Ερευνητικό πρόγραμμα με εταίρο το ΜΑΙΧ και το Πανεπιστήμιο του Βερολίνου, που εστιάζει στη διαχείριση των υδάτων στην κλιματική κρίση και στην πιλοτική εφαρμογή αναγεννητικών πρακτικών στην παραγωγή
Οι μεγάλες, σύγχρονες προκλήσεις που αντιμετωπίζει ο πρωτογενής τομέας στην Κρήτη, με τη λειψυδρία, την ακρίβεια σε πρώτες ύλες, τα ενεργειακά κόστη και τον αυξανόμενο ανταγωνισμό έχουν οδηγήσει σε μία πραγματικότητα περιορισμένων περιθωρίων κέρδους, που εκτοπίζει τους παραγωγούς από την ενασχόληση με τον κλάδο και οδηγεί σε ολοένα και περισσότερες εγκαταλελειμμένες εκτάσεις γης. Την ίδια ώρα, τα καλλιεργήσιμα εδάφη ξεραίνονται, εξαντλούν τις δυνατότητές τους, αυξάνοντας τις απαιτήσεις τους για αρδεύσιμο νερό και μειώνοντας τις αποδόσεις τους. Οι οικονομικές δυσχέρειες του κλάδου σε συνδυασμό με τις εντεινόμενες ξηροθερμικές συνθήκες του νησιού έχουν οδηγήσει αναπόφευκτα την γεωργία σε αναζήτηση λύσεων για την μακροπρόθεσμη επιβίωσή της. Η αποκατάσταση της γονιμότητας των εδαφών, η ενίσχυση της βιοποικιλότητας και η βελτίωση της υδατικής ανθεκτικότητας των καλλιεργειών, στο πλαίσιο μιας ολιστικής προσέγγισης της διαχείρισης των τοπικών αγροτικοικοσυστημάτων είναι ανάμεσα στους στόχους που μπορεί να επιτελέσει το μοντέλο της αναγεννητικής γεωργίας. Συχνά, η έλλειψη ενημέρωσης, η προσκόλληση στον συμβατικό τρόπο καλλιέργειας και η παραπληροφόρηση σχετικά με τα κόστη μετάβασης σε ένα αναγεννητικό σχεδιασμό των καλλιεργειών αποτελούν αποτρεπτικούς παράγοντες ενασχόλησης με αυτήν, ωστόσο οι συνθήκες των καιρών έχουν οδηγήσει στην εξέταση εναλλακτικών κατευθύνσεων. Σε σύγκριση με τη συμβατική γεωργία, η αναγεννητική μειώνει την εξάρτηση από εξωτερικές εισροές (χημικά λιπάσματα και φυτοπροστατευτικά), αυξάνει τη δέσμευση ηλιακής έκθεσης και ενισχύει την ανθεκτικότητα σε ακραία καιρικά φαινόμενα, ενώ συγκριτικά με τη βιολογική γεωργία, δεν περιορίζεται απλώς στην αποφυγή συνθετικών ουσιών, αλλά επιδιώκει μία μετρήσιμη αύξηση των οργανικών ουσιών και αναβάθμισης των εδαφικών δυνατοτήτων. Ουσιαστικά, για μία περιοχή όπως η Κρήτη, η αναγεννητική γεωργία συνιστά στρατηγική επιλογή βιωσιμότητας, συνδυάζοντας περιβαλλοντικά οφέλη, με οικονομική απόσβεση. Η μετάβαση βέβαια, δυστυχώς δεν μπορεί να επιτευχθεί μεμονωμένα, αλλά απαιτεί έναν σχεδιασμό που να συμπεριλαμβάνει όλα τα μέλη της αλυσίδας, από τον παραγωγό, μέχρι τον έμπορο και τον καταναλωτή. Για αυτήν τη μετάβαση απαιτούνται συντονισμένες προσπάθειες από διαφορετικές πλευρές, αλλά κυρίως διάθεση για εκπαίδευση, συμβουλευτική και συνεπή στρατηγική εφαρμογής.
«Σε ένα σύστημα που υποφέρει από τη λειψυδρία, η αναγεννητική γεωργία γίνεται ακόμα πιο επιτακτική»
Πρακτικές όπως η μόνιμη εδαφοκάλυψη με ψυχανθή ή αυτοφυή φυτά, η εφαρμογή οργανικής επίστρωσης με κλαδοτεμαχισμένα υπολείμματα ελιάς και η χρήση κομπόστ για την ενίσχυση της μικροβιακής ζωής του εδάφους μπορούν να ενισχύσουν τη διαφοροποίηση της παραγωγής και να συνεισφέρουν στη σταθερότητα του μικροκλίματος. Παράλληλα, συνδυαστικές καλλιέργειες, όπως ελαιώνες με αρωματικά φυτά και ελεγχόμενη βόσκηση μπορούν να συμβάλλουν στην καταπολέμηση εχθρών των φυτών, ενώ τεχνικές ορθής διαχείρισης νερού, όπως μικρά φράγματα επιβράδυνσης απορροής και αύξηση των οργανικών ουσιών μπορούν να οδηγήσουν σε συγκράτηση της υγρασίας και συνεπώς ποιοτικότερη άρδευση. Με το τελευταίο ακριβώς κομμάτι ασχολείται το ερευνητικό έργο FLOW4Med του Horizon Europe, με συντονιστή το Πολυτεχνείο του Βερολίνου και εταίρο το Μεσογειακό Αγρονομικό Ινστιτούτο Χανίων, το οποίο ουσιαστικά εστιάζει στη διαχείριση των υδάτων στην κλιματική κρίση. Με αιχμή την Κρήτη, η οποία αποτελεί μελετητικό ενδιαφέρον του έργου, εξετάζεται το πώς η οικοσυστημική αποκατάσταση και η αγροδασοπονία μπορούν να αυξήσουν τη κατακράτηση νερού στο έδαφος, να μειώσουν τον πλημμυρικό κίνδυνο και να ενισχύσουν την ανθεκτικότητα των αγροτικών τοπίων απέναντι σε ακραία καιρικά φαινόμενα. Στην πράξη, αυτό μεταφράζεται σε πιλοτικές εφαρμογές που συνδυάζουν υδρολογική μοντελοποίηση, τοπική γνώση και συμμετοχικό σχεδιασμό με αγρότες και φορείς διαχείρισης. Για την Κρήτη, αυτό σημαίνει μετάβαση από αποσπασματικές παρεμβάσεις, σε μια συστημική στρατηγική προσαρμογής, όπου το νερό αντιμετωπίζεται ως κρίσιμος άξονας βιωσιμότητας και αγροτικής ανθεκτικότητας στην κλιματική κρίση. Ο ερευνητικός συνεργάτης του ΜΑΙΧ, σύμβουλος παραγωγών και επιχειρηματίας στο κομμάτι της αναγεννητικής γεωργίας, Νικόλαος Γρυσπολάκης, μίλησε στα «Ρ.Ν.» για τις εφαρμογές των αναγεννητικών μεθόδων στην παραγωγή και το στάδιο στο οποίο βρίσκεται η Κρήτη.
Όπως τόνισε, «Αναγεννητική γεωργία σημαίνει ότι το οικοσύστημα, αντί να παραμένει στο στάδιο που βρίσκεται τη στιγμή που ξεκινάει η παραγωγή, ή να υποβαθμίζεται, αναγεννάται, δηλαδή αυξάνεται η οργανική ουσία στο έδαφος, η βιοποικιλότητα και άρα η γονιμότητα. Αν πάρουμε τη συμβατική γεωργία, ξεκινάει με ένα οικοσύστημα πλούσιο και αρχίζει να αφαιρεί και να εξορύσσει στοιχεία, μέχρι να πεθάνει. Στη συμβατική γεωργία πλέον, φέρνουμε πόρους από την άλλη άκρη του κόσμου, είτε είναι συνθετικά λιπάσματα, είτε φυτοφάρμακα, είτε οργανική ουσία, διότι από μόνοι τους έχουν εξαντληθεί» και στην συνέχεια σχολίασε ότι «σε ένα σύστημα που υποφέρει από τη λειψυδρία, η αναγεννητική γεωργία γίνεται ακόμα πιο επιτακτική, διότι το να φέρνουμε συνεχώς πόρους απέξω, σημαίνει ότι πλέον δεν είμαστε βιώσιμοι. Ο μόνος τρόπος για να είναι βιώσιμο κάτι είναι να σταματήσει αυτή η πρακτική, να σταματήσουμε να εξαρτόμαστε από κάτι άλλο». Σύμφωνα με τον κ. Γρυσπολάκη, οι περισσότεροι αγρότες στερούνται πληροφόρησης και στοιχειώδους κατανόησης των νέων πρακτικών, με αποτέλεσμα να ζητούν απλά τρόπους εξοικονόμησης κόστους για τη συμβατική παραγωγή, όπως φθηνότερο ρεύμα, πετρέλαιο και λιπάσματα.
Αντιθέτως, θα μπορούσαν να διεκδικούν χρήματα για την εκπαίδευσή τους. «Σε ένα μέρος που οι πόροι έχουν λιγοστέψει, το νερό έχει λιγοστέψει δραματικά, πρέπει να αλλάξουμε τις πρακτικές μας» σχολίασε και στη συνέχεια ανέλυσε τρεις βασικές μεθόδους εφαρμογής αναγεννητικής γεωργίας, που μπορούν να εφαρμοστούν στην Κρήτη: Κατάργηση του οργώματος για την καταστροφή των ζιζανίων, θρυμματισμός των κλαδιών – διάχυσή των οργανικών ουσιών στις καλλιεργήσιμες εκτάσεις και όχι καύση αυτών και τέλος εισαγωγή νέων, περισσότερων και συνδυαστικών ειδών καλλιέργειας. «Τα αποτελέσματα αυτών των πρακτικών στις ελιές είναι πάρα πολύ προφανή, από τον πρώτο κιόλας χρόνο, με δραστική μείωση της ανάγκης για άρδευση, επίσης δραστική μείωση του δάκου και πολλών άλλων ασθενειών. Εφόσον έχεις βιοποικιλότητα υπάρχουν θηρευτές των εχθρών της ελιάς, οι οποίοι δεν μπορούν να ζήσουν σε ξερό χώμα και οι επιπτώσεις είναι πάρα πολύ γρήγορα», εξήγησε ο κ. Γρυσπολάκης. Πολυετείς καλλιέργειες, με υψηλή ανθεκτικότητα στις κλιματικές συνθήκες και με μειωμένες ανάγκες για νερό είναι επίσης ανάμεσα στις καταλληλότερες για τη μετάβαση στην αναγεννητική γεωργία, σύμφωνα με τον κ. Γρυσπολάκη. «Υπάρχουν καλλιέργειες, οι οποίες είναι ανθεκτικές στις ακραίες συνθήκες, δεν χρειάζεται κάθε χρόνο να τις ξαναφυτεύουμε, εμπλουτίζουν το έδαφος, αντί να το καταστρέφουν και μπορούν να λειτουργούν ως συνκαλλιέργειες, δηλαδή να μην είναι μόνο μία καλλιέργεια», ανέφερε και έθεσε το παράδειγμα του περιστεροφάσουλου, «ενός θάμνου που έχει διάρκεια ζωής πέντε με οκτώ έτη, η παραγωγή του είναι πάρα πολύ μεγάλη, είναι αζωτοδεσμευτικό, εμπλουτίζει το έδαφος, βοηθάει στην κατακράτηση των υδάτων», όπως εξήγησε, ωστόσο απαιτεί μία θετική προσέγγιση από όλη την αλυσίδα της παραγωγής. «Αυτό είναι τεράστιο πρόβλημα για τους παραγωγούς, δηλαδή το ποιος θα το αγοράσει, ποιος θα το προωθήσει, ποιος θα το φάει».
Ένας ακόμα μεγάλος προβληματισμός των αγροτών, σχετικά με την υιοθέτηση αυτών των μεταβατικών μεθόδων έχει να κάνει με το κόστος. Όπως τόνισε ο κ. Γρυσπολάκης, «εν τέλει το κόστος είναι εξαιρετικά χαμηλότερο, σε σχέση με τη συμβατική παραγωγή. Υπάρχουν άνθρωποι με 100 στρέμματα αβοκάντο, οι οποίοι δεν βγάζουν κέρδος, ξοδεύουν τεράστια ποσά στο νερό, στα λιπάσματα, στα φυτοφάρμακα, στη διαχείριση που κάνουν με συμβατικό τρόπο που είναι καταστροφική», ανέφερε και στη συνέχεια συμπλήρωσε: «και τη μισή παραγωγή να έχεις από την αναγεννητική, αν μειώσεις όλα αυτά τα έξοδα, έχεις κέρδος. Επομένως δεν είναι δικαιολογία το κόστος». Μάλιστα, όπως σημείωσε, πολλοί παραγωγοί στην Κρήτη επωμίζονται τεράστια κόστη, εξαιτίας της λανθασμένης διαχείρισης του υδάτινου πόρου και της κατεύθυνσής του σε λάθος καλλιέργειες. «Δεν γίνεται σε ένα νησί το οποίο υποφέρει από τη λειψυδρία, να φυτεύουμε με τον πιο ακατάλληλο τρόπο φυτείες που χρειάζονται τεράστιες ποσότητες νερού. Αυτό σημαίνει απόλυτη αποσύνδεση από την πραγματικότητα και κανένα σχεδιασμό από την πλευρά της πολιτείας», ανέφερε ο κ. Γρυσπολάκης, εξηγώντας ότι «δεν αφήνουμε το νερό να απορροφηθεί από το έδαφος, το βάζουμε σε αγωγούς και το στέλνουμε στη θάλασσα και αυτό είναι επίσης μεγάλο πρόβλημα. Υπάρχει μία μανία με τα τεράστια φράγματα, η οποία παρότι έχει αποτύχει παταγωδώς, συνεχίζουν να σχεδιάζονται όλο και περισσότερα. Η αλυσίδα δεν ξεκινάει από τον αγρότη, αλλά από μία πολιτεία, που θα βάλει σε αυτό το παιχνίδι όλη την οικονομία του τόπου, ώστε να αρχίσει να αλλάζει η πράξη και η υλοποίηση. Δεν μπορούμε να ζητήσουμε από τον αγρότη αποσπασματικά να αλλάξει τις πρακτικές του, χωρίς να υπάρχει στήριξη, από όλη την κοινωνία και όλη την οικονομία», κατέληξε.
