολεκτικά: αναπνοές) στην ελληνική γλώσσα, σε κρητική ντοπιολαλιά, που τραγουδούνταν από τα μέλη της πάλαι ποτέ ακμάζουσας κοινότητας των Μπεκτασήδων της Κρήτης, είχε περισώσει ο Ali E. Erkal, για τον οποίο έγραψε η Μαρία Τσιριμονάκη: «Είναι μια ξεχωριστή προσωπικότητα στους κύκλους των Τουρκοκρητικών της Σμύρνης, γνωστός από την προσωπική του συμβολή στην προσπάθεια καταγραφής της προφορικής παράδοσης που διασώθηκε ως τις μέρες μας από τους Μουσουλμάνους Κρητικούς, και ειδικότερα ποιημάτων των Μπεκτασί (Bektasi nefes)». Κάποια από αυτά παρουσιάζουμε σήμερα.
Ποίημα 1ο
Ένα δεντρό χρυσό δεντρό δώδεκα κλώνους 1 έσ(χ)ει
Στο Ταρικάτι 2 όποιος δε μπεί, Κόσμο δε θα γατέ(σ)χει
Μουρσίτη 3 μου θεοτιτσέ (τικέ), Ρεχμπέρη 4 Μουχαμέτη
που θα με ξεμπερδέψετε από το Κιγιαμέτι 5
Μουρσίτη μου θεοτιτσέ(κέ) άνοιξε το χιρκά 6 σου
τσε δώσε μου τη σ(χ)έρα σου τσε πάρε με κοντά σου.
Ήνοιξε η Παράδεισο η πόρτα η μεγάλη
Τσε μπήκα τσέ γετίστησα 7 τσε ήπηρα ικράρι 8 .
Αλή μ’ είσαι δίτσ(κ)αιος τσ’ έσ(χ)εις μεγάλη αξία
Γι’ αυτό σου κάνουνε σεισντέ 9 οι πέτρες τσε τα ξύλα.
Όντε θα ψυχομαχώ, θα κάμω βασιγέτι 10
Να γράψουνε στην πέτρα μου Αλή τσε Μουχαμέτη
Στην υστερνιά μου αναπνιά, στο ψυχομάχισμά μου,
Τσια(κα)νείς μη βγάλει δάκρυα γιατί ‘ν ο Αλής κοντά μου.
1: Εννοεί τους δώδεκα ιμάμηδες, 2: Θρησκευτικό Τάγμα, 3: πνευματικός δάσκαλος, 4: οδηγός, 5: ημέρα της Κρίσης, 6:μανδύας, ράσο, 7: πρόφτασα, 8: ομολογία, 9: γονυκλισία, 10: προσκύνημα, διαθήκη
Ποίημα 2ο
Στου Μουχαμέτη τσε στου Αλή όποιος δεν κάν’ ιμάνι 1
Άνθρωπος εγεννήθηκε τσ’ αγρίμι θα ποθάνει.
Στου Μουχαμέτη τσε στου Αλή όποιος θα κάν’ ιμάνι
Με το φερμάνι 2 πορπατεί τσε βεσβεσέ 3 μη κάνει
Βάστα καλά κράθιε καλά τη σκάλα που ανεβαίνεις
Βασιλικά χαρτιά βαστάς κι’ όπου κι αν πας κερδαίνεις
Ο Αλής είναι στο ουρανό, ο Αλής είναι που βρέσ(χ)ει,
Ο Αλής τα δίδει τα καλά, τσια(κα)νείς δεν το κατέσ(χ)ει.
Σαν τη δύναμη του Αλή, άλλη δύναμη δεν έσ(χ)ει.
Που πάμε τσε ερχομάστανε τσια(κα)νείς δεν το κατέσ(χ)ει
Είναι τσε το κατέχουνε μα δεν το μολογούνε,
Γιατί ‘ναι αληθινός ο Αλή τσε τσεί(κει)νονά φοβούνται.
Δυό νούρια 4 είναι στον ουρανό, ο ήλιος το φεγγάρι
Τσ’ είναι η Χαζρετή Φατμά με τον Αλή ομάδι.
Ο ήλιος είναι ο Αλής τσε η Φατμά φεγγάρι
Για τσεί(κει)νονά το δίνουνε τη νύχτα το ικράρι 5 .
Αλή’ σαι ασλάνι 6 του Θεού, γαμπρός του Μουχαμέτη,
που ‘ναι του κόσμου βοηθός, τσ’ ας έρθει κιγιαμέτι 7 .
Σαν τον Αλή αληθινός στον κόσμο δεν εφάνη,
Απού τη γη ως τον ουρανό, άλλος τσια(κα)νείς δε φτάνει.
Με την ψυχή μου σ’ αγαπώ τσε μ’ όλο μου τ’ αμέλι 8
Τσε την καρδιά μου ρώτηξα τσ’ είπε μου εσένα θέλει.
Αλή μου τσε να σου ζητώ πράμα να μη μου δώσεις
Μόνο απ’ την αγάπη σου να μη με ξεχωρίσεις.
Αλή μου απού ‘σαι δίτσ(κ)αιος τσ’ έσ(χ)εις πολύ κουβέτι 9 ,
Κάνεις το χώμα άνθρωπο τσε δίνεις κεραμέτι.
Αλή μου είσα δίτσ(κ)αιος τσ’ έχεις μεγάλη αξία,
Γι’ αυτό σου κάνουν σεϊζντέ 10 οι πέτρες τσε τα ξύλα.
1: πίστη, 2: διαταγή, 3: υπόνοια, 4: φώτα, 5: ομολογία, 6: λιοντάρι, 7: τελική κρίση, 8: το είναι, η ύπαρξη, 9: δύναμη, 10: έλεος
Ποίημα 3ο
Ο Moυχαμέτης χάνεται, ο Αλής τον φανερώνει
και στο φεγγάρι κάθεται και μασ-ε καμαρώνει.
Αλή μ σου κάνω σαζντά οπού πορπατώ και στέκω
και πρώτα κι ύστερα σάχη μου θα σε λέγω.
Στου Μουχαμέτη και στου Αλή ήκαμα γω ιμάνι
και θέλω να με πέψουνε στο Κερμπελά κουρμπάνι.
Στου Κερμπελά στα χώματα είναι καημοί γραμμένοι
κι εκειά θα μαζωχτούμενε οι φίλοι οι μπιστεμένοι
Στου Κερμπελά τα χώματα δυο ρόδα φυτεμένα
κι είναι του σάχη τα παιδιά, του Μουχαμέτη εγγόνια.
Ναλέτι στον Μουαβιγιέ, στο σκύλου τον Γεζίτη
πού ‘βαλε και σκοτώσανε τα εγγόνια του προφήτη.
Ιμάμη Χουσεΐνη μου, του Τζενετιού κλωνάρι
στη χέρα σου το δώσανε τ’ Αλή το ζουλφικάρι.
1: προσκύνημα, 2: πίστη, 3: ιερή πόλη στο Ιράν, 4: θυσία, 5: κατάρα, 6: Το δίστιχο αναφέρεται σε γεγονότα της πρώιμης ισλαμικής ιστορίας: τη δολοφονία αρχικά του ιμάμη Αλή και κατόπιν των γιών του, Χασάν και Χουσεΐν, από τον Μωαβία και τον γιο του Γιαζίντ. Η τελική σύγκρουση μεταξύ των δύο παρατάξεων που διεκδικούσαν την ηγεσία της μουσουλμανικής κοινότητας πραγματοποιήθηκε στην πόλη Κερμπελά (Καρμπάλα του σημερινού Ιράκ) και κατέληξε σε συντριβή της πλευράς των απογόνων του Προφήτη. 7: Παράδεισος, 8: ξίφος.
Ποίημα 4ο
Η Διαθήκη του Σαλή Μπαμπά από το Τουργκουτλού
Ν᾽ αφρουκαστούμε 1 το Σαλή θα κάμει βασιγιέτι 2 ,
όποιος θε νά ρθει στο ντουνιά, πάει τσε στο αχρέτι 3 .
Οχτακόσα ογδόντα οχτώ, Φέβρη, ημέρα Τρίτη,
σ’ αυτό το έτος ακριβώς γεννήθηκα στην Κρήτη.
Να φάω να πιώ μια χαρά, δε μπαίνω στενασμένα,
ό,τι θα σύρω στο ντουνιά, τά ‘σει ο Θεός γραμμένα.
Να εργαστώ με δύναμη και με τη ντρετοσύνη,
να φάω να πιώ το νάσιπ 4 μου, τσε τ’ άλλο να πομείνει.
Σα φτάξει το ετσέλι 5 μου, το νούρι να μπιτίσει 6 ,
το σώμα απού την ψυχή τότες θα ξεχωρίσει.
Μη λέτε πως επόθανα, μη χάνετε το νού σας,
τσ’ αν θέλετε να κλάψετε, να κλαίτε για δικού σας.
Σαν ξεχωρίσει η ψυχή, τσε μείνει το κουφάρι,
ετότες ντύσου στο πανί, να πάεις στο μεζάρι.
Δε θέλω στο μεζάρι μου πέτρες, ασβέστη τσ’ άμμο,
το τέλος μου νά ναι καλό, τσ’ άλλη χαρά να κάμω.
Τον πάνω κόσμο αγκάλιασα, τον κάτω μη γαρέψω,
δυό μέτρα γης με φτάνουσι, τσ’ άλλο μη μεταβλέψω.
Αγαπημένος του Θεού όντε θα ποκολώνει,
αλλού τονε φυτεύγουνε, τσε απ’ αλλού φυτρώνει.
Εννιακόσα εξήντα εφτά, θα αφήσω το ταμάχι 7 ,
να πάω να σμίξω με τον Αλή εις το Χατζή Μπεκτάσι.
Όλα μας τα δειξε τσε τα καμε μπεγιάνι 8 ,
τσ’ όσοι δεν τα πιστέψανε, δεν είχανε ιμάνι 9 .
Όντε γιαράντισε 10 ο θεός του κόσμου τα μαχλούτσια 11 ,
παρά ’στερα γιαράντισε τ’ ανθρώπινα καλούπια.
Πρώτο κιτάπι 12 του Θεού ήτονε το Τεβράτι 13 ,
τσε το Ζεμπούρι 14 δεύτερο, με άλλο σαλτανάτι 15 .
Τρίτο ‘ναι το Βανγκέλιο, τέταρτο το Κοράνι,
τσ’ είναι πλιά κιμετλίδικο 16 κιτάπι του Τζιχάνι 17 .
Τσε προφητίδες ήπεψε τσε κάνανε ντεβέτι 18 ,
δεν ήπεψε πιό άξιο από το Μουχαμέτη.
Ο Μουχαμέτης ήδειξε μόν’ ένα ταρικάτι 19 ,
ύστερα οι πιρόνιδες 20 το κάμαν παρτι πάρτι.
Ο πίρης το πιρόνιδω 21 ήρθε στα τελευταία,
δεν τονε καταδέχτηκε η ψεύτικη παρέα.
Πρώτο δεν τον γνωρίσανε, τσε κάμανε ινάτι 22 ,
μα ᾽στερα μετανοιώσανε τσε κάμανε μπιάτι 23 .
Των εβληγιάδων εβληγιάς 24 , των πίριδων ο μπάσης 25 ,
και των χατζήδων ο χατζής, είναι ο Χατζή Μπεκτάσης.
Τα λόγια των καχήλιδων 26 ποτέ μην τ’ αφρουκάσαι 27 ,
τα λόγια του μουρσίτη 28 σου, τσε του ρεχμπέρη 29 π(σ)ιάσε.
Δόξα τω Θεώ, Τουργκουτλού 1967
1: να αφουγκραστούμε, να ακούσουμε προσεκτικά, τελευταία επιθυμία, 2: διαθήκη, 3: μέλλουσα ζωή, 4: μερίδιο, 5: τέλος, 6:να τελειώσει η ζωή, 7: απληστία, 8: φανερό, 9: πίστη, 10: δημιούργησε, 11: πλάσματα, 12: βιβλίο, 13: η Παλαιά Διαθήκη, 14: Ψαλμοί του Δαυίδ, 15: μεγαλοπρέπεια, 16: αξίας, 17: του κόσμου, 18: πρόσκληση, 19: θρησκευτικό τάγμα, 20: οι πνευματικοί, 21: ο γέρων των γερόντων, ο πιο άξιος, 22: πείσμα, 23: όρκος πίστης, 24: άγιος των αγίων, 25: η κεφαλή, 26: των αδαών, 27: του πνευματικού δασκάλου, 28: του πνευματικού οδηγού.
