Μέχρι το καλοκαίρι η επέκταση των εγκαταστάσεων του Ινστιτούτου Μεσογειακών Σπουδών, τμήμα του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας στο νέο κτίριο που παραχώρησε το Πανεπιστημίου Κρήτης, στην οδό Αθανασίου Διάκου στην παλιά πόλη
Ιδιαίτερα σημαντικό και μάλιστα μοναδικό στη χώρα είναι το έργο που παράγει το Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών, τμήμα του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας στο Ρέθυμνο, επενδύοντας με συνέπεια στη βασική έρευνα των ανθρωπιστικών επιστημών. Το Ινστιτούτο είναι η μοναδική, από τις 10 δομές του ΙΤΕ σε όλη την Ελλάδα, που ασχολείται με την έρευνα στις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες, αναλαμβάνοντας και εκπονώντας σειρά από προγράμματα και διεκδικώντας διαρκώς νέους, απαραίτητους χρηματοδοτικούς πόρους για την ανάληψη νέων εργασιών. Σε μία εποχή αυξανόμενης υποχρηματοδότησης της έρευνας, όπου το βάρος πέφτει κυρίως στη διασύνδεσή της με την επιχειρηματικότητα, τη βιομηχανία και την αγορά εργασίας, το Ινστιτούτο προσπαθεί να αναδείξει με το έργο του, τη σημασία της βασικής έρευνας, ως πηγή γνώσης και ανανέωσής της, αλλά και ως προθάλαμος για την παραγωγή οποιουδήποτε ολοκληρωμένου ερευνητικού έργου. Το Ινστιτούτο «τρέχει» ήδη προγράμματα σχετικά με την οθωμανική, ναυτιλιακή, κοινωνική και οικονομική ιστορία, τη γλωσσολογία, το θέατρο και την ιστορία των πόλεων, ενώ επίσης διαθέτει ένα εργαστήριο γεωφυσικής, δορυφορικής τηλεπισκόπησης και αρχαιοπεριβάλλοντος, εφαρμόζοντας νέων τεχνολογίες στην αρχαιολογία. Για την τριετία 2025-2028 μάλιστα, το Ινστιτούτο έχει αναλάβει ένα νέο επίσης πρόγραμμα, με επίκεντρο την ανάπτυξη μεθοδολογιών τεχνητής νοημοσύνης και στόχο την παρακολούθηση της πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου. Μέχρι την περίοδο του καλοκαιριού μάλιστα, το Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών αναμένεται να επεκτείνει τις εγκαταστάσεις του, σε κτίριο που προετοιμάζεται στην παλιά πόλη και συγκεκριμένα στο κτίριο επί της οδού Αθανασίου Διάκου, ένα διατηρητέο κτίριο ιδιοκτησίας του Πανεπιστήμιο Κρήτης το οποίο έχει παραχωρηθεί στο Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας.
Εκτός από το κομμάτι της μετεγκατάστασης του ΙΜΣ, το Ινστιτούτο πλέον διαθέτει εδώ και λίγο καιρό (Δεκέμβρης 2025), νέο διευθυντή, τον Μαρίνο Σαρηγιάννη, ερευνητή Α΄ στον Τομέα Οθωμανικής Ιστορίας, ο οποίος διαδέχτηκε την Τζελίνα Χαρλαύτη, στη θητεία της οποίας το Ινστιτούτο χάραξε σημαντική αναπτυξιακή πορεία και διεύρυνε τις δυνατότητες και το πρεστίζ του. Η κ .Χαρλαύτη εξακολουθεί να διατελεί ακόμα χρέη προσωρινής διευθύντριας του Ινστιτούτου, μέχρι την οριστική δημοσίευση του ΦΕΚ και του ορισμού, του εκλεγμένου νέου διευθυντή, κ. Σαρηγιάννη, η οποία αναμένεται να εκδοθεί μέσα στις επόμενες εβδομάδες. «Είναι μία πολύ μεγάλη τιμή για μένα που εκλέχθηκα σε αυτήν τη θέση και έχω μία πολύ βαριά κληρονομιά να διαχειριστώ, γιατί με την προηγούμενη διευθύντρια, την κ. Χαρλαύτη, το Ινστιτούτο αναπτύχθηκε σε καταπληκτικό βαθμό, τόσο στην αύξηση προσωπικού, όσο και στην προσθήκη νέων ερευνητικών μονάδων και στην κυριολεξία αναπτυσσόμαστε και κτιριακά με το νέο κτίριο που ετοιμάζεται στην Αθανασίου Διάκου στην Παλιά Πόλη», ανέφερε μεταξύ άλλων μιλώντας στα «Ρ.Ν.» ο κ. Σαρηγιάννης.
«Να διατηρηθεί η αριστεία και η πολυδιάστατη ερευνητική δραστηριότητα στα ίδια τουλάχιστον επίπεδα»
Ο κ. Σαρηγιάννης μίλησε στα «Ρ.Ν.» σχετικά με το όραμα και τη στοχοθεσία της νέας διοίκησης του Ινστιτούτου, επισημαίνοντας ότι το μέλλον είναι γεμάτο προκλήσεις και προβλέπεται ζοφερό. «Η χρηματοδότηση της έρευνας πανευρωπαϊκά γίνεται όλο και πιο δύσκολη, οπότε χρειάζεται και πολλή δουλειά για να κρατηθεί ενεργή και σε υψηλό επίπεδο η δραστηριότητα του ινστιτούτου», ανέφερε. Πλέον, το Ινστιτούτο μετά από τη μεγάλη πορεία που έχει χαράξει στα ερευνητικά ύδατα, έχει σημαντικό ρόλο στον ελληνικό ερευνητικό κόσμο, παρότι δεν είναι τόσο δημοφιλές στην υπόλοιπη χώρα. «Ένας σκοπός είναι να διατηρηθεί η αριστεία και η πολυδιάστατη ερευνητική δραστηριότητα στα ίδια τουλάχιστον επίπεδα και ένας άλλος στόχος είναι να βρούμε τρόπους ώστε να αναδειχθεί αυτή η δραστηριότητα, τόσο στο Ρέθυμνο, όσο και στην Ελλάδα γενικότερα», σημείωσε ο κ. Σαρηγιάννης, επισημαίνοντας παράλληλα ότι το ΙΜΣ είναι το μοναδικό Ινστιτούτο που επικεντρώνεται στις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες. «Να ξεκαθαρίσουμε ότι με το Πανεπιστήμιο Κρήτης έχουμε μία στενή σχέση, αλλά δεν υπαγόμαστε σε αυτό, αλλά στο υπουργείο Ανάπτυξης και προωθούμε την έρευνα στην ιστορία και τις επιστήμες του ανθρώπου. Έχουμε τομείς για την Οθωμανική ιστορία, για την κοινωνική και οικονομική ιστορία, για την ιστορία των πόλεων, για τη ναυτιλιακή ιστορία, ιστορία της τέχνης, θεατρολογία, αρχαία ιστορία, γλωσσολογία», εξήγησε ο κ. Σαρηγιάννης.
Μάλιστα, το Ινστιτούτο επιχειρεί να διατηρεί μία σύνδεση και με τις θετικές επιστήμες, στο πλαίσιο της διεπιστημονικής προσέγγισης και φιλοσοφίας του, γι’ αυτό διαθέτει ένα πολύ δραστήριο εργαστήριο γεωφυσικής, δορυφορικής τηλεπισκόπησης και αρχαιοπεριβάλλοντος, το οποίο ασχολείται ακριβώς με εφαρμογές των νέων τεχνολογιών στην αρχαιολογία και στις επιστήμες του ανθρώπου. Παράλληλα, σε εξέλιξη βρίσκονται τρία τρέχοντα ερευνητικά προγράμματα μέχρι το 2027, το COASTLINE, για την παρακολούθηση του παράκτιου περιβάλλοντος μέσω των γεωεπιστημών, το TOPIO, για την συμμετοχή της γεωπληροφορικής, της τεχνητής νοημοσύνης και της συμμετοχής του κοινού στην προώθηση της βιώσιμης ανάπτυξης των αγροτικών περιοχών και τέλος το AI SPACE HERITAGE, για την ανάπτυξη μεθοδολογιών Τεχνητής Νοημοσύνης και Δορυφορικής Τηλεπισκόπησης, βασισμένων σε τεχνολογίες 5D χωρικής μοντελοποίησης, για την ολοκληρωμένη παρακολούθηση της Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Το ΑΙ HERITAGE μάλιστα είναι ένα πρόγραμμα που χρηματοδοτείται από το ίδιο το ΙΤΕ και στο οποίο δουλεύουν διαφορετικές ομάδες εντός του Ιδρύματος. «Είμαστε πολύ ικανοποιημένοι και είναι από τα πολύ μεγάλα έργα της προηγούμενης διεύθυνσης, για τα πάρα πολλά προγράμματα που τρέξαμε ERC, του ευρωπαϊκού συμβουλίου έρευνας. Αυτό είναι το μεγάλο στοίχημα, αν θα καταφέρουμε να έχουμε την ίδια επιτυχία, γιατί ο ανταγωνισμός αυξάνεται κατακόρυφα», δήλωσε ο κ. Σαρηγιάννης.
«Η βασική έρευνα, που επιφανειακά μοιάζει να μην έχει καμία χρησιμότητα, στην πραγματικότητα είναι προϋπόθεση κάθε εφαρμοσμένης»
Η υποχρηματοδότηση της έρευνας είναι ένας νέος αναδυόμενος κίνδυνος που επηρεάζει τα ερευνητικά και ακαδημαϊκά ιδρύματα, αλλά και την ίδια την κοινωνία. Όπως ανέφερε μεταξύ άλλων ο κ. Σαρηγιάννης, «Η χρηματοδότηση που έχουμε είναι κυρίως από ανταγωνιστικά προγράμματα, είτε ευρωπαϊκά, είτε ελληνικά, από διάφορους κρατικούς και ευρωπαϊκούς οργανισμούς, τα οποία δίνονται με πολύ σκληρό ανταγωνισμό. Είναι μία διαδικασία που γίνεται όλο και πιο δύσκολη και συνεπώς είναι όλο και πιο σημαντικό το να παίρνει κανείς τέτοιες χρηματοδοτήσεις» και στην συνέχεια συμπλήρωσε: «Τα πράγματα είναι πολύ δύσκολα, γιατί πανευρωπαϊκά υπάρχει μία τάση και ένας κίνδυνος να μειωθεί ακόμα περισσότερο αυτή η χρηματοδότηση σε όφελος της αμυντικής βιομηχανίας και υπάρχουν τέτοιοι φόβοι». Μάλιστα, σύμφωνα με τον κ. Σαρηγιάννη, η Ελλάδα ιδιαίτερα βρίσκεται σε πολύ δυσμενή θέση, με μία συνεχή απαξίωση της βασικής έρευνας. «Στην Ελλάδα η κατάσταση πηγαίνει από το κακό στο χειρότερο, κυρίως γιατί δεν μπορούν να καταλάβουν οι κυβερνήσεις τι σημασία έχει η βασική έρευνα, δίνουν δηλαδή σημασία μόνο στην εφαρμοσμένη έρευνα, για τη σύνδεση με τη βιομηχανία, την αγορά κ.λπ. και δεν είναι εύκολο να τους δώσουμε να καταλάβουν, ότι η βασική έρευνα, που επιφανειακά μοιάζει να μην έχει καμία χρησιμότητα, στην πραγματικότητα είναι προϋπόθεση κάθε εφαρμοσμένης», επεσήμανε ο κ. Σαρηγιάννης. Από τη στιγμή που η εφαρμοσμένη έρευνα θεωρείται απαραίτητη για την συνέχιση και την προαγωγή της γνώσης, της τεχνολογίας και της τεχνογνωσίας, χωρίς τη βασική δεν μπορεί να προχωρήσει και αυτή είναι η δουλειά που επιτελεί το Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών σύμφωνα με τον κ. Σαρηγιάννη. Σε κάθε περίπτωση πως ανέφερε: «Η επιτυχία που είχαμε μέχρι τώρα βασίζεται πάρα πολύ στην αλληλεγγύη και στο πώς δουλεύουμε όλοι μαζί, για να εξετάσουμε τις ιδέες μας, να τις επεξεργαστούμε όλοι μαζί, έτσι ώστε στην επιτυχία καθενός να συμβάλλει όλη η ερευνητική ομάδα του Ινστιτούτου, όπως επίσης να δημιουργούμε θετικές προς τον ερευνητή συνθήκες, έτσι ώστε να προσελκύουμε και προτάσεις ερευνητών που θέλουν να τις φέρουν στο Ινστιτούτο».
Τεχνητή νοημοσύνη και Οθωμανική ιστορία
Ο κ. Σαρηγιάννης ειδικεύεται στο κομμάτι της Οθωμανικής ιστορίας, η οποία όχι μόνο αφορά το Ρέθυμνο, αλλά διακρίνεται αισθητά και στην ταυτότητα της πόλης. Μάλιστα, ο νέος διευθυντής του ΙΜΣ διηύθυνε πρόσφατα το πρόγραμμα «GHOST», με χρηματοδότηση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας, το οποίο όπως δήλωσε «είχε να κάνει με τις σχέσεις των Οθωμανών με το υπερφυσικό, δηλαδή με το πώς έβλεπαν τα θαύματα, τις απόκρυφες επιστήμες, την μαγεία, την αστρολογία κ.λπ. και πώς ερμήνευαν τα ανεξήγητα του κόσμου». Ουσιαστικά το πρόγραμμα είχε σαν στόχο να εξετάσει το πώς οι Οθωμανοί ξεκίνησαν να προσεγγίζουν διάφορα θέματα από τον 17ο και 18ο αιώνα, με μια λιγότερο υπερφυσική ανάγνωση του κόσμου, δηλαδή μία άνοδο των εξηγήσεων που βασίζονται στην φυσική επιστήμη. Σύμφωνα με τον κ. Σαρηγιάννη, το Ινστιτούτο έχει αναπτύξει ήδη συνεργασία με την Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη και με τη Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Ρεθύμνου, ανακτώντας συγγράμματα και αρχεία, που αποτελούν πληθώρα πηγών για την Οθωμανική περίοδο στην Κρήτη. «Οπωσδήποτε η Κρήτη είναι από τα μέλη της Ελλάδας, για τα οποία έχουμε πληθώρα πηγών για την Οθωμανική περίοδο», ανέφερε ο κ. Σαρηγιάννης. Παρότι η οθωμανική ιστορία αποτελεί ένα διαχρονικό μελετητητικό και ερευνητικό αντικείμενο του Ι.Μ.Σ., μία νέα προσέγγιση έχει να κάνει με την τεχνητή νοημοσύνη. Σύμφωνα με όσα υπογράμμισε ο κ. Σαρηγιάννης αναφορικά με την ενδεχόμενη χρήση της σε μελλοντικά προγράμματα του ινστιτούτου: «Υπάρχουν συγκεκριμένοι τομείς, στους οποίους μπορεί να είναι πολύ χρήσιμη, με την έννοια ότι κάνει δουλειά που θα χρειαζόταν πολύ περισσότερο χρόνο και ανθρώπους για να γίνει, δουλειά όμως που πρέπει να κατευθυνθεί και να οριστεί από τον άνθρωπο. Παρότι έχουν υποβληθεί προγράμματα και στις ανθρωπιστικές επιστήμες, που τη χρησιμοποιούν, για παράδειγμα μία πρόταση που ελπίζουμε να υποβληθεί και έχει να κάνει με τα αρχαία τεχνολογήματα, είναι καλή λοιπόν όταν έχεις μεγάλο όγκο υλικού και θέλεις να βρεις σχήματα που επαναλαμβάνονται. Είναι ένα εργαλείο όπως τα άλλα».
