Οι «Μεσκίνηδες» του Ρεθύμνου

Το νόσημα που στιγμάτισε περισσότερο το ανθρώπινο γένος θεωρείται η λέπρα. Συνδέθηκε με την απομόνωση των πασχόντων, πρακτική με σκοπό την προστασία του υγιούς πληθυσμού. Αρχικά, η νόσος προσεγγίστηκε θεολογικά, θεωρούμενη ως θεϊκή τιμωρία των αμαρτωλών – οπότε και η ίασή της μόνο από θεϊκή παρέμβαση μπορούσε να προέλθει. Στην Ελλάδα, λεπρικές εστίες εντοπίζονταν στη Σάμο, στη Χίο, στη Μαγνησία και στην Ήπειρο, η κυριότερη όμως στην Κρήτη. Τον μολυσματικό χαρακτήρα της χρόνιας αυτής νόσου εντόπισε το 1873 ο Νορβηγός γιατρός Γκ. Α. Χάνσεν, ανακαλύπτοντας το μυκοβακτηρίδιο που την προκαλεί. Γι αυτό και η ασθένεια αποκαλείται σήμερα νόσος του Χάνσεν. Η ανακάλυψη αυτή ενίσχυσε την πεποίθηση ότι η διάδοση της νόσου μπορούσε να ελεγχθεί αν οι πάσχοντες απομονώνονταν.

Οι Λεπροί στην Κρήτη

Η πρώτη επίσημη καταγραφή για την λέπρα στην Κρήτη χρονολογείται στα 1717. Ένα οθωμανικό έγγραφο επιβεβαιώνει την απουσία του χωροταξικού αποκλεισμού των λεπρών, που περιφέρονταν στην πόλη του Ηρακλείου ανάμεσα στους υγιείς, γι’ αυτό και ήταν ανάγκη η απομάκρυνσή τους εκτός των τειχών 1 .

Το έγγραφο αναφέρει:
Ελλόγιμε Ιεροδίκα του Χάνδακος και εξοχώτατε Αγά Σεκσουντζή Μπασί. Επειδή οι έτι και νυν εκτός της πόλεως και εις διάφορα μέρη αυτής διαμένοντες λεπροί παρακωλύουν και προκαλούν διά της παρουσίας των την αηδίαν των άλλων δούλων του Θεού, διά τούτο δέον να γίνη επισταμένη έρευνα και επιθεώρησις, και οπουδήποτε ευρίσκονται τοιούτοι να περισυλλεχθούν και αποσταλούν εις άλλο κατάλληλον μέρος, εκτός του φρουρίου. Λόγω της σοβαρότητος του πράγματος εφιστώμεν την προσοχήν υμών, όπως καταβάλητε πάσαν
φροντίδα και μη παραμένη ουδείς εκ των λεπρών τούτων από σήμερον και εις το εξής εντός της πόλεως. Εντελλόμεθα δε, όπως καθ’ ον νόμιμον τρόπον εκτίθεται ανωτέρω και χάριν της ασφαλείας των άλλων συνδημοτών και απαλλαγής αυτών από τους ως είρηται λεπρούς, γίνη επισταμένη έρευνα και περισυλλογή αυτών, διά να μη μείνη ούτε εις εκ τούτων από σήμερον και εις το εξής εντός της πόλεως, άπαντες δε να αποβληθούν εκ του φρουρίου και εγκατασταθούν εις άλλο κατάλληλον μέρος εκτός της πόλεως. Επί τούτοις, εφιστάται η προσοχή και μέριμνα υμών προς ακριβή εφαρμογήν της παρούσης…

       

Εξωτερικό και εσωτερικό καταλυμάτων λεπρών στη «Μεσκηνιά» του Ρεθύμνου, στην περιοχή του Τιμίου Σταυρού, όπως είναι
σήμερα (φωτ. Γ. Γαβαλάς)

Αυτή είναι λοιπόν η πρώτη φορά που εντοπίζεται λήψη απόφασης περί συγκέντρωσης και απομάκρυνσης των λεπρών από την πόλη, που οδήγησε στη γκετοποίησή τους σε εκτός των τειχών οικισμούς, αποκαλούμενους μεσκηνιές ή λεπροχώρια ή λωβοχώρια (>λώβα: η λέπρα). Για την εικόνα που αντίκριζε ο διερχόμενος από αυτούς στα τέλη του 19ου αι., έγραφε ο σπουδαίος Κρητικός αλλά και
αρχαιολόγος Iωσήφ Xατζηδάκης: «[…] Aλγεινήν εντύπωσιν αισθάνεται πας ξένος άμα εξερχόμενος των
πυλών των Κρητικών πόλεων επί τη θέ των προ εκάστης τούτων επαιτούντων, φρικωδώς ηκρωτηριασμένων και τερατωδώς παραμορφωμένων, λωβών […]»2

Ο οικισμός των λεπρών στο Ρέθυμνο

Τέτοιου είδους οικισμός είχε δημιουργηθεί και έξω από τα τείχη του Ρεθύμνου, απέναντι από τους στρατώνες των Οθωμανών και δυτικά, πάνω στο λόφο του Τιμίου Σταυρού, στη συνοικία που και σήμερα ακούγεται ως Μεσκηνιά, η οποία περικλειόταν τότε από τα τρία νεκροταφεία της πόλης (μουσουλμανικό, χριστιανικό, εβραϊκό). Tο γεγονός ότι κατά τον ίδιο τρόπο είχαν χωροθετηθεί τα λεπροχώρια και στις άλλες πόλεις, γειτνιάζοντας δηλαδή με τα νεκροταφεία, υποδεικνύει ίσως κάποιους συμβολικούς λόγους.
Το σπηλαιώδες της γεωμορφολογίας της περιοχής βοήθησε στην εγκατάσταση των πρώτων λεπρών και ο χώρος έλαβε αργότερα οικιστική μορφή με τη δημιουργία καταλυμάτων 3 .
Ο περιηγητής Βιττόριο Σιμονέλλι που είχε επισκεφτεί το Ρέθυμνο το 1893, έγραψε:
[…] Στο χωριό αυτό είναι περιορισμένοι για όλη τους τη ζωή οι λεπροί, άνδρες και γυναίκες, γέροι και νέοι, ελεύθεροι να διαιωνίζουν την επαχθή ασθένεια με τους γόνους της επαχθούς μίξης. […] τα φρικτά αυτά πλάσματα φτάνουν ως την άκρη του δρόμου και ζητούν ελεημοσύνη από τους περαστικούς. Και είναι ανάγκη τότε να στρέψεις αλλού το βλέμμα και να συνεχίσεις το δρόμο σου τρέχοντας. Αλλοίμονο σ’ αυτόν που θα αντικρύσει έναν κατά πρόσωπο. Το θέαμα είναι αρκετό να τον αρρωστήσει για μια βδομάδα». 4

Μια προγενέστερη μαρτυρία είναι αυτή του Άγγλου συγγραφέα και ζωγράφου Edward Lear, που είχε επισκεφτεί το Ρέθυμνο το 1864. Εκτός από τις πληροφορίες που μας δίνει μέσα από τους πίνακές του, ο Ληρ κρατούσε και ημερολόγιο. Για τη συγκεκριμένη υδατογραφία, με τους λεπρούς που ζητιανεύουν έξω από την Πύλη της Άμμου, η οποία δημοσιεύεται εδώ, είχε σημειώσει ότι ζωγράφιζε από τις 5.10 μέχρι τις 7 το πρωί και καθόταν στον προμαχώνα, πιθανότατα στο ανατολικό τείχος του προμαχώνα της Αγίας Βαρβάρας. Όπως γράφει, οι λεπροί ήταν έξω κι από τις δυο Πύλες και ζητιάνευαν και ήταν ένα φρικτό θέαμα. Όπως συνέβαινε γενικά με τα λεπροχώρια, έτσι και στο Ρέθυμνο η Μεσκινιά γινόταν χώρος έλξης κοινωνικά αποκλινόντων ατόμων και εστία παραβατικότητας, αφού η επιτήρηση και ο έλεγχος των αρχών ήταν χαλαρός, εξ αιτίας του φόβου της μόλυνσης. Η χαλαρότητα των ηθών ήταν ένα από τα χαρακτηριστικά αυτών των ιδιότυπων οικισμών, τους οποίους κάτοικοι των πόλεων επισκέπτονταν και για σεξουαλική ικανοποίηση 5 .
Στη Μεσκηνιά, πάντως διέμεναν και υγιείς, όπως συμπεραίνεται από πληθυσμιακές απογραφές. Το 1877 καταγράφονται 18 χριστιανοί και τρεις μουσουλμάνοι, ενώ, τρία χρόνια αργότερα, χωρίς να σημειώνεται έξαρση της νόσου, ο πληθυσμός αυξάνεται σε 55 χριστιανούς και 32 μουσουλμάνους, αύξηση μάλλον οφειλόμενη και στην εγκατάσταση Βορειοαφρικανών 6 .

Κρητική Πολιτεία και το τέλος της Μεσκινιάς

Πέραν της οικιστικής επέκτασης των πόλεων γενικά, στη λειτουργία αυτών των εκτός των τειχών οικισμών έθεσε τέρμα η απαίτηση των επικεφαλής των στρατευμάτων των Μεγάλων Δυνάμεων, για την
απομάκρυνση των λεπρών. Έτσι, η νεοσύστατη Κρητική Πολιτεία, με τον νόμο 463/30.5.1903 «Περί εγκαταστάσεως των εν Κρήτη λεπρών» (Εφημερίδα της Κρητικής Πολιτείας, 7Ιουλίου 1903), όρισε ως τόπο εγκατάστασής τους τη νησίδα της Σπιναλόγκας, έκτασης 85 στρεμμάτων.

Κρατική μέριμνα και ιδιωτική φιλανθρωπία

Οι λεπροί περιφέρονταν στην περιοχή ζητώντας ελεημοσύνη, καθώς η κρατική μέριμνα γι αυτούς περιοριζόταν στη διανομή ψωμιού. Τα ονόματα των ασθενών που έπαιρναν ημερησίως ψωμί, καταγεγραμμένα από τον επιφορτισμένο με τη διανομή αρτοποιό, δηλώνουν ότι στην πλειονότητά τους κατάγονταν από την ύπαιθρο του σαντζακίου. Στους καταλόγους των ετών 1871 – 1877, παρουσιάζεται
ένας σταθερός αριθμός λεπρών, περίπου 50 ατόμων, καταγόμενων κυρίως από τις επαρχίες Ρεθύμνου, Αγ. Βασιλείου και Αμαρίου, ενώ αναλογικά λιγότεροι ήταν από τις επαρχίες Σφακίων και Μυλοποτάμου. (Μ. Βαρούχα) Το γεγονός οφείλεται στο ότι, την εποχή αυτή, η νόσος συνδεόταν κυρίως με την ελλιπή και ανθυγιεινή διατροφή και τις άσχημες συνθήκες υγιεινής των άπορων κυρίως στρωμάτων -συνθήκες που ίσχυαν περισσότερο στην ύπαιθρο. Ένα θέμα που απασχολούσε Ευρωπαίους και Οθωμανούς γιατρούς
που μελετούσαν τη λέπρα στην Κρήτη, ήταν ο συντριπτικά μεγαλύτερος αριθμός χριστιανών ασθενών σε σχέση με τους μουσουλμάνους. Στους καταλόγους του Ρεθύμνου που προαναφέρθηκαν, εμφανίζονται τρείς μόνο μουσουλμάνοι, σε έναν συνολικό αριθμό 90 περίπου ονομάτων. Το φαινόμενο αποδόθηκε και πάλι στις διαφορετικές διατροφικές συνήθειες και συνθήκες υγιεινής των δυο θρησκευτικών κοινοτήτων. Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι στην ύπαιθρο το χριστιανικό στοιχείο υπερτερούσε συντριπτικά του μουσουλμανικού (44.000 χριστιανοί έναντι 7.000 μουσουλμάνων). Αξιωματούχοι και τοπική ελίτ αναλάμβαναν πρωτοβουλίες ευεργεσίας προς τους λεπρούς. Γνωστό τέτοιο παράδειγμα είναι η Μεσκινόβρυση, που ανατέθηκε από τον Εντέμ Μπέη της οικογένειας Κλαψαρζαδέ. Αυτή υφίσταται σήμερα, με άθικτη την οθωμανική της επιγραφή, στη βορειοδυτική γωνία του Δημοτικού Κήπου. Η αρχική της θέση ήταν αρκετά πιο δυτικά, στους πρόποδες του λόφου του Τιμίου Σταυρού 7 .

Το έργο ήταν ιδιαίτερης αξίας αφού, σύμφωνα με την ισλαμική θρησκεία, η παροχή νερού ήταν η πιο σημαντική φιλανθρωπική πράξη. Η εξασφάλιση νερού για τη συνοικία των λεπρών θα θεωρούνταν ακόμη πιό μεγαλόψυχη ενέργεια, ως προσφορά του πλέον σημαντικού αγαθού σε μιαν αδύναμη ομάδα της πόλης.
Η φιλανθρωπία προς τους λεπρούς είχε ιδιαίτερη αξία και για τον πρόσθετο λόγο ότι αυτοί θεωρούνταν πως έφεραν το σημάδι του Θεού.
Στο μυθιστορηματικό αφήγημα του Ρεθεμνιώτη συγγραφέα Ανδρέα Νενεδάκη, οι λεπροί εμφανίζονται ως γνώστες των μελλοντικών συμφορών της αμαρτωλής πολιτείας, ως πομποί άνωθεν μηνυμάτων. Εξαιτίας αυτής της σχέσης τους με το θείο, θα προκαλούσαν ένα δέος που ενίσχυε περαιτέρω την αίσθηση θρησκευτικής υποχρέωσης για φιλανθρωπία προς αυτούς.
Γράφει ο Νενεδάκης:
Φαίνεται όμως, πως οι ταλαιπωρίες της πολιτείας δε θα τελειώσουν. Στη Μεσκηνόβρυση έχουν μαζωχτεί όλοι οι διακονιάρηδες, οι γύφτοι και οι μεσκήνηδες και γίνεται σούσουρο μεγάλο για τα κακά που θα πέσουν, οι σκουλήκοι, τα φίδια και τα κακά τελώνια, και θα αρρωστήσουν την αμαρτωλή πολιτεία και ο λαός μαζώνεται στις εκκλησίες κι ανάβει κεριά και κάνει γονυκλισίες και δεν προφταίνουν οι επίτροποι να μαζώνουν τα κεριά ολόκληρα. Αλίμονο σε όλους, μικρούς και μεγάλους, ασθενείς και καλά καταστημένους. Η αμαρτία είναι μεγάλη κι αυτό που βρήκε τούτον τον τόπο πώς θα το βαστάξει, πώς θα εξιλεωθεί;

Φιλανθρωπία και αντιμετώπιση της ασθένειας πριν απο το Τανζιμάτ

Αυτό που διαχωρίζει την περίοδο πριν από το Τανζιμάτ από την επόμενη ως προς τα ζητήματα κοινωνικής αρωγής, είναι η απουσία σχετικών κρατικών θεσμών και η ανάληψη κοινωφελών έργων από ιδιώτες. Οι αξιωματούχοι ίδρυαν αγαθοεργά ιδρύματα που λειτουργούσαν στο πλαίσιο του καθεστώτος των βακουφίων.
Πέρα από τα προφανή οικονομικά οφέλη για την οικογένεια του ιδρυτή ενός βακουφιού, ο οποίος εξασφάλιζε έτσι μια μόνιμη πηγή εσόδων, πολιτικοί, κοινωνικοί και θρησκευτικοί λόγοι συνέτειναν στη διάδοση του συγκεκριμένου συστήματος στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ως βακούφια λειτουργούσαν θρησκευτικά, εκπαιδευτικά και νοσηλευτικά ιδρύματα, καθώς και χώροι κάλυψης δημοσίων αναγκών. Αυτά ενίσχυαν την πολιτική επιρροή και το κοινωνικό στάτους των ιδρυτών τους και εξασφάλιζαν την σωτηρία της ψυχής τους.
Ανάμεσα στους αποδέκτες της φιλανθρωπίας ήταν και οι λεπροί. Σύμφωνα με τον ισλαμικό νόμο, ο λεπρός υπάγεται στην ίδια κατηγορία με όποιον πάσχει από θανατηφόρα ασθένεια, με τον τρελό, τον ανήλικο, τον χρεοκόπο και τον δούλο. Στο 19 ο αι. το Οθωμανικό κράτος αναλαμβάνει πλέον λειτουργίες κοινωνικής αρωγής και οργανώνει νέου τύπου πολιτικές σε θέματα δημόσιας υγείας. Προχωρεί στον εξορθολογισμό, ή αποσύνδεση, δηλαδή, θρησκείας και επιστήμης, η οποία με επιστημονικά επιχειρήματα ενισχύει τις πολιτικές αυτές.

Οι λεπροί κατά την ανταλλαγή των πληθυσμών

Μπορεί η ανταλλαγή των πληθυσμών να ορίστηκε με θρησκευτικό κριτήριο, η ασθένεια όμως δεν επέλεγε τα θύματά της με βάση αυτό. Σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, η μετακίνηση λεπρών από τη μια χώρα στην άλλη ήταν απαγορευμένη. Όμως με τη Σύμβαση που συμπεριλήφθηκε στη Συνθήκη της Λωζάνης, οι λεπροί θεωρήθηκαν ανταλλάξιμοι και έπρεπε να μετακινηθούν υποχρεωτικά. Ένα έγγραφο που αποδεικνύει ότι υπήρχαν μουσουλμάνοι λεπροί στη Σπιναλόγκα 8 αναφέρει: Προς το Υπουργείο Ανταλλαγής Παρακαλώ την υψηλότητά σας, Υπουργέ, να γνωστοποιήσετε πού θα αποσταλούν τρεις μουσουλμάνοι που έχουν προσβληθεί από την ασθένεια της λέπρας και διαμένουν σε περιοχή που υπάγεται στην Κρήτη. Είναι απαραίτητο να αποφασιστεί η μεταφορά αυτών, καθώς η μεταφορά από αυτό το νησί θα ολοκληρωθεί οσονούπω.

6 Μαρτίου 1924. Υπογραφή: Τεβφίκ Ρουστί. (Α.Ρ.Μ.S.A.)

Επίλογος

Οι λεπροί του σαντζακίου του Ρεθύμνου συγκεντρώνονταν στην ιδιαίτερη συνοικία που προαναφέρθηκε, πριν από την εποχή του Τανζιμάτ (1839-1876), και συντηρούνταν από τη φιλανθρωπία της κοινωνίας που τους είχε αποβάλει. Η καθιέρωση, ωστόσο, της κρατικής αρωγής και εποπτείας σήμαινε τον θεσμοθετημένο και αποτελεσματικότερο αποκλεισμό τους σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο. Η ιατρική επιστήμη του 19 ου αι. , απαλλαγμένη από θρησκευτικές θεωρήσεις και με ενισχυμένο πλέον ρόλο στην υγειονομική οργάνωση
της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, απαιτούσε τον απόλυτο αποκλεισμό των λεπρών, έστω και αν ήταν πολύ ισχυρή στους ιατρικούς κύκλους η άποψη της μη μεταδοτικότητας της ασθένειας. Ωστόσο, κρίνοντας από το σημείο που βρισκόταν η Μεσκηνιά και την ύπαρξη λατρευτικού χώρου μέσα σε αυτή, θεωρούμε ότι ο
αποκλεισμός των λεπρών από την κοινωνία του Ρεθύμνου δεν υπήρξε απόλυτος. Οι πάσχοντες από την «ιερή νόσο» δεν ήταν δυνατόν να αγνοηθούν εντελώς από την κοινωνία που τους είχε εκτοπίσει, η οποία διατηρούσε κάποια επαφή μαζί τους. Η αντιφατικότητα της κοινωνικής συμπεριφοράς προς τους λεπρούς
σχετίζεται κυρίως με τη φύση της ασθένειας. Δεν μεταδίδεται εύκολα, αλλα προκαλεί φθορές του σώματος και έντονη δυσμορφία, με αποτέλεσμα να μην κυριαρχεί πάντα ο φόβος μετάδοσής της αλλά η σύνδεσή της, στη συλλογική συνείδηση, με τρομακτικές μορφές.

1. ΣΤΑΥΡΙΝΙΔΗΣ Ν. Μεταφράσεις τουρκικών ιστορικών εγγράφων, αφορώντων εις την ιστορίαν
της Κρήτης. Έγγραφα της περιόδου 1717–1752 (Εγίρας 1127–1165). Βικελαία Δημοτική
Βιβλιοθήκη Ηρακλείου, Ηράκλειο, Κρήτη, 1984:Δ:15, αρ. 1919)
2. Χατζηδάκης Ι., Περιήγησις εις Κρήτην, Αθήνα 1969.
3. Παπαδάκης Χ. , Οι λεπροί στην Κρήτη- «Μεσκίνηδες», Ρέθυμνο 2011).
4. Εκκεκάκης Γ., Κρήτη 1893, Οι περιηγητικές αναμνήσεις του Βιττόριο Σιμονέλλι, Ρέθυμνο
1990.

5. Zambaco P., Voyages chez les lépreux. Masson, Paris, 1891:167– 200.
6. Βαρούχα Μ., Ασθένεια, αρωγή και υγειονομική πολιτική στο Ρέθυμνο του 19 αι. H
περίπτωση των λεπρών, Ρέθυμνο 2003.
7. Aytek Soner Alpan, “Meskinides” ve Nüfus Mübadelesi Üzerine.
8. Παπαδάκης Χ., ό.π., σ. 190.