Ο μεγάλος σοσιαλιστής αναθεώρησε ιδέες της νιότης αλλά ποτέ δεν πρόδωσε τα ιδανικά του
Στη δύση της δεκαετίας του 1980, ένας σπουδαίος συμπολίτης επιστήμονας ο γιατρός κ. Μανόλης Καλλέργης, με λόγο και έργο ξεκινά να μας γνωρίζει τη μεγάλη οικογένειά του. Και παραμονές της προσωρινής στέγασης του αρχείου Καλλέργη στο Ρέθυμνο, έπεσε το βάρος στη μεγάλη μορφή του Σταύρου.
Με την αφορμή αυτή ήρθε κοντά και ο μεγάλος μας ηθοποιός Λυκούργος Καλλέργης που κουβέντα στην κουβέντα μας φώτιζε περισσότερο τη μορφή του σπουδαίου πατέρα του. Κι είχα πολλά να κρατήσω από τις συζητήσεις αυτές που φρόντιζα να αναπαραγάγω στα δημοσιεύματα μου.
Μια θρυλική μορφή
Ήταν μια θρυλική μορφή ο Σταύρος Καλλέργης. Είναι χιλιοειπωμένα και απειρογραμμένα τα βιογραφικά του σημαντικού αυτού ανθρώπου, που γεννήθηκε στο Χουμέρι το 1865.
Η εκρηκτική του φυσιογνωμία ξάφνιασε τους πάντες, στα τέλη του 1800. Κάποιοι με ανησυχία, οι περισσότεροι με θαυμασμό αναφέρονταν στον τολμηρό φοιτητή του Πολυτεχνείου από παλατιανή οικογένεια που διακήρυττε με τόση παρρησία τα δικαιώματα του ανθρώπου.
Ασφαλώς ο Σταύρος Καλλέργης και όταν οργάνωσε την Εργατική Πρωτομαγιά, κι όταν επίσης αναστάτωνε τη βουλή βροντοφωνάζοντας σε ώρα συνεδρίασης από τα θεωρεία της, τα αιτήματα των εργατών δεν ξεχνούσε πως ήταν ο δευτερότοκος γιος του Γεωργίου Καλλέργη οπλαρχηγού – διοικητή της επαρχίας Μυλοποτάμου. Ο πατέρας του, από τους τσιφλικάδες της εποχής του, διοικούσε δική του στρατιωτική μονάδα, είχε πολεμήσει και για το Αρκάδι στην επανάσταση του 1866. Κι αυτή τη γενναιότητα που κληροδότησε στα παιδιά του, ξόδεψε αφειδώλευτα ο Σταύρος του σε κοινωνικούς αγώνες.
Ο Καλλέργης πέρασε την πρώτη του νιότη κάνοντας πολυτάραχη ζωή δοσμένος στην ιδεολογία του και συμπορευόμενος με κορυφές της διεθνούς διανόησης.
Κανένας από τους απλούς ανθρώπους που θα τον έκαναν αργότερα παρέα δεν θα μπορούσε να φανταστεί την ηφαιστειώδη πλευρά του πράου πλέον ανθρώπου που είχε απέναντί του. Ούτε για την πλούσια συνδικαλιστική του δράση ήξερε, ούτε για την εφημερίδα του, ούτε για τις τόσες περιπέτειες που είχε ζήσει ως τα τότε, νοιώθοντας πολλές φορές την ανάσα του θανάτου.
Μεγάλες στιγμές στη ζωή του
Όταν ήταν φοιτητής της Aρχιτεκτονικής Σχολής του Πολυτεχνείου, γνωρίστηκε με τον Eπτανήσιο ριζοσπάστη Pόκκο Xοϊδά και με τον Πλάτωνα Δρακούλη και άρχισε να διαβάζει έργα των Προυντόν, Mπακούνιν, Kροπότκιν και άλλων. Σε ηλικία 19 χρόνων, οργάνωσε μια διαδήλωση φοιτητών με κόκκινες σημαίες και συνθήματα «Iσότης-Aδελφότης -Kοινοκτημοσύνη» και «Δωρεάν Παιδεία». Την ίδια εποχή, σύμφωνα με τον ιστορικό, Θεόδωρο Μπενάκη, ο Καλλέργης συμμετείχε σε έναν κύκλο νέων γύρω από το περιοδικό Άρδην που κυκλοφόρησε το 1885 ο Πλάτων Δρακούλης, το οποίο, σύμφωνα με τον Π. Νούτσο, έπαιξε σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση του αρχικού ιδεολογικού του προσανατολισμού. Ο ίδιος ο Δρακούλης υπήρξε ένας από τους κύριους συνεργάτες στην εφημερίδα του Καλλέργη Σοσιαλιστής κατά την πρώτη περίοδο (Ιούνιος-Σεπτέμβριος 1890). Το 1890 και αφού το Άρδην είχε πλέον σταματήσει την κυκλοφορία του, ο Καλλέργης επικεφαλής ομάδας συντρόφων του, ίδρυσε στην Αθήνα τον Kεντρικό Σοσιαλιστικό Σύλλογο, τα περισσότερα μέλη του οποίου ήταν φοιτητές και μαθητές. Παράλληλα, κυκλοφόρησε την εφημερίδα Σοσιαλιστής. Στην εφημερίδα αυτή, ο Καλλέργης δημοσίευσε ένα επαναστατικό σοσιαλιστικό πρόγραμμα, αρκετά προωθημένο σε απόψεις και προτάσεις για την εποχή
Το 1890 η άσχημη κατάσταση ορισμένων κλάδων της ελληνικής οικονομίας προκάλεσε αντιδράσεις στους εργαζομένους. Εμποροϋπάλληλοι, δημοσιογράφοι και τυπογράφοι με κινητοποιήσεις τους τον Ιούνιο ζητούσαν την καθιέρωση αργίας τις Κυριακές. Την ίδια περίοδο σημειώθηκαν απεργιακές κινητοποιήσεις και στο Λαύριο με αίτημα την καθιέρωση του 8ώρου. Αποτέλεσμα της κινητοποίησης των εμποροϋπαλλήλων ήταν να αποφασίσουν οι έμποροι να κλείνουν τα καταστήματά τους τις Κυριακές στις 12 το μεσημέρι. Τον Σεπτέμβρη του 1890, για διάφορους λόγους, η εφημερίδα διέκοψε την κυκλοφορία της, δίνοντας τη θέση της σε άλλες ομάδες που όμως διαλύθηκαν και αυτές σε μικρό χρονικό διάστημα, ενώ και ο Σύλλογος περιέπεσε σε αδράνεια.
Τον Αύγουστο του 1892, ο Καλλέργης και οι φίλοι του επανιδρύουν τον Κεντρικό Σοσιαλιστικό Σύλλογο και επανακυκλοφορούν την εφημερίδα «Σοσιαλιστής». Επίσης, εκλέχθηκε προσωρινή πενταμελής επιτροπή αποτελούμενη από τους Σ. Καλλέργη, Χαρίλαο Πουλόπουλο, Ιωάννη Ρετιτάγκο, Διονύσιο Μάργαρη, Γεώργιο Α. Δημόπουλο, Αναστάσιο Λογοθέτη και Ιπποκράτη Παπαδημητρόπουλο. Στο τέλος του ίδιου μήνα και σε νέα συνεδρίαση ψηφίστηκε το Καταστατικό και εκλέχθηκε μόνιμο Συμβούλιο της οργάνωσης, αποτελούμενο από τους Σ. Καλλέργη, Γ.Α. Δημόπουλο, Χ. Πουλόπουλο. Στέφ. Ταγωνίδη, Ι. Παπαδημητρόπουλο, Αναστ. Ζωγράφο και Σάβ. Αντωνιάδη. Διευθυντής εκλέχθηκε ο Σ. Καλλέργης, γραμματέας ο Γ.Α. Δημόπουλος και ταμίας ο Εμμ. Αναστασάκης. Το φθινόπωρο του 1892 προσχώρησε στον Σύλλογο η Αλληλοβοηθητική Εταιρεία Τεχνιτών από την κωμόπολη Μαζέικα Καλαβύτων. Στα τέλη του 1892, λόγω της εισδοχής νέων μελών, αναδιαρθρώθηκε η εσωτερική δομή του συλλόγου και αποφασίστηκε η δημιουργία τεσσάρων τμημάτων με τα ονόματα «Ισότης», «Αδελφότης», Ελευθερία» και «Δράσις». Τα περισσότερα μέλη του ανασυγκροτημένου Κεντρικού Σοσιαλιστικού Συλλόγου ήταν ελεύθεροι επαγγελματίες (ιδιοκτήτες καταστημάτων) και υπάλληλοι. Το 1893, ο Καλλέργης πρότεινε την ένταξη του συλλόγου στη Β’ Διεθνή (που ιδρύθηκε στο Παρίσι το 1889), αλλά δημιουργήθηκε ένταση εξαιτίας διαφωνιών για διάφορα ζητήματα και τον Ιανουάριο του 1893 τα μέλη του Συμβουλίου Α. Ζωγράφος και Γ. Α. Δημόπουλος αντικαταστάθηκαν από τους Σ. Νάγο και Ε. Μαρκαντωνάτο αντίστοιχα. Από εκεί και πέρα, ο σύλλογος αναπτύχθηκε αρκετά, καθώς δημιουργήθηκαν νέα τμήματα στον Πειραιά, στο Λαύριο, στον Πύργο, στη Σύρο και στο Κατάκωλο, ενώ επρόκειτο να ιδρυθούν και άλλα στην Καλαμάτα, στην Άρτα και στην Κέρκυρα. Ο Σ. Καλλέργης πήγε στη Γαλλία ως προσκαλεσμένος των εκεί Ελλήνων αναρχικών και σοσιαλιστών, Παναγιώτη Aργυριάδη, K. Tσαβούτη, Γ. Γαβριήλ, A. Mανωλάκου και Γ. Πουντελίκα. Στο Παρίσι, ο Παύλος Aργυριάδης τον έστειλε να εργασθεί στο τυπογραφείο του Tζ. Aλεμάν. Ταυτόχρονα, γνωρίστηκε με αρκετούς αναρχικούς και σοσιαλιστές της εποχής εκείνης, Zαν Γκραβ, Πιοτρ Kροπότκιν, Λουίζ Mισέλ, Zαν Zωρές και άλλους. Mετά από ένα χρόνο πήγε στη Λυών, αλλά καθώς ήταν ήδη αρκετά γνωστός στη γαλλική αστυνομία συνελήφθη και στάλθηκε στη Mασσαλία και από εκεί πίσω ξανά στο Παρίσι. Με την επιστροφή του στο Παρίσι, απέκτησε επαφές και με την ομάδα που εξέδιδε το περιοδικό Almanac du Pere Peinard, με την εφημερίδα Libertaire του Σεμπαστιάν Φορ, και με την εκδοτική ομάδα των Les Temps Nouveaux. Ταξίδεψε και σε αρκετές άλλες χώρες και έμεινε αρκετό διάστημα στην Kωνσταντινούπολη και στη Bιέννη. Όταν ο Καλλέργης επανήλθε στην Ελλάδα, η οργάνωσή του ήταν διασπασμένη καθώς οι περισσότεροι αναρχικοί είχαν, όπως είπαμε πριν, συγκροτήσει δική τους ξεχωριστή οργάνωση. Το 1896 επανέλαβε την έκδοση του Σοσιαλιστή, σηματοδοτώντας την τρίτη περίοδο της εφημερίδας.
Διακόπτει ξανά για να έρθει στην Κρήτη και να πάρει μέρος στην εξέγερση εναντίον της οθωμανικής κατοχής. Εκλέχθηκε πληρεξούσιος της Kρητικής Πολιτείας και ήταν υποψήφιος βουλευτής Pεθύμνου. Έγιναν κάποιες απόπειρες δολοφονίας του και στο τέλος επέστρεψε στην Aθήνα και επανέκδωσε τον Σοσιαλιστή, με αρκετές, όμως, αλλαγές, κυρίως στο περιεχόμενο. Eίχε, στο μεταξύ, αρχίσει να εγκαταλείπει σταδιακά όσες από τις αναρχικές ιδέες πίστευε, και δημοσίευσε ένα αναμορφωμένο, σε σχέση με το πρώτο, σοσιαλιστικό πρόγραμμα, καθώς και την «Eπιστολή προς άπαντας τους Έλληνας σοσιαλιστάς», στην οποία καταφερόταν εναντίον των αναρχικών, αν και, την ίδια στιγμή, προσπάθησε να έρθει σε επαφή με μερικούς αναρχικούς (όπως τους Mαγκανάρα, Kαραμπίλια και Mαχαιρά) για τη δημιουργία σοσιαλιστικού κόμματος.
Άριστος οικογενειάρχης
Όταν ο Σταύρος Καλλέργης αποφάσισε να κάνει οικογένεια ήταν πια 43 χρόνων. Από τις παλιές του συνήθειες είχε κρατήσει μόνο το πάθος του για διάβασμα και ιδιαίτερα για τους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς.
Για σύζυγο του είχαν προξενέψει μια όμορφη και σεμνή κοπελιά, καλόκαρδη και προκομμένη, την Μαρία Γιακουμάκη. Κι εκείνος, μόλις την είδε είπε το «ναι».
Ποτέ δεν έμαθε ότι η Μαρία τον είχε προσέξει από πολύ καιρό πριν και τον έκλεινε τα βράδια στα όνειρά της.
Ο γάμος τους έγινε με όλα τα παραδοσιακά ήθη και έθιμα το 1908. Και το σπιτικό τους στέριωσε καλά με τον ερχομό των παιδιών που συμπλήρωναν την ευτυχία τους. Το πρώτο ποτήρι όμως ήταν πικρό. Η Ελευθερία τους, η πρώτη τους κόρη πέθανε γρήγορα. Ο ερχομός του Πλάτωνα το 1909 γλύκανε κάπως την πληγή.
Η κλασική παιδεία του Σταύρου τον ώθησε να δίνει στα παιδιά του ονόματα προσωπικοτήτων της αρχαίας Ελλάδας. Πλάτων, Σωκράτης, Αριστείδης, Δημοσθένης (Βασίλης) Λυκούργος, Αφροδίτη, αλλά και πανανθρώπινων αξιών όπως Ελευθερία και Ειρήνη.
Για την επιβίωση ο Σταύρος αποφάσισε να ασχοληθεί με το εμπόριο. Στο ισόγειο του σπιτιού του στο Χουμέρι είχε ανοίξει ένα μεγάλο κατάστημα με ποικιλία εμπορευμάτων. Σύχναζε πολύς κόσμος σ’ αυτό. Ο Καλλέργης απασχολούσε και ιδιαίτερο προσωπικό για μεταφορές προϊόντων, επειδή εκείνα τα χρόνια δεν υπήρχε δυνατότητα ελλείψει οδοποιίας, και η διακίνηση γινόταν με παραγγελίες των μεγαλεμπόρων.
Το μεγάλο κατάστημα έφερνε πάντα πολύ κόσμο στο σπίτι. Και τα μεγαλύτερα παιδιά έζησαν ενδιαφέρουσες μέρες ακούγοντας από τους περαστικούς τόσο όμορφες ιστορίες και μαθαίνοντας τον κόσμο μέσα από αυτές.
Καλά περνούσαν μέχρι που ο Σταύρος αποφάσισε να επεκτείνει την επιχείρηση στο Πέραμα, που είχε γίνει ένα σπουδαίο εμπορικό κέντρο. Στεναχωρήθηκαν τα μεγαλύτερα παιδιά. Ο πατέρας όμως είχε αποφασίσει. Στην νευραλγική κωμόπολη σύντομα προσαρμόστηκαν. Απέκτησαν και καινούργιους φίλους. Ήταν καλά.
Ο Σταύρος Καλλέργης πήγαινε περίφημα στο Πέραμα. Το πελατολόγιό του μεγάλωνε μέχρι που οι χωροφύλακες αντιλήφθηκαν εορτασμούς μετά τα γεγονότα στη Ρωσία.
Η γνωστή σοσιαλιστική ταυτότητα του Σταύρου στάθηκε αφορμή να κινηθεί η άρχουσα τάξη εναντίον του. Αρκετοί πελάτες του αναγκάστηκαν επιδεικτικά να ματαιώνουν παραγγελίες.
Ο Καλλέργης όμως ήταν «ψημένος» στην αντιμετώπιση αυτή. Συνέχιζε με την ίδια φιλοσοφία το έργο του.
Όταν άρχισε να ενισχύεται η δύναμη της Χωροφυλακής στο σταθμό του Περάματος και η προσπάθεια των «εθνικοφρόνων» να εμποδίσουν την πρόοδό του έγινε πιο έντονη ο Σταύρος αποφάσισε να περιοριστεί στο Χουμέρι. Πούλησε την επιχείρηση στο Πέραμα και επέστρεψε στο παλιό μαγαζί στο χωριό, αποφασίζοντας πλέον να ασχοληθεί και με την πατρική περιουσία. Μια ενασχόληση που έκανε με ευχαρίστηση γιατί αγαπούσε κάθε εργασία που είχε σχέση με τη γη.
Το διώροφο σπίτι με το μεγάλο κήπο γέμισε ξανά με τις χαρούμενες παιδικές φωνές. Στο ισόγειο μπήκε και πάλι η επιγραφή «Ισότης-Αδελφότης-Κοινοκτημοσύνη» Σταύρος Καλλέργης.
Η ζωή ξαναβρήκε τους παλιούς ρυθμούς για την οικογένεια Καλλέργη.
Όταν οι αγροτικές δουλειές υποχρέωναν σε πρόσθετη απασχόληση ερχόταν ο παππούς Γεώργιος Καλλέργης να καθίσει μαζί τους και να τους προσέχει μέχρι να γυρίσουν οι γονείς από τα χωράφια.
Ο γέρο πολέμαρχος διατηρούσε την λεβεντιά του αν και με τα χρόνια είχε παχύνει υπερβολικά. Αξιοσημείωτο ότι μέχρι τα 102 του χρόνια, που πέθανε, διατηρούσε ακόμα τα δόντια του.
Ο Σταύρος του είχε πάρει μια φαρδιά πολυθρόνα με άνετα μπράτσα. Καθόταν εκεί αναπαυτικά, και καμάρωνε τα εγγόνια του που περίμεναν ανυπόμονα τις ιστορίες που τους έλεγε για πολέμους και παλιές δόξες της φυλής.
Η χαρά των παιδιών όμως ήταν να τους αφιερώσει τον καθιερωμένο του χρόνο κι ο πατέρας. Είχε καταφέρει, παρά το φόρτο του να διαθέτει ώρες και για τα παιδιά του.
Συνήθιζε να παίρνει στην εξοχή και κάποιο από τα μεγαλύτερα παιδιά, κυρίως το Σωκράτη. Μιλούσε μαζί τους και προσπαθούσε να τους αναπτύξει την κριτική σκέψη. Να ξεκαθαρίζουν μόνα τους την έννοια του καλού από το κακό.
Επειδή εκείνους τους καιρούς μεσουρανούσε η δεισιδαιμονία προσπαθούσε να απομακρύνει τα παιδιά του και από τις προκαταλήψεις.
Κι ήταν τα μόνα ίσως που είχαν πάψει να φοβούνται νεράιδες, φαντάσματα και ξωτικά που στοίχειωναν την παιδική φαντασία τόσων άλλων μικρών και μεγάλων.
Μπορούσε να τα καταλαβαίνει και να συγχωρεί ακόμα και τις πιο σοβαρές αταξίες.
Μου έλεγε ο αξέχαστος Λυκούργος Καλλέργης πως μια φορά αποφάσισε με τον μικρότερο αδελφό του να φύγουν από το σπίτι. Κάτι είχε συμβεί και είχαν θυμώσει.
Όταν όμως βράδιασε και βρέθηκαν μονάχοι στην εξοχή πήραν τα μπρος πίσω γιατί και κρύωναν και πεινούσαν. Μπήκαν στις μύτες των ποδιών τους και χώθηκαν κάτω από τα σκεπάσματα. Κι εκεί που είχαν αρχίσει να αγχώνονται στη σκέψη πως θα δικαιολογούσαν την επομένη την απόδρασή τους αυτή, αισθάνθηκαν τον πατέρα τους να πλησιάζει, να τους διορθώνει τις κουβέρτες και να φεύγει αθόρυβα όπως είχε έρθει.
«Αυτός ήταν ο πατέρας μου» είπε στο τέλος ο μεγάλος καλλιτέχνης και το βλέμμα του είχε νοτίσει.
Ο σεβασμός του δεν περιοριζόταν μόνο στους ανθρώπους αλλά και στα ζώα. Πολλοί έχουν να πουν πως ποτέ δεν υποχρέωσε το ζώο του να προχωρήσει αν εύρισκε στον δρόμο χορτάρι και στεκόταν για να το απολαύσει. Περίμενε κι ο Σταύρος υπομονετικό το ζώο να τελειώσει το φαγητό του και συνέχιζε.
Ο Καλλέργης δεν ξεχνούσε την ιδεολογία του ούτε και σαν εργοδότης. Σεβόταν τους εργάτες του, τους άφηνε στο φιλότιμό τους, ποτέ δεν τους αδίκησε. Κι εκείνοι του το ανταπέδιδαν με εξαιρετική απόδοση χωρίς αυτός να τους καταπιέζει.
Σαν σοσιαλιστής όμως εφάρμοσε και μια άλλη τακτική που σήμανε γι’ αυτόν την αρχή του τέλους.
Ευαισθητοποιημένος στα προβλήματα των φτωχών συγχωριανών του καθιέρωσε το τεμπεσίρι. Πλήρωνε ο καθένας όπως μπορούσε, μερικές φορές και καθόλου.
Έτσι σύντομα το τεφτέρι ξεχείλισε κι ο Καλλέργης με το πρόσχημα ότι χρειάζεται ρευστό για τον εμπλουτισμό του μαγαζιού άρχισε να πουλάει περιουσία για να τα βγάλει πέρα.
Είχε αρχίσει όμως ο κατήφορος. Η φτώχεια κτυπούσε πια και τη δική του πόρτα. Η στενοχώρια του και η έγνοια για την οικογένειά του τον έριξε στο κρεβάτι.
Μάταια ο αδελφός του τον παρότρυνε να καλέσουν γιατρό και θα πλήρωνε αυτός τα έξοδα.
– Άσε Βασίλη του έλεγε. Φύλαξε αυτά τα λεφτά για τα παιδιά μου.
Στις 6 του Γενάρη 1926 έκλεισε για πάντα τα μάτια του. Πέθανε χωρίς να προδώσει τα ιδανικά του. Κι έτσι περνά στο χορεία των μεγάλων ιδεολόγων που με τη ζωή και το έργο τους έδιναν περιεχόμενο στις μεγάλες αξίες που διακήρυτταν.
Πηγή
Σωκράτη Καλλέργη: «Αναμνήσεις για το Σταύρο Καλλέργη και την οικογένειά του»
Εύας Λαδιά: Σωκράτης Καλλέργης: Συνεπής στο δρόμο που χάραξε ο πατέρας του
Εύας Λαδιά: Σταύρος Καλλέργης: Σπουδαίος άνθρωπος, αγνός ιδεολόγος
