Κατοικία, άτυποι μηχανισμοί δόμησης και μεσαία τάξη στην Ανατολική Μεσόγειο
Το νέο έργο με τίτλο «Πώς η μεσαία τάξη στέγασε τον εαυτό της στην Ανατολική Μεσόγειο;» θα φιλοξενηθεί μέχρι το 2029 από το Ινστιτούτου Μεσογειακών Σπουδών του ΙΤΕ, με χρηματοδότηση από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας
Να μελετήσει τους τρόπους με τους οποίους οικοδομήθηκαν περιοχές της Ανατολικής Μεσογείου, μετά το δεύτερο μισό του 20ου αιώνα, καθώς και να εξετάσει το πώς η μεσαία κοινωνική τάξη στέγασε τον εαυτό της στον αστικό και περιαστικό ιστό είναι ο στόχος του νέου έργου με τίτλο «Πώς η μεσαία τάξη στέγασε τον εαυτό της στην Ανατολική Μεσόγειο;», που φιλοξενεί το Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών, παράρτημα του Ιδρύματος Έρευνας και Τεχνολογίας στο Ρέθυμνο. Το έργο πρόσφατα έλαβε το «πράσινο φως» για την χρηματοδότησή του, ύψους σχεδόν 1,5 εκατομμυρίου ευρώ από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας και θα βρίσκεται σε ισχύ μέχρι το 2029. Ουσιαστικά η μελέτη εξετάζει την στέγαση όχι απλώς ως αρχιτεκτονικό ή πολεοδομικό φαινόμενο, αλλά ως κρίσιμο ιστορικό μηχανισμό κοινωνικής συγκρότησης, οικονομικής κινητικότητας και πολιτικής διαμεσολάβησης στην Ανατολική Μεσόγειο. Το έργο μελετά την καθολική επικράτηση της πολυκατοικίας και της ζωής στο διαμέρισμα, ως κυρίαρχης μορφής κατοικίας, η οποία αναδιαμόρφωσε ριζικά τον αστικό ιστό, τις κοινωνικές ιεραρχίες και τις προσδοκίες της μεσαίας τάξης. Κεντρική υπόθεση της έρευνας είναι ότι η μαζική παραγωγή πολυώροφων κτιρίων διαμερισμάτων δεν υπήρξε προϊόν μεγάλων κεφαλαιουχικών επενδύσεων ή οργανωμένων κρατικών πολιτικών κοινωνικής κατοικίας, όπως συνέβη σε μεγάλο μέρος της Βόρειας Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής. Αντιθέτως, στηρίχθηκε σε άτυπους ή ημιθεσμοθετημένους μηχανισμούς, στη μικρή ιδιωτική κατασκευαστική επιχείρηση, στους μικροϊδιοκτήτες γης και σε μορφές κρατικής ανοχής ή διευκόλυνσης. Μέσα από αυτούς τους μηχανισμούς, η ίδια η παραγωγή κατοικίας λειτούργησε ως βασικό εργαλείο κοινωνικής ανέλιξης, συγκρότησης μεσαίου πλούτου και απόκτησης μεσοαστικού στάτους για συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες.
Η έρευνα αναδεικνύει επίσης την πολυκατοικία ως μία άτυπη μορφή της απούσας σήμερα κοινωνικής πρόνοιας για την κατοικία, καθώς η έλλειψη κρατικής κοινωνικής κατοικίας στο παρελθόν υποκαταστάθηκε από την ελεύθερη και ουσιαστικά αυθαίρετη πρόσβαση σε γη και ιδιόκτητη στέγη. Αυτό επέτρεψε σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα να δημιουργήσουν δίκτυα ασφαλείας και διαγενεακής σταθερότητας, δηλαδή τις κτισμένες πολυκατοικίες, εξασφαλίζοντας τουλάχιστον μέχρι το τέλος του 20ου αιώνα την προσβασιμότητα και τη διαθεσιμότητα οικιστικού αποθέματος. Ωστόσο, η ραγδαία καπιταλιστική ανάπτυξη και η εκμετάλλευση της αγοράς κατοικίας από την πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα έχει οδηγήσει σε μία σημερινή κρίση κατοικίας. Η απότομη διακοπή των μηχανισμών φθηνής και προσβάσιμης κατοικίας, σε συνδυασμό με τη μετατροπή της σε επενδυτικό προϊόν, έχει καταστήσει τη στέγη πεδίο εντεινόμενων κοινωνικών ανισοτήτων, αποκλεισμών και πολιτικών εντάσεων. Το έργο επιδιώκει να συμβάλει στην κριτική κατανόηση της κατοικίας ως καθοριστικού ιστορικού παράγοντα για τις σημερινές κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις στην Ανατολική Μεσόγειο, θέτοντας εκ νέου το ερώτημα της κατοικίας ως κοινωνικού δικαιώματος και όχι αποκλειστικά ως πεδίου επένδυσης. Το έργο αξιοποιεί την αυξανόμενη σχετική επιστημονική έρευνα, ως τώρα ανεξερεύνητα αρχεία, νέα εργαλεία και μεθόδους προφορικής ιστορίας για να καταγράψει και να αναλύσει τις ομοιότητες μεταξύ των πολυώροφων πολυκατοικιών που μετάλλαξαν πλήρως τέσσερις σημαντικές πόλεις της περιοχής μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο: την Αθήνα, την Άγκυρα, το Τελ Αβίβ και το Κάιρο.
Αυθαίρετη δόμηση και οικονομικός επαναπροσδιορισμός της μεσαίας τάξης
Η επικράτηση της πολυκατοικίας, ως κυρίαρχου τρόπου οικοδόμησης, που είτε έσβησε εντελώς, είτε αλλοίωσε τον προηγούμενο ιστορικό αστικό ιστό, είναι το βασικό μελετητικό αντικείμενο του έργου, το οποίο επιχειρεί να εντοπίσει και να αναδείξει τους βασικούς πρωταγωνιστές πίσω από τους μηχανισμούς παραγωγής αυτού του κατασκευαστικού χώρου. «Το βασικό ερώτημα του έργου είναι πώς συγκροτήθηκαν μέσα από αυτούς τους μηχανισμούς, αυτό τον αστικό ιστό και αυτήν τη μορφή κατοικίας, τα μεσαία κοινωνικά στρώματα, σε επίπεδο αυτοπροσδιορισμού, ακόμα και οικονομικό», ανέφερε μεταξύ άλλων μιλώντας στα «Ρ.Ν.», η επιστημονικά υπεύθυνη του έργου και διδάκτωρ του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, Κωνσταντίνα Κάλφα. Η κ. Κάλφα έκανε μία ιστορική αναδρομή της παραγωγής κατοικίας στην Ελλάδα, σημειώνοντας ουσιαστικά ότι στη χώρα μετά τους μεγάλους πολέμους του 20ου αιώνα, υπήρχε τεράστια ζήτηση για κατοικία, χωρίς ωστόσο να διατίθενται χρήματα για την κοινωνική κατοικία, όπως συνέβαινε αντίστοιχα στην Ευρώπη. «Άρα τα φτωχότερα στρώματα δεν μπόρεσαν ποτέ να στεγαστούν από το κράτος. Αυτά κατοίκησαν στις περιαστικές ζώνες, με δικές τους προσπάθειες και αυτοστέγαση. Ταυτόχρονα όμως δόθηκαν πάρα πολλά κίνητρα ανοικοδόμησης», σημείωσε η κ. Κάλφα, εξηγώντας ότι μικρές επιχειρήσεις και άνθρωποι με μικρά ή και καθόλου κεφάλαια μπόρεσαν να ενταχθούν με αυτόν τον τρόπο στον χώρο της οικοδομικής κατασκευής. «Και έτσι ευνοήθηκαν οι μικροιδιοκτήτες και οι μικροεπιχειρηματίες που άρχισαν να αναπτύσσουν ένα μικρό κεφάλαιο. Αυτοί έγιναν η μεσαία τάξη. Δημιουργήθηκε ένας τομέας κερδοσκοπίας στην οικοδομή και στην γη, που αφέθηκε από τις κρατικές πολιτικές στο μικρό κεφάλαιο. Έτσι στην Ελλάδα συγκροτήθηκε ένας μεσαίος πλούτος που μοιράστηκε σε πολλά χέρια μέχρι και τα τέλη του 20ου αιώνα», ανέφερε και στη συνέχεια συμπλήρωσε ότι «υποκαταστάθηκε δηλαδή η έλλειψη κοινωνικής κατοικίας, από το ιδιωτικό κεφάλαιο και έτσι έγινε προσβάσιμη η κατοικία στους πολλούς». Σύμφωνα με την κ. Κάλφα πρόκειται για μία ιστορία κοινωνικοοικονομικών εξελίξεων που επηρέασαν και εν τέλει διαμόρφωσαν τη μεσαία τάξη στον 20ο αιώνα.
Διευκόλυνση της ιδιόκτητης στέγης στην Κρήτη
Κατ’ αντιστοιχία και η Κρήτη πολυκατοικιοποιήθηκε εκείνη την περίοδο με τους ίδιους ακριβώς μηχανισμούς, που είχε πολυκατοικιοποιηθεί μετά το ’50 και το κέντρο της Αθήνας, για παράδειγμα. «Δηλαδή, η αντιπαροχή λειτούργησε και στην Κρήτη και ο ίδιος μηχανισμός, η μικρή ιδιωτική επιχείρηση και ο μικρός ιδιοκτήτης γης, μεταξύ τους συνεργάστηκαν για να κερδοσκοπήσουν πάνω στη γη», επεσήμανε η κ. Κάλφα και έθεσε το παράδειγμα του Ηρακλείου, ως «μία πόλη που έχει δημιουργηθεί μέσα από αυτούς τους μηχανισμούς μετά από την δεκαετία του ’70 περίπου». Σύμφωνα με την επιστημονικά υπεύθυνη του έργου, «προφανώς έχουμε την ίδια παραγωγή οικιστικού και αστικού χώρου και η Κρήτη εντάσσεται στην ίδια κατάσταση που επικρατεί σε όλη την Ανατολική Μεσόγειο, δηλαδή στο πως για πολλές δεκαετίες το κράτος διευκόλυνε την πρόσβαση στην ιδιόκτητη στέγη. Είχαμε ως Ελλάδα τα μεγαλύτερα ποσοστά ιδιόκτητης κατοικίας και παρόλα αυτά βλέπουμε ότι πλέον η ιδιοκτησία κατοικίας έχει αρχίσει να δημιουργεί η ίδια προβλήματα στην πρόσβαση της κατοικίας, μέσα από τα υψηλά ενοίκια κ.λπ.», ανέφερε.
Ανάγκη μηχανισμών προστασίας της κατοικίας μέσα από κρατικές πολιτικές
Μελετώντας το πώς ιστορικά διαμορφώθηκε η κατοικία στην Ανατολική Μεσόγειο, φτάνουμε στο σήμερα, όπου ο εφαρμοσμένος τις προηγούμενες δεκαετίες και ιδιότυπος αυτός μηχανισμός κοινωνικής πρόνοιας στην κατοικία πλέον έχει πεθάνει, όπως έχει πεθάνει και η κοινωνική παροχή κατοικίας. «Έχουμε μπει στην εποχή της χρηματιστικοποίησης της κατοικίας, που η κατοικία είναι ένα επενδυτικό προϊόν πλέον. Αν μπορούμε να μάθουμε κάτι είναι ότι αυτές οι πόλεις είχαν αυτό που λέμε προσωπική επένδυση. Αυτοί οι άνθρωποι επένδυσαν τα λίγα τους χρήματα και τον προσωπικό τους μόχθο, δημιουργώντας για τον εαυτό τους και την οικογένειά τους, μία δικλείδα ασφαλείας. Άρα δημιουργήθηκαν μηχανισμοί αρχικά πλουτισμού και στην συνέχεια συντήρησης μέσα από την κατοικία», εξήγησε μεταξύ άλλων η κ. Κάλφα, κάνοντας έναν συσχετισμό με την υφιστάμενη, σημερινή στεγαστική κρίση και στη συνέχεια συμπληρώνοντας ότι: «Η κρατική ανοχή στην αυθαίρετη δόμηση στην περίπτωση της Ελλάδας, γη που είχε αποκτηθεί νόμιμα βέβαια, πρέπει να προσεγγιστεί ως μορφή πρόνοιας για την κατοικία, πολύ ιδιότυπη και πολύ προβληματική σίγουρα, αλλά η κρατική ανοχή ήταν πάντα μία λύση στο πρόβλημα της κοινωνικής κατοικίας». Σχετικά με το κατά πόσο η μελέτη «ρίχνει φως» σε ενδεχόμενες λύσεις στο σημερινό πρόβλημα της δυσπρόσιτης πλέον κατοικίας για την μικρομεσαία κοινωνική τάξη, η κ. Κάλφα σημείωσε: «Πρέπει να αναζητήσουμε όχι στο ίδιο το κτισμένο περιβάλλον, αλλά στις κρατικές πολιτικές, μηχανισμούς που θα προστατεύσουν τον ενοικιαστή από αυτές τις νέες ανακατατάξεις στην καπιταλιστική παραγωγή», σε μία εποχή, που όπως δήλωσε, στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης καταγράφεται ότι το 40% του διαθέσιμου εισοδήματος πηγαίνει στην μίσθωση της κατοικίας. «Έχουν μειωθεί τα περιθώρια κέρδους του καπιταλισμού και προσπαθεί να βρει νέες αγορές μία από αυτές είναι και η κατοικία», σημείωσε η κ. Κάλφα, ενώ τέλος ανέφερε: «Μάλιστα, υπάρχουν διάφοροι ιστορικοί της Μέσης Ανατολής, που ισχυρίζονται ότι οι μεγάλες επαναστατικές ανατροπές που έγιναν στην πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα στην περιοχή οφείλονται στο απότομο αυτό σταμάτημα στην πρόσβαση στην κατοικία, μέσα από την αυθαίρετη δόμηση και το φθηνό διαμέρισμα».
