Με αφορμή την ημέρα της γυναίκας, θα θέλαμε να αναφερθούμε σε δύο ενδιαφέρουσες γυναικείες μορφές της ελληνικής μυθολογίας, την Πηνελόπη της «Οδύσσειας» και την Ελένη της «Ιλιάδας», τις πιο εμβληματικές γυναίκες της ομηρικής ποίησης. Οι δύο αυτές ηρωίδες θεωρούμε ότι αντιπροσωπεύουν διαφορετικούς τύπους γυναικείας παρουσίας και λειτουργίας μέσα στον κόσμο των επών.
Η Πηνελόπη, σύζυγος του βασιλιά της Ιθάκης Οδυσσέα, προβάλλεται, όπως βλέπουμε στην «Οδύσσεια», ως το πρότυπο της πιστής και συνετής συζύγου. Για είκοσι χρόνια παραμένει αφοσιωμένη στον άνδρα της, παρά την πολύχρονη απουσία του, το ότι έχει επωμιστεί την ανατροφή – στην ουσία ως επικεφαλής μονογονεϊκής οικογένειας – του γιου τους, Τηλέμαχου, και την οχληρή πίεση των μνηστήρων. Το έξυπνο ομολογουμένως τέχνασμά της με το υφαντό, που το υφαίνει την ημέρα και το ξηλώνει τη νύχτα για να αργεί όσο μπορεί πιο πολύ την επιλογή ενός από τους μνηστήρες ως νέου της συζύγου, δείχνει όχι μόνο υπομονή αλλά και εξαιρετική ευφυΐα. Η δράση της εξελίσσεται κυρίως στον χώρο του οίκου και έχει άρρηκτη σχέση με τη διατήρηση της οικογενειακής και κοινωνικής τάξης. Στον Όμηρο, η Πηνελόπη στέκει ως παράδειγμα προς μίμηση για τη σταθερότητα, τη σύνεση και την αφοσίωση στον γάμο.
Ας δούμε τώρα την Ελένη, τη σύζυγο του βασιλιά της Σπάρτης Μενέλαου, η οποία παρουσιάζεται ως μια μορφή που συνδέεται με τη δημόσια ζωή και τις μεγάλες συγκρούσεις. Η εξαιρετική εξωτερική ομορφιά της και η απόφασή της να εγκαταλείψει την οικογενειακή εστία για το χατίρι του έρωτα, δείγμα του δυναμικού της χαρακτήρα, λογαριάζονται ως οι αφορμές για τον Τρωικό Πόλεμο, αφού η φυγή της με τον Πάρη καταλήγει στην μακροχρόνια και πολυαίματη σύγκρουση Αχαιών και Τρώων. Στην «Ιλιάδα», ωστόσο, η μορφή της δεν είναι μονοδιάστατη. Η ίδια συχνά εκφράζει μεταμέλεια και αυτοκριτική για όσα έχουν γίνει, γεγονός που της προσδίδει μια έντονη δραματική διάσταση. Παράλληλα, η παρουσία της επηρεάζει τις σχέσεις ανάμεσα στους Αχαιούς και τους Τρώες, μεταφέροντάς την έτσι στο επίκεντρο της πολιτικής και πολεμικής πραγματικότητας.
Έχοντας όλ’ αυτά υπόψη, οδεύουμε στο συμπέρασμα ότι ενώ η Πηνελόπη συνδέεται με τον ιδιωτικό χώρο του οίκου και τη διατήρηση της τάξης, η Ελένη σχετίζεται με τον δημόσιο χώρο και με γεγονότα που ανατρέπουν την ισορροπία του κόσμου. Η γυναίκα του Οδυσσέα φανερώνεται ως σύμβολο πίστης, αγάπης, εγκράτειας, λογικής και σταθερότητας, ενώ η γυναίκα του Μενέλαου προβάλλει από τον Όμηρο ως μορφή που ενσαρκώνει τη δύναμη της ομορφιάς και την αμφισημία της ανθρώπινης ευθύνης.
Κατόπιν αυτών, όλοι θα συμφωνήσουμε ότι, αναδεικνύοντας τις δυο του αυτές ηρωίδες, ο Όμηρος παρουσιάζει δύο διαφορετικά διαχρονικά πρότυπα γυναικείας παρουσίας. Στη μεν «Οδύσσεια» μάς δείχνει την πραγματική οικοδέσποινα, τη γυναίκα δηλαδή που διαφυλάσσει την τάξη της οικογένειας και μεριμνά, όσο μπορεί, απόντος του ανδρός της για το σπίτι της. Στη δε «Ιλιάδα» μάς προβάλλει τη δυναμική γυναίκα που γίνεται αιτία μεγάλων ιστορικών γεγονότων.
