30 °C Rethymno, GR
30/06/2022

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Οι πρωτοετείς Ευέλπιδες στη Μάχη της Κρήτης

Το χρονικό ενός προαναγγελθέντος ηρωισμού

 

Του ΣΠΥΡΟΥ Μ. ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ*

ΜΕΡΟΣ  2ον

Ήταν περίπου 300 νέοι. Ήταν οι πρωτοετείς της τάξης του 1940 της Στρατιωτικής Σχολής Ευελπίδων. Η κήρυξη του πολέμου το ’40 τους βρήκε, μαθητές λίγων ημερών, στα θρανία αλλά από την πρώτη στιγμή ένιωσαν ότι η θέση τους ήταν στη πρώτη γραμμή. Λίγους μήνες μετά θα βρεθούν στην Κρήτη, στα Χανιά, δίπλα στη Μονή Παναγίας Οδηγήτριας Γωνιάς και υπό την σκέπη της. Είχαν πραγματοποιήσει ένα πολυήμερο ταξίδι από ξηράς και δια θαλάσσης, επικίνδυνο και εξαντλητικό. Είχαν κινδυνεύει από εχθρικά πυρά και την φουρτουνιασμένη θάλασσα, είχαν μείνει χωρίς φαγητό και νερό, πέρασαν κακουχίες, αλλά δεν χάσει το ηθικό τους. Είχαν ραντεβού με την Ιστορία και ήθελαν να είναι συνεπείς. Ας παρακολουθήσουμε το 2ο μέρος του χρονικού ενός προαναγγελθέντος ηρωισμού.

Προετοιμασία και ανησυχία…

1 Μαΐου 1941. Η Σχολή υπάγεται με γραπτή διαταγή απευθείας στο υπουργείο Στρατιωτικών της εν Κρήτη (Χανιά) Ελληνικής Κυβέρνησης του Εμμανουήλ Τσουδερού. Ορίστηκε διοικητής ο αντ/ρχης (ΠΖ) Κίτσος Λουκάς και στον χώρο γύρω από την Μονή οι Ευέλπιδες, συγκροτήθηκαν σε Τάγμα δύο Λόχων, των τριών διμοιριών ο καθένας και άρχισαν εντατική εκπαίδευση. Προβλεπόταν η χρησιμοποίησή τους σε Μονάδες της Κρήτης. Λόγω δε της επικρατούσας έντονης πολεμικής ατμόσφαιρας στη Μεγαλόνησο και εκτιμώντας ότι είναι πιθανή μια εχθρική επίθεση, εφαρμόστηκαν παράλληλα και μέτρα ασφαλείας, διασποράς, συναγερμού και ετοιμότητας στον χώρο καταυλισμού, αλλά και επιτόπου νυκτερινής επιτήρησης και έλεγχου των ακτών για τυχόν απόβαση. Ωστόσο ενώ τα σύννεφα του πολέμου πλησίαζαν στην Κρήτη, οι επιχειρησιακές δυνατότητες της Σχολής παρέμεναν μηδαμινές.

16 Μαΐου 1941. Εκδίδεται η με αριθμ. Πρωτ. 1099 Διαταγή του υπουργείου Στρατιωτικών με θέμα: «Διατάσσομεν υποβολήν Φ. Μ. Ευελπίδων και διάθεσιν τούτων είς Μονάδας» με την οποία εντέλλονται τα κάτωθι:

α) επικυρώνει τον «Πίνακα αποτελεσμάτων των εξετάσεων» που είχαν δώσει οι ευέλπιδες, β) τους προάγει σε Ανθυπασπιστές, γ) διατάζει να «διατεθώσιν αυθημερόν» στα οκτώ συντάγματα της Κρήτης με τη χορήγηση φύλλων πορείας και δ) Να όργανώσει η άνωτέρα Στρατ. Διοίκησις Κρήτης πρόχειρον τελετήν διά την παράδοσιν της Σημαίας είς το Ίστορικόν Άρχείον Κρήτης προς προσωρινήν φύλαξιν αυτής.

Η τελετή πράγματι οργανώθηκε και ορίστηκε για τις 20 Μαΐου. Για τον λόγο αυτό, το απόγευμα της προηγουμένης, οι ευέλπιδες είχαν απαλλαγεί από την ευθύνη φύλαξης του αεροδρομίου Μάλεμε και είχαν απαγκιστρωθεί από τις θέσεις τους. Αλλά η τελετή δεν θα πραγματοποιηθεί ποτέ κι αυτό γιατί……

20 Μαΐου 1941. Η Ιστορία αλλάζει κεφάλαιο. Αρχίζει η Μάχη της Κρήτης.

Η λιτή τελετή για την ονομασία των νέων αξιωματικών και τη παράδοση της Σημαίας της Σχολής, στην οποία θα παρευρίσκοντο ο Βασιλέας, εκπρόσωποι της Κυβέρνησης, ο Άγγλος στρατηγός Φραυμπεργκ κ.ά, δεν πρόλαβε να γίνει. Το ίδιο πρωί, ξεκίνησε η γερμανική Επιχείρηση Ερμής (Unternehmen Merkur) για την κατάληψη της Κρήτης από αέρος. Ήταν η πρώτη αποστολή που επρόκειτο να φέρει σε πέρας μόνη της η γερμανική πολεμική αεροπορία. Υπήρξε η πιο καταπληκτική εκστρατεία σε ολόκληρο τον πόλεμο, θα σχολιάσει μετά από χρόνια ο βρετανός στρατηγός και ιστορικός Τζ. Φούλερ (JFC Fuller).

Πρώτος στόχος το αεροδρόμιο που μέχρι το προηγούμενο βράδυ φυλούσαν οι νεαροί σπουδαστές. Οι λάμψεις των εκρήξεων στο Μάλεμε και στη γύρω περιοχή ήταν συνεχείς κι ο καπνός κι η σκόνη ανέβαιναν πολύ ψηλά. Οι ευέλπιδες θα τρέξουν να πάρουν τα όπλα τους και τα ελάχιστα πυρομαχικά και περνώντας μέσα από μια χαράδρα κινήθηκαν για να καταλάβουν θέσεις άμυνας νοτιοδυτικά της Μονής. Αμέτρητα αεροπλάνα είχαν καλύψει τον ουρανό πάνω από τις περιοχές Μάλεμε, Γεράνι, Σπηλιά, Δελιανά, Κολυμπάρι. Ύστερα από ένα πρωτοφανή σε ένταση και διάρκεια βομβαρδισμό, έκαναν την εμφάνιση τους και τα μεταγωγικά αεροπλάνα και ο ουρανός γέμισε από εκατοντάδες αλεξίπτωτα. Οι γερμανοί αλεξιπτωτιστές επεδίωξαν να εξασφαλίσουν την δυτική πλευρά του ποταμού Ταυρωνίτη προς το Κολυμπάρι. Η εμπλοκή του 1ου λόχου της Σχολής υπήρξε πλήρης και σε λίγο υπήρξε και ο πρώτος νεκρός. Ήταν ο πρωτοετής εύελπις Ιατρούλης Νικόλαος. Αμέσως εμπλέκεται και ο 2ος λόχος και προς το μεσημέρι σκοτώνεται ο επίσης πρωτοετής Κουβελίδης Γεώργιος και τραυματίζονται 4 ακόμη ευέλπιδες. Οι σπουδαστές της Σχολής, περικυκλωμένοι από αλεξιπτωτιστές και λόγω ελλείψεως πυρομαχικών βρίσκονταν σε δυσχερή θέση αλλά θα υπερασπιστούν τις θέσεις τους έως ότου βραδιάσει. Επειδή ωστόσο η παραμονή σε εκείνη την τοποθεσία εγκυμονούσε σοβαρούς κινδύνους διατάχθηκαν, σε συνεννόηση με τον διοικητή του Τάγματος, να απαγκιστρωθούν και με νυχτερινή πορεία να παρακάμψουν γερμανικές θέσεις κινούμενοι νότια, με την βοήθεια χωροφυλάκων και εθελοντών χωρικών.

21 Μαΐου 1941.Το ξημέρωμα και μετά από πορεία 16 χιλιόμετρων έφτασαν στο χωριό Δελιανά με επιδίωξη να αποκαταστήσουν επικοινωνία με το 1ο Σύνταγμα Πεζικού και με πρόθεση να συνεχίσουν ανατολικά προς τα Χανιά. Αυτό άλλωστε προέβλεπε και η εξ αρχής δοθείσα εντολή από τον γενικό διευθυντή του υπουργείου Στρατιωτικών «περί του τρόπου ενεργείας» σε περίπτωση εχθρικής εισβολής στη Μεγαλόνησο.

Οι Ευέλπιδες αποφασισμένοι να βοηθήσουν ως πλαγιοφυλακή στην άμυνα της περιοχής των Χανίων σύμφωνα με το σχέδιο, κινήθηκαν το βράδυ ανατολικά διασχίζοντας βουνά και χαράδρες στη διαδρομή Δελιάνα – Κακόπετρα – Σεμπρωνα – Χωστή – Λάκκοι – Θέρισσος – Δράκωνα – Ράμμη. Χάρις στον απόστρατο ταγματάρχη Δημ. Μιχαλογιαννάκη, εξασφαλίστηκε η λιτή σίτιση τους, ενώ ντόπιοι προσφέρθηκαν να τους βοηθήσουν. Φτάνοντας όμως περίπου στο ύψος των Χανίων η απογοήτευσή τους ήταν μεγάλη. Την πόλη είχαν ήδη καταλάβει οι γερμανοί. Δεν μπορούν να βοηθήσουν και ένοιωθαν εγκλωβισμένοι. Θα αποφασίσουν να κατευθυνθούν νότια, καθώς δεν έμενε πλέον άλλη διέξοδος παρά η διαφυγή τους προς τις νότιες ακτές της Κρήτης. Θα ακολουθήσει μια περιπετειώδεις και εξαντλητική πορεία οκτώ (8) ημερών πάνω από τις απόκρημνες και δύσβατες πλαγιές και διαβάσεις των Λευκών Ορέων. Τζιτζιφιές – Εμπρόσνερο – Σφακιά.

27 Μαΐου 1941. Ο διοικητής της Σχολής στέλνει αναφορά στο χωριό Φρε, όπου είναι εγκατεστημένη η Ελληνική Κυβέρνηση και ο Συμμαχικός Διοικητής Δυνάμεων Κρήτης. Αιτείται τη διάθεση πλωτών μέσων για τη μεταφορά της Σχολής στην Αίγυπτο. Ήδη όμως η οργανωμένη αντίσταση κατά των δυνάμεων εισβολής έχει σταματήσει και οι μάχιμες βρετανικές δυνάμεις κατευθύνονταν νότια, με σκοπό να εγκαταλείψουν τη Μεγαλόνησο. Δυστυχώς η απάντηση του υπουργού Στρατιωτικών είναι αρνητική. Αντιθέτως εξουσιοδοτεί τον διοικητή της Σχολής να την διαλύσει ή να την παράδοση ως «αιχμάλωτη πολέμου» στον στρατό κατοχής.

28 ή 29 Μάιου 1941.  Ώρα 5η πρωινή. Ξημερώνει μια μαύρη μέρα. Στο οροπέδιο Ασκύφου, ο διοικητής Λ. Κίτσος, διατάσει την στάση και συγκέντρωση του «εν πορεία» Τάγματος των Ευέλπιδων και αφού τους ενημέρωσε ότι δεν υπάρχουν διαθέσιμα πλωτά μέσα, προκειμένου να απομακρυνθούν από την Κρήτη, τους ανακοίνωσε ότι σύμφωνα με τις οδηγίες της Κυβέρνησης «άπό ταύτης της στιγμής» η Σχολή διαλύεται. Ακολουθούν σύντομες οδηγίες αντάρτικης δράσης και διαφυγής, από τους διμοιρίτες και οι ευέλπιδες με κατεβασμένα κεφάλια και χωρισμένοι σε μικρές ομάδες αποχωρούν προς άγνωστες γι’ αυτούς κατευθύνσεις. Ήταν το τέλος μιας λαμπρής προσπάθειας απαράμιλλης αυτοθυσίας και ηρωισμού, αντάξιας της ιστορίας της Στρατιωτικής Σχολής Ευελπιδων.

ΓΕΣ/ΔΙΣ. Το σχεδιάγραμμα των επιχειρήσεων στην περιοχή του Μάλεμε κατά την πρώτη μέρα της Μάχης της Κρήτης.

Αυτόνομες πορείες και θυσίες

Οι μισοί περίπου Ευέλπιδες και κάποιοι αξιωματικοί κατέφυγαν αρχικά στην περιοχή των Σφακίων σε μια απέλπιδα προσπάθεια να φτάσουν στην Αίγυπτο. Τελικά μόνον 12 κατόρθωσαν να φύγουν την νύκτα της 31ης Μάιου, με συμμαχικά πλοία. Οι περισσότεροι συνελήφθηκαν ή παραδόθηκαν λίγο αργότερα και κλειστήκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης αιχμαλώτων στο Μάλεμε, στη Σούδα και στο Ρέθυμνο στο γυμνάσιο, κάτω από άσχημες συνθήκες. Αργότερα, μερικοί κατόρθωσαν να δραπετεύσουν, ενώ οι υπόλοιποι αφέθηκαν σταδιακά ελεύθεροι από τον Ιούλιο μέχρι τον Οκτώβριο του 1941 και μεταφέρθηκαν με πλοία στον Πειραιά. Κάποιους από αυτούς θα τους «συναντήσουμε» αργότερα σε πολλές αντιστασιακές δράσεις.

Κλείνοντας αξίζει να γίνουν δύο ιστορικές αναφορές. Η πρώτη, ότι στις 30 Αυγούστου 1941 εκδόθηκε από τη Κυβέρνηση Τσολάκογλου το Νομοθετικό Διάταγμα ύπ’ άριθ. 437 «Περί καθορισμού της καταστάσεως κλπ τών μαθητών τών τέως Στρατιωτικών Σχολών Εύελπίδων και Δοκίμων». Το Άρθρο 3 ανέφερε: Το σχολικόν έτος 1940-1941 θεωρείται διά τους ως άνω μαθητάς λήξαν τον Απρίλιον του 1941, θεωρούνται δε ούτοι ως έπιτυχώς διακούσαντες τα κατ΄ αύτό διδαχθέντα μαθήματα.

Είναι φανερό πως, το άφοβο και αδιοίκητο οδοιπορικό, η εκπαίδευση στην Μονή Γωνιάς, ο ηρωισμός και η θυσία των νεαρών Ευέλπιδων από την πρώτη στιγμή της μάχης της Κρήτης, ήταν για τη δοτή κατοχική κυβέρνηση ως «μη γενόμενα».

Και η δεύτερη, ότι από τους δώδεκα κρητικούς πρωτοετείς του ’40, οι δύο εξ αυτών θα χάσουν την ζωή τους λίγο πριν στην Πατρίδα μας επανέλθει η ελευθερία και η επικρατήσει η ειρήνη. Σύμφωνα με τα επίσημα αρχεία του Ε.Σ. ο Εύελπις Αντώνιος Περράκις από τα Χανιά έχασε την ζωή του στις 12 Ιουλίου 1944 στην Αθήνα, ενώ ο Εύελπις Ιωάννης Μαμουνάκης από την Ιεράπετρα σκοτώθηκε στις 13 Δεκεμβρίου 1944 στην περιοχή της Καισαριανής (Αθήνα), στην βραχύβια αλλά ταραγμένη και αδελφοκτόνα μετακατοχική περίοδο.

«Πατρίδος προμαχούντες Ευέλπιδες αγώνα τον καλόν ηγωνίσαντο τήδε»

Η Σημαία, η Μονή και το Μνημείο

Η Σημαίας της Σχολής, πως ήδη αναφέρθηκε, δεν παραδόθηκε τελικά στο Ιστορικό Αρχείο Κρήτης «προς προσωρινήν φύλαξιν αυτής» καθόσον η αιφνίδια αεροβίωση των γερμανών αλεξιπτωτιστών, το πρωί της 2ης/5, δεν επέτρεψε την επίσημη παράδοση της, συμφώνα με τη σχετική διαταγή. Κατά μία εκδοχή η Σημαία παραδόθηκε στον ηγούμενο της Μόνης Γωνιάς και παράμεινε εκεί σε όλη τη διάρκεια της Κατοχής. Κατά μία άλλη – πιο πιθανή εκδοχή – εκείνο το πρωινό η εθελόντρια νοσοκόμα, σύζυγος του υπολ/γου Λυγιδάκη παράλαβε την Σημαία και την έκρυψε σε ασφαλές μέρος.

Η Σημαία της Σχολής ως Ιερό Κειμήλιο στο μουσείο της ΣΣΕ
Στην Σημαία της ΣΣΕ, που έφεραν μαζί τους οι Ευέλπιδες στην Κρήτη, απονεμήθηκε «Ο Ταξιάρχης του Αριστείου Ανδρείας».

Μετά την απελευθέρωση (Οκτώβριος 1945) η Σημαία μεταφέρθηκε στην Αθήνα με αντιτορπιλικό του Β.Ν, παρασημοφορήθηκε με δύο (2) Πολεμικά Μετάλλια: του Ταξιάρχη Αριστείου Ανδρείας και του Πολεμικού Σταυρού Α’ Τάξεως και τοποθετήθηκε ως Ιερό Κειμήλιο στο μουσείο της ΣΣΕ.

Στην Ιερά Μονή Παναγίας Οδηγήτριας Γωνιάς, η παραμονή έστω και για βραχύ διάστημα των Ευέλπιδων, της δημιούργησε επιπλέον προβλήματα μετά την έλευση των Γερμανών. Όπως αναφέρει ο Στέφανος Μυλωνάκης στο βιβλίο του: «Εκκλησία Κρήτης – Γερμανική κατοχή 1941-1945» «…είχον συγκεντρωθή έκεί (στη Μονή) τρόφιμα και άλλα είδη, νοσοκομιακά κλπ. άφθονώτερα χάριν των μαθητών της Σχολής. Μετά την κάθοδο όμως των άλεξιπτωτιστών….. και την κατάληψίν της υπό των γερμανών, τα τρόφιμα ταύτα έδωκαν άφορμήν είς τους γερμανούς να ένοχοποιήσουν τους μοναχούς, ότι είργάζοντο έπαναστατικώς, ότι είχον περισσότερα τρόφιμα, άπ΄ ότι παρουσίαζον, ότι άπέκρυπτον και όπλα και ότι έπομένως ένήργουν σαμποτάζ κατά των γερμανικών στρατευμάτων, δι΄ ό και τους μοναχούς και τον ήγούμενόν τους Ίωακείμ Λατινάκην τους συνέλαβον όλους και τους ένέκλεισαν είς την Άγυιάν (φυλακή). Όλίγον άργότερον συνέλαβον και τον έπίσκοπον Κισάμου και Σελίνου Εύδόκιμον Συγκελάκην» ο οποίος υπήρξε και στρατιωτικός ιερέας.

Η Ιερά Μονή Παναγίας Οδηγήτριας Γωνιάς Χανίων (1930)

Με ημερομηνία δε 29/8/1941 και τον χαρακτηρισμό «Λίαν Επείγον» εκδόθηκε διαταγή του γερμανού Νομάρχη Χανίων Ερρ. Περμανσλάγκερ.

«Προς τον θεοφιλέστατον Επίσκοπον Κυδωνίας και Αποκορώνου. Κατ΄ έντολήν των Γερμανικών Στρατ. Άρχών Κατοχής Κρήτης, παρακαλούμεν ύμάς, όπως ένεργήσητε δεόντως και έκκενωθή το ταχύτερον ή Μονή Γωνιάς Κολυμβαρίου, προς έγκατάστασιν έν ταύτης Γερμανικής Άρχής. Ή διαταγή αύτη δέον να έκτελεσθή το ταχύτερον.»

Το Μνημείο των Πεσόντων Ευέλπιδων στην Μάχη της Κρήτης ανεγέρθη τριάντα ακριβώς χρόνια από την ιστορική εκείνη μάχη. Τον Μάιο του 1971 πραγματοποιήθηκαν τα επίσημα εγκαίνια με μία λαμπρή τελετή. Βρίσκεται σε ένα υπέροχο σημείο, στο ύψωμα της χερσονήσου Ροδοπού στο Κολυμπάρι και δεσπόζει πάνω από το κρητικό πέλαγος. Πιθανόν να πρόκειται και για το ίδιο ύψωμα που πρωτοαντίκρισαν από τα καΐκια οι ηρωικοί ευέλπιδες το ξημέρωμα της 29ης Μαΐου 1941 όταν πλησίαζαν τις ακτές της Μεγαλονήσου. Στο μνημείο αναγράφονται όπως αρμόζει, με μεγάλα και ευκρινή γράμματα, τα ονόματα των δύο (2) πρωτοετών Ευέλπιδων και των επτά (7) ανθυπασπιστών Πεζικού (δευτεροετών) που έπεσαν ηρωικά ή χάθηκαν τις πρώτες ώρες της Μάχης της Κρήτης.

Στο μνημείο αναγράφονται με μεγάλα και ευκρινή γράμματα – όπως αρμόζει – τα ονόματα των δύο (2) πρωτοετών Ευέλπιδων και των επτά (7) ανθυπασπιστών Πεζικού (δευτεροετών) που έπεσαν ηρωικά ή χάθηκαν τις πρώτες ώρες της Μάχης της Κρήτης

**Ευχαριστούμε για την βοήθειά τους στην έρευνα, το τμήμα Δημοσίων Σχέσεων και Εθιμοτυπίας της Σ.Σ.Ε. και την υπεύθυνη της βιβλιοθήκης, της διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού, κ. Ελ. Βομπίρη.

 

Βιβλιογραφικές αναφορές:

Μπερδεκλής, Π. Γ. (2011). Αναμνήσεις ενός Ευέπλιδος του ‘40. Αθήνα.

Μυλωνάκη, Δ. Σ. (1948). Εκκλησία Κρήτης. Γερμανική κατοχή 1941-45. Χανιά: Εκδόσεις Κ. Μαριδάκη.

Τσιλιόπουλος, Ε. (2002). Η Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων στη Μάχη της Κρήτης, Περιοδικό Στρατιωτική Ιστορία (τ. 7), Αθήνα.

Φωτόπουλος, Σ. Χ. (2011). Το χρονικό μίας εποποιίας. Αθήνα: Εκδόσεις ΓΕΣ.

*Ο Σπύρος Μ. Θεοδωράκης είναι πρώην τραπεζικός. Είναι συγγραφέας, αρθρογραφεί στο nautilia.gr και είναι ραδιοφωνικός παραγωγός στο σταθμό ΚΡΗΤΗ fm 87,5 (Αθήνα). Είναι μέλος της Παγκρήτιας Δημοσιογραφικής Ένωσης Μ.Μ.Ε.