Απόγονος του Πάνου Κορωναίου ήταν ο δημιουργός της ιστορικής «Μάντρας»
Παγκόσμια ημέρα μουσικής και το Ρέθυμνο έχει την τιμητική του. Γιατί όσο κι αν επιχειρήθηκε να διεκδικήσει πρωτιά στα εικαστικά, το καλλιτεχνικό παρελθόν του που αποτελεί μια πλειάδα σπουδαίων μουσικών άλλα έχει να βεβαιώσει.
Ρεθεμνιώτες οι περίφημοι Μπάμπης Πραματευτάκης (Σπήλι) Νίκος Μαμαγκάκης (Φραντζεσκιανά Μετόχια) Γιώργος Κουμεντάκης (Άγιος Ιωάννης Αγίου Βασιλείου) και κατά το ήμισυ ο Μάνος Χατζηδάκης (Μύρθιο Αγίου Βασιλείου).
Ρεθεμνιώτες οι πρωτομάστορες της κρητικής μουσικής (Κώστας Μουντάκης – Θανάσης Σκορδαλός – Λεωνίδας Κλάδος – Νίκος Μανιάς – Αλέκος Καραβίτης – Στέλιος Φουσταλιεράκης κ.π.ά.).
Ανωγειανός ο Νίκος Ξυλούρης με τη φωνή Αρχαγγέλου.
Ήταν εξαιρετικά φιλόμουσοι οι Ρεθεμνιώτες . Ανοικτοί σε κάθε ρεύμα δεν άργησαν να επηρεαστούν από τις επιρροές ευρωπαϊκής μουσικής ιδιαίτερα κατά την περίοδο της Ρωσικής κατοχής. Ίσως μάλιστα να ήταν ακόμα ισχυρότερες οι επιρροές αυτές αν έλειπε το τιτάνιο έργο του Παύλου Βλαστού να καταγράψει ακούσματα λαϊκής παράδοσης και κυρίως βυζαντινής μουσικής.
Ήταν πολύ φυσικό να παρακολουθούν την καλλιτεχνική κίνηση της Αθήνας και να θαυμάζουν καλλιτέχνες όπως ο Αττίκ ο ερχομός του οποίου ήταν το μέγιστο καλλιτεχνικό γεγονός της εποχής.
Ο Αττίκ (πραγματικό όνομα: Κλέων Τριανταφύλλου, 19 Μαρτίου 1885 – 29 Αυγούστου 1944) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους εκφραστές του ελληνικού ελαφρού τραγουδιού στις αρχές του 20ού αιώνα.
Γεννήθηκε στην Αθήνα και ήταν γιος της Εριθέλγης Ραπτάκη. Από τη μητέρα του ήταν εγγονός του Δημητρίου Ραπτάκη, ιατρού και βουλευτή Κυθήρων στην Ιόνιο Βουλή, και της Κλεοπάτρας Κορωναίου, αδελφής του στρατιωτικού Πάνου Κορωναίου. Μεγάλωσε στην Αίγυπτο, όπου παρακολούθησε μαθήματα μουσικής. Το 1907 φτάνει στο Παρίσι, για να σπουδάσει πολιτικές και οικονομικές επιστήμες – ως συνέχεια των σπουδών του στη Νομική Σχολή Αθηνών – όμως αποφάσισε να τις εγκαταλείψει γρήγορα για να γραφτεί στο Ωδείο του Παρισιού, όπου θα έχει καθηγητές τον Γκαμπριέλ Φωρέ, τον Καμίγ Σαιν-Σανς και τον Εμίλ Πεσάρ. Στο Παρίσι είχε εκδώσει περίπου 300 συνθέσεις, τραγούδια, μουσική για πιάνο, για οπερέτα, για μπαλέτο κ.ά. και έγινε ιδιαίτερα γνωστός. Συνεργάστηκε ως ηθοποιός με διάφορους θιάσους και συμμετείχε σε περιοδείες σε διάφορες χώρες ως το 1930, οπότε εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και δημιούργησε την περίφημη Μάντρα του Αττίκ.
Λίγο πριν από τον θάνατό του, πρωταγωνίστησε στην ταινία Χειροκροτήματα του Γιώργου Τζαβέλλα, που είχε κάποια σχεδόν αυτοβιογραφικά στοιχεία. Στην ταινία αυτή ο Αττίκ, κουρασμένος από τις κακουχίες της Κατοχής και υπερβολικά μελοδραματικός, σε λίγα θύμιζε τη γεμάτη δυναμισμό και ευφυΐα προσωπικότητα του δημιουργού της «Μάντρας».
Λίγους μήνες μετά αυτοκτόνησε παίρνοντας υπερβολική δόση υπνωτικών χαπιών, στις 29 Αυγούστου 1944, κατά μια τραγική ειρωνεία μόλις λίγο πριν την Απελευθέρωση της Αθήνας στις 12 Οκτωβρίου 1944. Ένα επεισόδιο με έναν Γερμανό στρατιώτη που τον χτύπησε καθώς οδηγούσε το ποδήλατό του, φαίνεται πως στάθηκε η αφορμή για μια προαναγγελθείσα αυτοκτονία, αποτέλεσμα κατάθλιψης στην οποία είχε περιπέσει.
Η Μάντρα του Αττίκ στο Ρέθυμνο
Η περίφημη Μάντρα του Αττίκ βρέθηκε στο Ρέθυμνο τον Δεκέμβριο του 1932. Ο θίασος ταξίδεψε από το Ηράκλειο και έδωσε δύο παραστάσεις (μια απογευματινή και μια βραδινή) στο Ιδαίον Άντρο του Ρεθύμνου.
Ο μεγάλος καλλιτέχνης είχε κι άλλους σημαντικούς καλλιτέχνες μαζί του όπως διαβάζουμε στον Τύπο.
«Η «Μάντρα του Αττίκ» φθάνει εξ’ Ηρακλείου αύριον δια να δώση εις το Ιδαίον Άντρον, καταλλήλως ανακαινισθέν υπό του Λυκείου των Ελληνίδων μίαν απογευματινήν και μίαν βραδυνήν.
Η Μάντρα του Αττίκ εκτός από τον κ. Αττίκ παραλαμβάνει τον γνωστότατον θεατρικόν συγγραφέα κ. Παντελήν Χορν, την καν Ισμήνην Πέτρου (Κοντράλτο) τον κ. Ανδρ. Αθανασιάδην (Ντιζέρ βαρύτονον) την Δίδα Ρίταν Δ. Δωδεκαέτιδα – ωδικόν φαινόμενον – τον κ. Ζαζάν (μίμονχορευτήν) την Δίδα Σουρλάν Δ. τον κ. Μ. Κοβαλέφσκυ τενόρον και τον κον Κορίνθιον με ολόκληρον το μοναδικόν εν Ελλάδι Χαβαγιανέζικο συγκρότημά του, το οποίον ενθουσιάζει, τέρπει και μαγεύει τους ακροατάς.
Η ΜΑΝΤΡΑ ΤΟΥ ΑΤΤΙΚ θα αφήση εις το Ρέθυμνον αναμνήσεις και διότι ο ΑΤΤΙΚ είναι μοναδικός εις το είδος του και διότι το συγκρότημά του αποτελείται από καλλιτέχνας αξίας και συγχρονισμένους. Προμηνύεται συρροή ώστε συνιστώμεν εις τους αναγνώστας μας να εξασφαλίσουν εγκαίρως τας θέσεις των».
Προφητική ήταν η τελευταία παράγραφος του άρθρου καθώς η παράσταση κατέληξε σε θρίαμβο σύμφωνα με τα ρεπορτάζ που ακολούθησαν και ανασύραμε από το αρχείο του «Πολιτιστικού Ρεθύμνου».
«Σπανίως είδεν η αίθουσα του Ιδαίου Άντρου τόσην κοσμοπλημμύραν όλων των κοινωνικών τάξεων και με τες αλατισμένες μάλιστα αυτήν την φοράν τιμές των εισιτηρίων. Οι Ρεθεμιώτες όμως έμειναν ικανοποιημένοι με το παραπάνω.
Ο Αττίκ με τους παθητικούς του στίχους εδόνησε τες καρδιές και των τρυφερών υπάρξεων και των δανδήδων – είδαμε ρεμβώδεις φυσιογνωμίας και είδαμε να κυλούν δειλά αρκετά δάκρυα- αλλά και των μεστωμένων και των γεροντοπαλληκάρων. Και εσκόρπισεν ο Αττίκ άφθονο το γέλοιο εις όλην την αίθουσαν. Ήρεσε πολύ το τραγούδι της Κυρίας Ισμήνης Πέτρου, και εστάθη συμπαθέστατος εις το κοινόν ο κ. Αθανασιάδης. Ο μίμος Κος Ζάζας είχεν επιτυχίαν εξαιρετικήν αν ληφθή υπ’ όψει ότι οι θεατρικοί αστέρες που εμιμείτο είναι άγνωστοι εις το πολύ κοινόν μας το οποίον είχε μόνον την διαίσθησιν της μελετημένης αποδόσεως των ρόλων.
Όχι ολιγωτέραν επιτυχίαν είχον οι μαντινάδες του κ. Παντελή Χορν και ιδιαιτέρως το φιλολογικό καλάθι που έπλεξε με τους τίτλους όλου του ημερησίου και Αθηναϊκού τύπου, χωρίς να παραλείψη και τον Τύπον της Ρεθύμνης. Σπανία δια το κοινόν μας απόλαυσις εστάθησαν οι Χαβάγιες του μοναδικού Ελληνικού συγκροτήματος του κ. Κορινθίου και πολλά ήσαν τα χειροκροτήματα και τα μπις Οι κατά κανόνα πολύ απαιτητικοί Ρεθεμιώτες έμειναν ευχαριστημένοι με το παραπάνω και δεν ηκούσαμεν κανένα ούτε από τους αιωνίους μουρμούρηδες να παραπονεθούν για τες δραχμούλες της εισόδου των.
Μπράβο του Αττίκ και όλης της Μάντρας του.
ΜΑ-ΤΣΑ»
Επίσκεψη Καλομοίρη
Ιστορική ήταν και η επίσκεψη του μεγάλου μουσουργού Μανόλη Καλομοίρη που επισκέφθηκε το Ρέθυμνο τον Ιούλιο του 1948. Είχε προσκληθεί από τον Πολύβιο Τσάκωνα για να παρακολουθήσει τις μαθητικές εξετάσεις του ωδείου.
Να καλέσεις έναν Μανώλη Καλομοίρη στην πόλη σου, για να παρακολουθήσει μαθητικές εξετάσεις, απαιτούσε από πλευράς σου μεγάλη τόλμη ακόμα και να το σκεφτείς. Και δεν ήταν μόνο η ταλαιπωρία του ταξιδιού, το σωτήριο έτος 1948 που αναφερόμαστε, αλλά και το γεγονός ότι ο μεγάλος μας συνθέτης, ήταν μια από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της εποχής του και πριν ακόμα αποκτήσει τον τίτλο του ακαδημαϊκού.
Κι όμως ο Πολύβιος Τσάκωνας το τόλμησε και κατάφερε να πετύχει ένα υψηλό στόχο, που ήταν η σωτηρία του Ωδείου μας που όδευε μεταπολεμικά, προς την καταστροφή.
Ο επανεκλεγείς πρόεδρος Μιχαήλ Πρεβελάκις, που βρισκόταν στη δύση της πολυσήμαντης ζωής του, μπορεί να ήθελε αλλά λόγω ηλικίας δεν ήταν πλέον σε θέση να προσφέρει τη βοήθεια που θα ήθελε.
Και τότε ο Πολύβιος Τσάκωνας το παίρνει πάνω του να ανασυγκροτήσει το Ωδείο μέσα από την Πνευματική Εστία που ήταν πρόεδρος. Άνθρωπος των Γραμμάτων και της Τέχνης ήξερε πολύ καλά τι σήμαινε Μανόλης Καλομοίρης. Σκέφτηκε όμως ότι αν εκμεταλλευόμενος την ιδιότητά του (είχε ιδρύσει το Ελληνικό Ωδείο-παράρτημα του οποίου ήταν το Ωδείο μας) τον έφερνε στην πόλη ασφαλώς θα έπειθε περισσότερο τους κρατούντες να κρατήσουν στην πόλη το Ωδείο και να πάψουν να αδιαφορούν για την τύχη του. Τόλμησε λοιπόν και τον προσκάλεσε. Και φανταζόμαστε τη χαρά του όταν ο μέγας μουσουργός αποδέχτηκε την πρόσκληση και μάλιστα με αρκετά ευγενικά λόγια για τη δράση της Πνευματικής Εστίας.
Όπως το είχε υποσχεθεί ο Μανώλης Καλομοίρης, αδιαφορώντας για την ταλαιπωρία μπήκε στο ατμόπλοιο «ΜΑΡΗ» και μετά από αρκετή ταλαιπωρία φθάνει στο Ρέθυμνο στις 23 Ιουλίου 1948.
Φαίνεται ότι τόσο το ταξίδι αλλά κυρίως η παραμονή τον εντυπωσίασαν, ώστε επιστρέφοντας δημοσίευσε τις εντυπώσεις του στην εφημερίδα «Έθνος» της 7ης Αυγούστου 1948 (τίτλος άρθρου «Μουσικά ταξείδια – Τρεις μέρες στο Ρέθυμνο….»).
Ένας ύμνος για το Ρέθυμνο ήταν το δημοσίευμά του στο «Έθνος» των Αθηνών (7 Αυγούστου 1948).
«Ήρθε λοιπόν ο Καλομοίρης στην πόλη μας και το κλίμα που αντίκρισε μαζί με τα νιάτα που τον αποθέωσαν, τον έκαναν να νιώσει την ίδια συγκίνηση που είχε αισθανθεί το 1936, όταν βρέθηκε στην Κρήτη, για να παραστεί στην κηδεία του Ελευθερίου Βενιζέλου.
Λάτρης του Εθνάρχη ο Σμυρνιός μέγας συνθέτης, ο ίδιος που είχε συνθέσει και το περίφημο «Βενιζέλε μας πατέρα της πατρίδος» σε ποίηση Α. Δόξα μόλις πληροφορήθηκε ότι ο μεγάλος πολιτικός δεν ζει πια είχε ζητήσει επίμονα από το υπουργείο Στρατιωτικών άδεια τριών ημερών για να κατέβει και να διευθύνει προσωπικά τα εμβατήρια κατά την κηδεία του Εθνάρχη που του ενέπνευσε τόσες εθνικές επιτυχίες.
Το αίτημά του ικανοποιήθηκε και παρουσιάστηκε από τους πρώτους με την μεγάλη στολή του Ταγματάρχη Επιθεωρητού των Στρατιωτικών Μουσικών του Κράτους. Η συμμετοχή του αυτή όμως του κόστισε την καριέρα του γιατί αμέσως ο Μεταξάς διέταξε την απόλυσή του. Ήταν στα 1936.
Αυτά τα συναισθήματα τον πλημμύρισαν και τώρα που έφθανε επιτέλους στην πόλη των Γραμμάτων και Τεχνών. Σε ποιους όφειλε την αναβίωση των συναισθημάτων αυτών αναφέρει στο δημοσίευμά του στο «Έθνος» τονίζοντας μεταξύ άλλων: «Αυτά τα συναισθήματα τονώθηκαν μέσα μου, όταν βρέθηκα στο Ρέθυμνο περιστοιχισμένος από καμμιά σαρανταριά Κρητικόπουλα, το ένα πιο έξυπνο και πιο φιλότιμο από το άλλο, που υπό την καθοδήγησι δύο λαμπρών νέων μουσικών, της κ. Ανρουλιδάκη και του κ. Δαφέρμου, μου παρουσίαζαν τα αποτελέσματα της καλλιέργειας του μουσικού τους ταλέντου.
Γιατί, στο Ρέθυμνο, που όπως όλη η Κρήτη, ανασυγκροτείται και αναδημιουργείται με γοργότατο ρυθμό, επαναλειτουργεί από την περασμένη σχολική χρονιά μια αξιόλογη μουσική σχολή, το «Εθνικόν Ωδείον Ρεθύμνου».
Μεγάλη δεξίωση στο Λύκειο
Με την ευγένεια που τον διέκρινε άκουσε και συνεχάρη τους μαθητές που έπαιξαν προς τιμήν του.
Έγιναν οι εξετάσεις όπως είχαν προγραμματιστεί το Σαββατοκύριακο 24 και 25 Ιουλίου 1948 και το βράδυ της Κυριακής στις 8, η Πνευματική Εστία έδωσε μεγάλη δεξίωση στην αίθουσα του ΡΕΞ τότε, Λυκείου των Ελληνίδων σήμερα, που σημείωσε μεγάλη επιτυχία.
Οι Ρεθεμνιώτες είχαν την ευκαιρία να δουν από κοντά και να συζητήσουν με τον μουσικό γλωσσοπλάστη της νεώτερης Ελλάδας, την επιβλητικότερη μορφή της Εθνικής Μουσικής Σχολής.
Το αποκορύφωμα της τέχνης του ήταν η αναγόρευσή του σε ακαδημαϊκό στις 8 Ιουνίου 1946 και έγινε ο πρώτος μουσικός που πέρασε την πόρτα της Ακαδημίας Αθηνών.
Πώς να μην θεωρείται επομένως η παρουσία του από τις σημαντικότερες στιγμές στην πολιτιστική ζωή του Ρεθύμνου;
Με ευχές όμως και ελπίδες έκλεινε το δικό σημείωμά του και ο Μανόλης Καλομοίρης στην εφημερίδα «Έθνος»: «Το μικρό Ωδείο του Ρεθύμνου, έγραψε, όπως είπα και παραπάνω, ελειτούργησε λαμπρά τον περασμένο χρόνο.
Ελπίζω πως θα συνεχίση με την ίδια ορμή και αγάπη το δρόμο του. Πιστεύω μάλιστα πως αν στο προσεχές σχολικό χρόνο ο αληθινά ενθουσιώδης Πρόεδρος του προβή σε κάτι που του επρότεινα, το μικρό αυτό επαρχιακό Ωδείο ίσως να παίξη ένα σοβαρώτατο ρόλο στην όλη εξέλιξι της μουσικής μας λαογραφίας.
Πρόκειται να εισαγάγη δίπλα στα μαθήματα της ευρωπαϊκής μουσικής και την πρακτική και θεωρητική σπουδή της κρητικής λύρας, που, κατά την γνώμη μου, αποτελεί ένα από τα σπουδαιότερα ή μάλλον το σπουδαιότερο λαϊκό όργανο που έχομε και από το οποίον, αν τελειοποιηθή, θα μπορούσε να προέλθη μια ντόπια ορχήστρα λαϊκών οργάνων, που να αντικαταστήση τις ξενόφερτες Μαντολινάτες.
Με όλη αυτή την κίνησι το Ρέθυμνο θυμίζει και δικαιολογεί το λαϊκό κρητικό δίστιχο:
Χανιώτες για τ’ άρματα,
Ρεθενιώτες για τα γράμματα.
Μανωλ. Καλομοίρης
Από το «Έθνος» των Αθηνών της 7 Αυγούστου».
Ακόμα λοιπόν κάτι σημαντικό είχαμε από την επίσκεψη αυτή. Συζητήθηκε η προοπτική ενός προγράμματος με την ένταξη της κρητικής λύρας στις σχολές μάθησης του Ωδείου. Μια καινοτομία που πολλά χρόνια αργότερα θα υλοποιήσει ο μεγάλος μας Κώστας Μουντάκης. Και σ’ αυτή την πρωτοβουλία οφείλεται ο μεγάλος αριθμός λυράρηδων και μάλιστα με μουσικές γνώσεις που κοσμούν το στερέωμα σήμερα της παραδοσιακής μας μουσικής.
Για την ιστορία να προσθέσουμε ότι ο μεγάλος μας Μανώλης Καλομοίρης πέθανε στην Αθήνα στις 3 Απριλίου του 1962, σε ηλικία 79 ετών. Την Τετάρτη 4 Απριλίου κηδεύτηκε δημοσία δαπάνη, με τιμές που άρμοζαν στο μέγεθος και στην προσφορά του.
Από πλευράς Ρεθύμνου τον αποχαιρέτησε μια εμβληματική μορφή του Ωδείου μας, η Φωφώ Ζαμπετάκη Λυρούδια, αναφέροντας στη νεκρολογία της (Κρητική Επιθεώρηση -6 Απριλίου 1962-): «Ο μουσικός κόσμος της Ελλάδος και όλοι εμείς που είχαμε την τύχη να γνωρίσουμε από κοντά τον αείμνηστο μουσουργό Μανώλη Καλομοίρη, τη φωτισμένη του διδασκαλία και την εμπνευσμένη καθοδήγησή του, στον τραχύ τόπο της Τέχνης, με ειλικρινή θλίψη και πραγματική συγκίνηση ακούσαμε το μήνυμα του θανάτου του.
Με τον θάνατό του η Ελληνική Μουσική Οικογένεια στερείται τον μεγαλύτερο εκπρόσωπο της αγνής ελληνικής εμπνεύσεως. Τον δημιουργό, τον πρωτοπόρο, τον κορυφαίο καλλιτέχνη αλλά και τον ξεχωριστό άνθρωπο.
Ο Μανώλης Καλομοίρης γεννήθηκε στη Σμύρνη το 1883 και ανετράφη στην Πόλη.
Σπούδασε στη Βιέννη και αφού πήρε το δίπλωμά του στη σύνθεση και στο πιάνο διορίστηκε καθηγητής στο Χόρκοβο της Ρωσίας όπου έμεινε τέσσερα χρόνια.
Η εθνική μουσική σχολή των Ρώσων τον ενθουσίαζε και ονειροπόλησε να δημιουργήσει μια ανάλογη κίνηση και στην Ελλάδα.
Στα 1910 ήρθε και εγκαταστάθηκε οριστικά στην Ελλάδα και διορίστηκε στο Ωδείο Αθηνών.
Ο ερχομός του Καλομοίρη σημείωσε αληθινή επανάσταση. Το έργο του Παλαμά ήταν οι πλούσιες και καθαρές πηγές που ήνλησε ο Καλομοίρης τις μουσικές του εμπνεύσεις.
Η προσωπικότης του αφήκε τα ίχνη της εις όλες τις εκδηλώσεις της Μουσικής ζωής του τόπου.
Ιδρυτής του Ελληνικού Ωδείου το 1919, ιδρυτής του Εθνικού Ωδείου το 1926, πρόεδρος του Ανωτάτου Συμβουλίου Μουσικής, πρόεδρος της Ελληνικής Λυρικής Σκηνής, Ακαδημαϊκός κ.λ.π.
Ο Καλομοίρης ετιμήθη με το Εθνικόν Αριστείον Γραμμάτων και Τεχνών, ως επίσης και με πολλά ελληνικά και ξένα παράσημα.
Το δημιουργικό του έργο είναι πολύ μεγάλο. Τα μεγάλα πνοής έργα του είναι τα Μουσικοδράματά του, τα Συμφωνικά Έργα του, τα έργα της Μουσικής δωματίου και τα τραγούδια του.
Η μουσική του όλη είναι συνυφασμένη με την ελληνική ψυχή, με τον εσωτερικό παλμό της, με τη ζωή της με τα πάθη της και με την πλατιά ιστορική και εθνική διαδρομή της.
Τα πλούσια δημιουργικά στοιχεία της Μουσικής του χαρακτηρίζουν το συνολικό έργο του Καλομοίρη το οποίο περνά τα όρια της πατρίδος μας και το καθιερώνουν διεθνώς ως το έργο του Εθνικού συνθέτου της Ελλάδος…».
Το αφιέρωμα μας το μουσικό Ρέθυμνο συνεχίζεται.
Πηγές
• Γ. Καιροφύλα – Σ. Φιλιππότη: Αθηναϊκό Ημερολόγιο 2003, σσ. 222-227.
• Βιογραφική Εγκυκλοπαίδεια του Νεωτέρου Ελληνισμού 1830-2010 – Αρχεία Ελληνικής Βιογραφίας, τόμ. 1, σελ. 158 (ttps://web.archive.org/web/20121029061814/http://www.ekdoseismetron.gr/)
• Λάμπρος Λιάβας: Το Ελληνικό τραγούδι: από το 1821 έως τη δεκαετία του 1950, Εμπορική Τράπεζα της Ελλάδος, Αθήνα 2009, σσ. 146-157.
• Κώστας Μυλωνάς: Ιστορία του ελληνικού τραγουδιού, τόμ. 1 (1824-1960), εκδ. «Κέδρος», Αθήνα 1984, σσ. 134-154
• Γιώργης Χριστοδούλου: Ο Αττίκ στο Παρίσι, βιβλίο-cd, εκδόσεις Μικρή Άρκτος, Αθήνα 2016 (https://www.mikri-arktos.gr/)
• Πολιτιστικό Ρέθυμνο
