Η κουβανική κοινωνία έχει αναπτύξει μια ιδιαίτερη «οικονομία της ανθεκτικότητας», όπου η δημιουργικότητα αποτελεί εξίσου σημαντικό πόρο με το χρήμα.
ΑΘΗΝΑ. Οι περίοδοι κρίσης στην Κούβα -ιδίως μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και ακόμη περισσότερο μετά το 2020- γέννησαν ένα εντυπωσιακό σύνολο καθημερινών στρατηγικών επιβίωσης. Πολλές από αυτές δεν είναι απλώς οικονομικές πρακτικές αλλά κοινωνικοί μηχανισμοί προσαρμογής. Ακολουθούν ορισμένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα, με αναφορά στις σχετικές πηγές.
Η «εφεύρεση» ως καθημερινή δεξιότητα (resolver)
Στην Κούβα υπάρχει το ρήμα resolver («τα καταφέρνω», «βρίσκω λύση»), που περιγράφει μια ολόκληρη κουλτούρα επιβίωσης. Σημαίνει να βρεθεί ανταλλακτικό που δεν υπάρχει, να επισκευαστεί μια συσκευή δεκαετιών, να ανταλλαγούν προϊόντα ή να αξιοποιηθούν προσωπικές γνωριμίες για την κάλυψη αναγκών. Δεν πρόκειται μόνο για οικονομική πρακτική αλλά για κοινωνικό κεφάλαιο. (BTI 2026)
Η δεύτερη οικονομία
Παράλληλα με την επίσημη οικονομία λειτουργεί ένα εκτεταμένο άτυπο δίκτυο συναλλαγών. Ανταλλαγές προϊόντων χωρίς χρήματα, μεταπώληση αγαθών, μικρές ιδιωτικές υπηρεσίες και επισκευές αποτελούν βασικό μέρος του οικογενειακού εισοδήματος. Πολλές από αυτές τις δραστηριότητες κινούνται στα όρια μεταξύ νομιμότητας και παρανομίας, αλλά θεωρούνται κοινωνικά αποδεκτές ως μέσα επιβίωσης. (ASCE)
Οικογενειακά εμβάσματα
Για εκατοντάδες χιλιάδες οικογένειες, η σημαντικότερη «πηγή εισοδήματος» βρίσκεται στο εξωτερικό. Συγγενείς στις ΗΠΑ, στην Ισπανία ή αλλού αποστέλλουν χρήματα, τρόφιμα, φάρμακα και ηλεκτρικές συσκευές. Μεγάλο μέρος αυτών των μεταφορών γίνεται μάλιστα μέσω άτυπων δικτύων και όχι των επίσημων τραπεζικών καναλιών. (cepal.org)
Οι αστικοί λαχανόκηποι
Η Κούβα ανέπτυξε ίσως το πιο γνωστό παράδειγμα αστικής γεωργίας στον κόσμο. Τα organopónicos, καλλιέργειες μέσα στις πόλεις, σε σχολεία, δημόσιους χώρους και γειτονιές, παράγουν σημαντικό μέρος των φρέσκων λαχανικών. Το μοντέλο αυτό γεννήθηκε από τις ελλείψεις της δεκαετίας του 1990 και συνεχίζει να αποτελεί βασικό εργαλείο διατροφικής ασφάλειας. (edepot.wur.nl)
Η οικονομία της επισκευής
Στην Κούβα σχεδόν τίποτε δεν πετιέται. Ψυγεία, ανεμιστήρες, αυτοκίνητα της δεκαετίας του 1950, ποδήλατα και ηλεκτρικές συσκευές επισκευάζονται επανειλημμένα με αυτοσχέδια εξαρτήματα. Η τεχνική ευρηματικότητα έχει μετατραπεί σε καθημερινή δεξιότητα και σε πηγή εισοδήματος για χιλιάδες μικρούς τεχνίτες. (ASCE)
Η πολυδραστηριότητα
Ένας κρατικός υπάλληλος μπορεί ταυτόχρονα να νοικιάζει δωμάτιο, να οδηγεί ταξί τα βράδια, να πουλά σπιτικό φαγητό ή να κάνει μεταφράσεις. Τα νοικοκυριά βασίζονται σε πολλαπλές μικρές πηγές εισοδήματος αντί σε έναν μόνο μισθό. (BTI 2026)
Η ανταλλακτική οικονομία της γειτονιάς
Η ανταλλαγή προϊόντων χωρίς χρήματα παραμένει διαδεδομένη: αυγά με σαπούνι, καφές με λαχανικά, υπηρεσίες επισκευής με τρόφιμα. Τα ισχυρά δίκτυα γειτονιάς λειτουργούν ως ανεπίσημο σύστημα κοινωνικής πρόνοιας όταν οι αγορές αδυνατούν να καλύψουν τις ανάγκες. (Wiley Online Library)
Η «κοινωνική αποθήκη»
Σχεδόν κάθε οικογένεια δημιουργεί μικρά αποθέματα όταν βρίσκει διαθέσιμα προϊόντα. Επειδή οι ελλείψεις είναι απρόβλεπτες, οι καταναλωτές αγοράζουν μεγαλύτερες ποσότητες όταν εμφανιστούν βασικά αγαθά, δημιουργώντας μια διαρκή κουλτούρα αποθεματοποίησης. (BTI 2026)
Η προσαρμογή στη χαμηλή κατανάλωση ενέργειας
Οι συχνές διακοπές ηλεκτροδότησης έχουν οδηγήσει σε εκτεταμένη χρήση ανεμιστήρων αντί κλιματιστικών, μαγείρεμα όταν υπάρχει ρεύμα, μικρά φωτοβολταϊκά όπου είναι εφικτό και αλλαγή των καθημερινών ρυθμών εργασίας ανάλογα με το πρόγραμμα ηλεκτροδότησης. (afd.fr)
Όλες αυτές οι πρακτικές δείχνουν ότι η επιβίωση στην Κούβα δεν στηρίζεται σε μία μόνο λύση αλλά σε ένα σύνθετο οικοσύστημα επίσημων και άτυπων θεσμών, οικογενειακών δικτύων, κοινωνικής αλληλεγγύης και προσωπικής ευρηματικότητας. (Wiley Online Library)
*Ο Γιώργος Κατσαΐτης είναι ο εκδότης – διευθυντής της εφημερίδας «Ενημέρωση»
