• Από τον Νικηφόρο Βλεμμύδη μέχρι τον ακούραστο Γουίλ
Πολλές και σημαντικές οι προσωπικότητες που πέρασαν από το Ρέθυμνο.
Αν τις αναζητήσουμε στο βάθος των αιώνων θα σταθούμε σε αρκετούς σημαντικούς ανθρώπους στον καιρό τους που αγνοούν οι περισσότεροι σήμερα. Όπως ήταν ο Νικηφόρος Βλεμμύδης (1197-1272).
Ήταν ένας από τους σπουδαιότερους Βυζαντινής καταγωγής λογίους, φιλοσόφους και θεολόγους του 13ου αιώνα, με καθοριστική συμβολή στην πνευματική και εκπαιδευτική αναγέννηση εντός της εξόριστης Αυτοκρατορίας της Νίκαιας.
Γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1197. Μετά την κατάληψη της πόλης από τους Σταυροφόρους (1204), η οικογένειά του κατέφυγε στη Μικρά Ασία, όπου έλαβε ευρεία μόρφωση στη ρητορική, τη φιλοσοφία, τα μαθηματικά, την αστρονομία και την ιατρική.
Ίδρυσε σημαντική σχολή στη μονή του Αγίου Γρηγορίου κοντά στην Έφεσο, διδάσκοντες προσωπικότητες που έπαιξαν πρωταγωνιστικό ρόλο στην πολιτική και πνευματική ζωή του Βυζαντίου, όπως τον αυτοκράτορα Θεόδωρο Β΄ Λάσκαρη και τον ιστορικό Γεώργιο Ακροπολίτη.
Συνέγραψε πλήθος έργων που κάλυπταν τη λογική, τη φυσική φιλοσοφία, τη γεωγραφία, τη θεολογία και την αυτοβιογραφία του («Η διήγησις μερική»), επηρεάζοντας βαθύτατα τη βυζαντινή παιδεία.
Η παρουσία του Νικηφόρου Βλεμμύδη στο Ρέθυμνο (και γενικότερα στην Κρήτη) κατά τον 13ο αιώνα συνδέεται στενά με την πλούσια δράση του ως συλλέκτη χειρογράφων και με την αναζήτηση της μοναστικής ησυχίας, σε μια περίοδο που το νησί βρισκόταν ήδη υπό την κυριαρχία των Βενετών.
Ο Βλεμμύδης πραγματοποίησε μεγάλα ταξίδια σε ολόκληρο τον ελλαδικό χώρο, τα νησιά και τη Μέση Ανατολή με σκοπό να εντοπίσει, να διασώσει και να αντιγράψει σπάνια αρχαία και εκκλησιαστικά χειρόγραφα. Στο πλαίσιο αυτής της πνευματικής αναζήτησης, επισκέφθηκε την Κρήτη και το Ρέθυμνο.
Ιστορικές αναφορές και τοπικές παραδόσεις συνδέουν τη διαμονή του με την περιοχή του Αμαρίου στο Ρέθυμνο. Συγκεκριμένα, αναφέρεται ότι ο λόγιος μοναχός φιλοξενήθηκε και μόνασε για ένα διάστημα στην ιστορική Μονή της Παναγίας της Ασωματιανής Σχολή Ασωμάτων), η οποία εκείνη την εποχή αποτελούσε σπουδαίο θρησκευτικό και πνευματικό κέντρο.
Αν και η παραμονή του δεν ήταν μόνιμη, η παρουσία μιας τόσο σπουδαίας πνευματικής προσωπικότητας ενίσχυσε την πνευματική αντίσταση των Ορθόδοξων Κρητικών απέναντι στην πολιτισμική και θρησκευτική πίεση των Λατίνων κατακτητών, αφήνοντας έντονο αποτύπωμα στην τοπική εκκλησιαστική ιστορία.
Michele Sanmicheli (1484-1559)
Ο διασημότερος Βενετός στρατιωτικός αρχιτέκτονας και μηχανικός της Αναγέννησης Μικέλε Σανμικέλι επισκέφθηκε το Ρέθυμνο στα μέσα του 16ου αιώνα με εντολή της Βενετίας για να σχεδιάσει τα νέα, σύγχρονα οχυρωματικά έργα της πόλης ώστε να αντέχουν τις επιθέσεις με πυροβολικό. Δικά του σχέδια αποτέλεσαν τη βάση για τα τείχη του Ρεθύμνου.
O σπουδαίος αυτός επισκέπτης μας γεννήθηκε στη Βερόνα της Ιταλίας. Σπούδασε στη Ρώμη κοντά σε μεγάλους δασκάλους της Αναγέννησης, όπως ο Μπραμάντε και ο Ραφαήλ.
Διορίστηκε αρχιτέκτονας της «Γαληνοτάτης» (Βενετίας) και άλλαξε την αμυντική αρχιτεκτονική κατασκευάζοντας σύγχρονα φρούρια και προμαχώνες σε ολόκληρη τη βενετική επικράτεια (Κρήτη, Κέρκυρα, Ζάκυνθος).
Μετά την καταστροφή από τον πειρατή Μπαρμπαρόσα το 1538, ο Σανμικέλι σχεδίασε το 1540 τη νέα οχύρωση γύρω από την πόλη του Ρεθύμνου. Τα τείχη αυτά ολοκληρώθηκαν γύρω στο 1570, αλλά αποδείχθηκαν αδύνατα απέναντι στην επίθεση του Ουλούτζ Αλή το 1571.
Στον ίδιο αποδίδεται και ο σχεδιασμός της Ενετικής Λότζιας του Ρεθύμνου, του εμβληματικού κτιρίου όπου συγκεντρώνονταν οι ευγενείς της πόλης.
Sforza Pallavicino
O Σφόρτζα Παλαβιτσίνι ήταν Ιταλός στρατηγός εξαιρετικά δυναμικός και κορυφαίος εμπειρογνώμονας οχυρώσεων.
Στην ιστορία του Ρεθύμνου κατέχει εμβληματική θέση, καθώς είναι ο άνθρωπος που σχεδίασε το περίφημο φρούριο της Φορτέτζας.
Επισκέφθηκε το Ρέθυμνο το 1573 αμέσως μετά την ολοκληρωτική καταστροφή της πόλης από τον πειρατή Ουλούτζ Αλή (1571).
Ο Σφόρτζα Παλαβιτσίνι γεννήθηκε στην Ιταλία και ήταν ευγενής με έντονη στρατιωτική δράση. Ιστορικές πηγές τον περιγράφουν ως έναν άνθρωπο αποφασιστικό, αδίστακτο και σκληροτράχηλο, χαρακτηριστικά που τον έκαναν ιδιαίτερα σεβαστό στους στρατιωτικούς κύκλους της εποχής.
Πριν τεθεί στην υπηρεσία της Βενετίας, πολέμησε σε ολόκληρη την Ευρώπη (Ουγγαρία, Κροατία, Ελλάδα) ενάντια στους Οθωμανούς. Είχε μάλιστα συλληφθεί αιχμάλωτος από τους Τούρκους, αλλά εξαγοράστηκε η ελευθερία του. Λόγω της τεράστιας εμπειρίας του στις οχυρώσεις, η Βενετική Δημοκρατία τον προσέλαβε ως Γενικό Κυβερνήτη και Αρχιστράτηγο Οχυρώσεων.
Μετά την ισοπέδωση του Ρεθύμνου το 1571 από τον Αλγερινό πειρατή Ουλούτζ Αλή, η Βενετία κατάλαβε ότι τα προηγούμενα παραθαλάσσια τείχη (που είχε σχεδιάσει ο Σανμικέλι) ήταν ανεπαρκή. Έστειλε λοιπόν τον Παλαβιτσίνι με μια ξεκάθαρη εντολή: Να οχυρώσει την πόλη με ένα νέο, απόρθητο κάστρο.
Ο Παλαβιτσίνι επέλεξε τον λόφο του Παλαιόκαστρου (εκεί όπου βρισκόταν η αρχαία ακρόπολη της Ρίθυμνας). Σχεδίασε ένα φρούριο βασισμένο στο πρωτοποριακό ιταλικό προμαχωνικό σύστημα (bastioned system). Λόγω του βραχώδους και ακανόνιστου εδάφους, προσάρμοσε το σχέδιο ώστε το κάστρο να έχει αστεροειδές σχήμα με τέσσερις κύριους ημιπρομαχώνες και τρεις μεγάλες προεξοχές.
Στις 13 Σεπτεμβρίου 1573, ο Βενετός Ρέκτορας (Διοικητής) Alvise Lando έθεσε τον θεμέλιο λίθο της Φορτέτζας βασιζόμενος αποκλειστικά στα σχέδια του Παλαβιτσίνι.
Ο ακούραστος Γουίλ
Στα 1609 φθάνει στην Κρήτη ένας περίεργος αριστοκράτης από τη Σκωτία ο William Lithgow (περ. 1582-περ. 1645).
Δεν ήταν ένας συνηθισμένος, αριστοκράτης περιηγητής της εποχής του. Ήταν μια από τις πιο ιδιόμορφες, ανθεκτικές και περιπετειώδεις φυσιογνωμίες της ταξιδιωτικής γραμματείας του 17ου αιώνα, καθώς γύρισε το μεγαλύτερο μέρος του τότε γνωστού κόσμου πεζός.
Οι λεπτομέρειες της ζωής του και του περάσματός του από την Κρήτη αποκαλύπτουν έναν άνθρωπο γεμάτο αντιφάσεις και απίστευτες εμπειρίες.
Γεννημένος στο Lanark της Σκωτίας, ο Lithgow αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την πατρίδα του νεαρός μετά από ένα βίαιο οικογενειακό επεισόδιο. Τα αδέλφια μιας κοπέλας (της Miss Lockhart) τον έπιασαν μαζί της και, ως τιμωρία, του έκοψαν τα αυτιά. Αυτό το ανατομικό χαρακτηριστικό τού χάρισε το διάσημο παρατσούκλι «Lugless Will» (ή «Cutlugged Willie») και αποτέλεσε το έναυσμα για να ξεκινήσει μια ζωή ασταμάτητης περιπλάνησης.
Ο Lithgow έφτασε στην Κρήτη το 1609 κατά το πρώτο μεγάλο του ταξίδι προς τους Αγίους Τόπους. Ήδη από την πρώτη του ημέρα στο νησί, καθώς κατευθυνόταν προς τα Χανιά, έπεσε θύμα ληστείας. Οι ληστές τον κακοποίησαν και παραλίγο να τον σκοτώσουν. Σώθηκε χάρη στην παρέμβαση ενός ντόπιου Γάλλου μοναχού ή στρατιώτη που βρέθηκε εκεί.
Παρά τις κακές πρώτες εντυπώσεις, ο Lithgow ισχυρίστηκε στο βιβλίο του ότι διέσχισε ολόκληρο το νησί δύο φορές από άκρη σε άκρη πεζός, κάτι που, όπως καυχιόταν, δεν είχε ξανακάνει κανένας άλλος Δυτικός χριστιανός περιηγητής.
Παρά τα δεινά του, εντυπωσιάστηκε βαθιά από τον πλούτο, τη γεωργική παραγωγή, τα κρασιά, τα κάστρα και τη στρατηγική σημασία του νησιού, αποκαλώντας την Κρήτη «Βασίλισσα της Μεσογείου».
Το 1632 εξέδωσε το μνημειώδες και εξαιρετικά δημοφιλές βιβλίο του, με τον μακροσκελή τίτλο The Totall Discourse of the Rare Adventures and Painefull Peregrinations of Long Nineteen Yeares Travayles. Το στυλ γραφής του ήταν ιδιαίτερο: Γεμάτο καυστικό χιούμορ, δόσεις υπερβολής (συχνά τον παρομοίαζαν με τον «Δον Κιχώτη»), αλλά και πολύτιμες λεπτομέρειες για την καθημερινότητα, τη θρησκεία και την αρχιτεκτονική των τόπων που επισκεπτόταν.
Αν και οι άνθρωποι τον φόβιζαν, η φύση και οι υποδομές του νησιού τον εντυπωσίασαν.
Αναφέρεται στο Ρέθυμνο (το οποίο καταγράφει συχνά με τη βενετική ονομασία Retimo) ως μια όμορφη και στρατηγική παραθαλάσσια πόλη. Εντυπωσιάστηκε από τις προσπάθειες των Βενετών να οχυρώσουν την πόλη (τη Φορτέτζα), αν και εξέφρασε αμφιβολίες για το αν τα τείχη αυτά θα μπορούσαν να αντέξουν μια μεγάλη οθωμανική επίθεση στο μέλλον (κάτι που τελικά επιβεβαιώθηκε το 1646).
Περιγράφει με θαυμασμό τα προϊόντα της ρεθεμνιώτικης υπαίθρου και της Κρήτης γενικότερα. Στέκεται ιδιαίτερα στην τεράστια παραγωγή λαδιού, κρασιού (Μαλβάζια), σιτηρών, τυριού και μεταξιού, τονίζοντας ότι το νησί ήταν ένας επίγειος παράδεισος σε ό,τι αφορούσε τη γεωργία.
George Sandys (1578-1644)
Ο George Sandys υπήρξε διακεκριμένος Άγγλος λόγιος, ποιητής και περιηγητής, ο οποίος το 1610 επισκέφθηκε την Κρήτη και αποτύπωσε τις παρατηρήσεις του στο σπουδαίο χρονικό A Relation of a Journey Begun An. Dom. 1610 (εκδόθηκε το 1615).
Γιος του Αρχιεπισκόπου του Γιορκ και σπουδαστής στην Οξφόρδη, ο Sandys διέφερε από τους τυπικούς τυχοδιώκτες της εποχής του.
Ήταν ανθρωπιστής και γνωστός μεταφραστής κλασικών κειμένων (όπως οι Μεταμορφώσεις του Οβίδιου), κάτι που επηρέασε άμεσα τον τρόπο με τον οποίο έβλεπε τα μέρη που επισκεφθηκε.
Περιέγραψε την Κρήτη ως έναν τόπο «μεγάλο, βουνίσιο και εύφορο», δίνοντας έμφαση στη φυσική ομορφιά και τον πλούτο της υπαίθρου της κατά την περίοδο της Βενετοκρατίας
Κατέγραψε τους Κρητικούς ως έναν λαό περήφανο, εργατικό, ανυπότακτο και βαθιά συνδεδεμένο με τις παραδόσεις του, διατηρώντας μια οπτική που συχνά συνδύαζε τη γεωγραφία με την εθνολογία.
Σε αντίθεση με άλλους περιηγητές που επικεντρώνονταν μόνο στις δυσκολίες ή στις καθημερινές περιπέτειες, ο Sandys αναζητούσε στα ταξίδια του τις ρίζες της μυθολογίας και της αρχαίας ιστορίας, παραθέτοντας συχνά κλασικά χωρία στα περιθώρια των γραπτών του.
Στο βιβλίο του, ο George Sandys δεν εστιάζει τόσο σε προσωπικές περιπέτειες (όπως ο Lithgow), αλλά λειτουργεί περισσότερο ως ένας ανθρωπολόγος και ιστορικός της εποχής.
Αν και το πέρασμά του από το Ρέθυμνο (που αναφέρει ως Retimo) ήταν σύντομο, οι παρατηρήσεις του για την πόλη και την ευρύτερη περιοχή επικεντρώνονται στα εξής: Ο Sandys περιγράφει το Ρέθυμνο ως μια πόλη με ιδιαίτερη στρατηγική σημασία για τη Δημοκρατία της Βενετίας. Σημειώνει με θαυμασμό το κάστρο της πόλης (τη Φορτέτζα), το οποίο είχε ολοκληρωθεί μερικές δεκαετίες πριν από την επίσκεψή του. Αναφέρει ότι οι οχυρώσεις αυτές ήταν απαραίτητες επειδή η πόλη βρισκόταν σε διαρκή κίνδυνο από τις οθωμανικές επιδρομές, ενώ υπογραμμίζει την έντονη παρουσία βενετικών στρατευμάτων.
Μία από τις πιο διάσημες αναφορές του Sandys που συνδέεται με την κοινωνική ζωή των Κρητικών της εποχής (συμπεριλαμβανομένου του Ρεθύμνου και του Χάνδακα) αφορά τη διασκέδασή τους. Παρατήρησε ότι οι ντόπιοι ήταν παθιασμένοι με τη μουσική και τον χορό. Κάνει ιδιαίτερη μνεία στα τοπικά πανηγύρια, περιγράφοντας τους Κρητικούς ως «εξαιρετικούς και ανάλαφρους χορευτές». Σημειώνει, μάλιστα, με ενδιαφέρον ότι οι Βενετοί είχαν απαγορεύσει την οπλοφορία σε αυτές τις δημόσιες γιορτές για να αποφεύγονται τα αιματηρά επεισόδια (βεντέτες) μεταξύ των θερμόαιμων ντόπιων.
Ως λάτρης της κλασικής αρχαιότητας και της τέχνης, ο Sandys στάθηκε στην αναγεννησιακή ομορφιά των δημοσίων κτιρίων και των κατοικιών των Βενετών ευγενών στο Ρέθυμνο. Παράλληλα, εντυπωσιάστηκε από τον πλούτο της ρεθεμνιώτικης υπαίθρου. Αναφέρει τη μεγάλη παραγωγή και εξαγωγή λαδιού και εκλεκτού κρασιού, τονίζοντας ότι η γη γύρω από την πόλη ήταν εξαιρετικά εύφορη.
Σημειώνει την κοινωνική απόσταση ανάμεσα στους Βενετούς άρχοντες και τον ελληνικό πληθυσμό. Αν και έβλεπε τους Κρητικούς ως έναν λαό σκληροτράχηλο που «δεν σκύβει εύκολα το κεφάλι» – , κατέγραψε και τη βαριά φορολογία που τους επέβαλλε η Βενετία, κάτι που δημιουργούσε συνεχώς υπόκωφη δυσαρέσκεια.
Bernard Randolph (1643-Περ. 1690)
Ο Bernard Randolph Άγγλος έμπορος και συγγραφέας επισκέφθηκε την Κρήτη γύρω στο 1680, περίπου τρεις δεκαετίες μετά την κατάληψη του Ρεθύμνου από τους Οθωμανούς. Σε αντίθεση με τους ρομαντικούς ή μυθολογικούς περιηγητές, ο Randolph επικεντρώθηκε με πραγματισμό και ακρίβεια στην τότε σύγχρονη κατάσταση των περιοχών που είδε, αφήνοντας μια από τις πρώτες αυθεντικές ταξιδιωτικές χρονογραφίες.
Κατέγραψε τις εμπειρίες του στο βιβλίο The Present State of the Islands in the Archipelago (1687), το οποίο περιλάμβανε πληροφορίες για την Κρήτη (Κάντια) και άλλα νησιά.
Περιέγραψε την εικόνα της πόλης και της Φορτέτζας υπό τη νέα οθωμανική πραγματικότητα, αναφέροντας αμυντικά και οχυρωματικά έργα που έκαναν οι Τούρκοι μετά την άλωση, όπως την προσθήκη νέων μικρότερων φυλακίων προς τη θάλασσα και την ενίσχυση των τειχών.
Δεν αναλώθηκε σε αρχαιολογικές αναζητήσεις, αλλά κατέγραψε τη δημογραφία, την οικονομία και την καθημερινή διοίκηση των οικισμών του νησιού την εποχή της οθωμανικής κυριαρχίας.
Ο Randolph εντυπωσιάστηκε από το μέγεθος και τη θέση της Φορτέτζας. Σημείωσε ότι το κάστρο παρέμενε το κεντρικό αμυντικό προπύργιο της περιοχής, αλλά παρατήρησε τις αλλαγές που έφερε η νέα διοίκηση.
Κατέγραψε πώς οι Οθωμανοί, για να προστατευτούν από την απειλή του ενετικού στόλου που κυκλοφορούσε ακόμα στο Αιγαίο, είχαν ενισχύσει τις οχυρώσεις με μικρά, νέα φυλάκια προς την πλευρά της θάλασσας, ενώ είχαν εγκαταστήσει μόνιμη, ισχυρή στρατιωτική φρουρά μέσα στα τείχη.
Λόγω της ιδιότητάς του, έδωσε τεράστια σημασία στις εμπορικές δυνατότητες της πόλης: Περιέγραψε το Ρέθυμνο ως ένα ζωντανό εμπορικό κέντρο, το οποίο, παρά τις καταστροφές του πολέμου, είχε αρχίσει να ανακάμπτει οικονομικά.
Εστίασε στην πλούσια παραγωγή της ρεθεμνιώτικης υπαίθρου. Αναφέρει ότι το Ρέθυμνο ήταν βασικός σταθμός για την εξαγωγή λαδιού, κρασιού, σιτηρών και μαλλιού.
Ωστόσο, όπως και άλλοι περιηγητές της περιόδου, παρατήρησε ότι το λιμάνι του Ρεθύμνου είχε προβλήματα, καθώς ήταν αρκετά εκτεθειμένο στους βόρειους και ανατολικούς ανέμους, κάτι που δυσκόλευε τα μεγάλα εμπορικά πλοία της εποχής.
Ο Randolph ήταν από τους πρώτους που αποτύπωσαν τη νέα δημογραφική και θρησκευτική ισορροπία της πόλης: Κατέγραψε τη συνύπαρξη του χριστιανικού στοιχείου (που είχε περιοριστεί κυρίως στα προάστια έξω από τα τείχη) με τους νέους μουσουλμάνους κατοίκους και τη διοικητική ελίτ που είχε εγκατασταθεί μέσα στην πόλη.
Παρατήρησε τη μετατροπή των βενετσιάνικων δημόσιων κτιρίων και ναών σε τζαμιά και οθωμανικά διοικητήρια, περιγράφοντας μια πόλη που άλλαζε ραγδαία αρχιτεκτονική και πολιτισμική ταυτότητα, διατηρώντας όμως τον αναγεννησιακό της ιστό.
Είναι τελικά πολλοί που πέρασαν από την πόλη μας στα βάθη των αιώνων. Κάποια στιγμή δοθείσης ευκαιρίας θα αναφερθούμε και σ’ αυτούς που δεν συμπεριλάβαμε στο αφιέρωμα.
Πηγές
• William Lithgow (Επίσκεψη: 1609)
Lithgow, William. The Totall Discourse of the Rare Adventures and Painefull Peregrinations of Long Nineteen Yeares Travayles. London, 1632.
• George Sandys (Επίσκεψη: 1610)
Sandys, George. A Relation of a Journey Begun An. Dom. 1610. Foure Bookes. Containing a Description of the Turkish Empire, of Ægypt, of the Holy Land, of the Remote Parts of Italy, and Ilands Adjoining. London: W. Barrett, 1615.
• Εβλιγιά Τσελεμπί / Evliya Çelebi (Επίσκεψη: περ. 1670)
Çelebi, Evliya. Seyahatname (Βιβλίο των Ταξιδιών).
(Για την ελληνική βιβλιογραφία, μπορείτε να αναφέρετε τη μετάφραση: Εβλιγιά Τσελεμπί, «Ταξίδι στην Κρήτη»).
• Bernard Randolph (Επίσκεψη: περ. 1680)
Randolph, Bernard. The Present State of the Islands in the Archipelago (or Arches), Sea of Constantinople, and Gulph of Smyrna; With the Islands of Candia, and Rhodes. Oxford, 1687.
