Το πρόγραμμα «AI-SPACE HERITAGE» ξεκινάει τον Σεπτέμβριο, υπό τον συντονισμό του Δρ. Δημήτρη Αλεξάκη, με στόχο τον εντοπισμό και την ανίχνευση καταλοίπων αρχαιολογικής κληρονομιάς σε Κρήτη και Θεσσαλία
«Η τεχνητή νοημοσύνη είναι ένα εργαλείο που βοηθάει, αλλά δεν υποκαθιστά τον άνθρωπο, πάντα χρειάζεται η γνώση και η εμπειρία του ανθρώπου, τουλάχιστον ακόμα», σημειώνει ο κ. Αλεξάκης
Στην παρατήρηση και τον εντοπισμό κατάλοιπων δυσεύρετων αρχαιολογικών χώρων που δεν έχουν ακόμα ανιχνευθεί σε Κρήτη και Θεσσαλία, μέσα από τη δορυφορική και εναέρια τηλεπισκόπηση στοχεύει το πρόγραμμα του Ινστιτούτου Μεσογειακών Σπουδών του Ιδρύματος Έρευνας και Τεχνολογίας, με τίτλο AI-SPACE HERITAGE. Ουσιαστικά το πρόγραμμα για το οποίο εξασφαλίστηκε πρόσφατα χρηματοδότηση και ξεκινάει τις ερευνητικές του εργασίες την 1η Σεπτεμβρίου 2025, έχει χρονοδιάγραμμα δύο χρόνια και αποτελεί μία συνεργασία υψηλού επιπέδου μεταξύ του Ι.Μ.Σ. και του Ινστιτούτου Πληροφορικής (ΙΠ) του ΙΤΕ, υπό τον επιστημονικό συντονισμό του Κύριου Ερευνητή Δρ. Δημήτρη Αλεξάκη, ενώ ο Δρ. Αναστάσιος Ρούσσος είναι ο Διευθυντής Ερευνών στο Ινστιτούτο Πληροφορικής και επίσης κύριος ερευνητής του έργου. Η συνεργασία αποσκοπεί στην προώθηση της επιστημονικής συνέργειας μεταξύ διαφορετικών ερευνητικών μονάδων του ΙΤΕ, ενώ η συνολική χρηματοδότηση φτάνει τις 80.000 ευρώ, με άμεσες φιλοδοξίες για πρόσθετη χρηματοδότηση, η οποία θα οδηγήσει σε ένα πιο ολοκληρωμένο ερευνητικό έργο. Ουσιαστικά το πρόγραμμα με ολοκληρωμένο τίτλο: «Advancing Artificial Intelligence and 5 Dimensional Space Based Methodologies for Monitoring Cultural Heritage», θα αξιοποιεί το ευρωπαϊκό πρόγραμμα Copernicus, τη μεγαλύτερη διαστημική πρωτοβουλία παρατήρησης της Γης, για να συλλέγει δεδομένα και να μπορεί να εντοπίζει δορυφορικές εικόνες και να υποδεικνύει κατάλοιπα αρχαιολογικών χώρων. Όπως ανέφερε μεταξύ άλλων μιλώντας στα «Ρ.Ν.», ο κ. Αλεξάκης, «Το πρόγραμμα Copernicus, το οποίο ανήκει στην Ευρωπαϊκή Ένωση, φτιάχτηκε και δημιουργήθηκε με τη συνεργασία της Ευρωπαϊκής υπηρεσίας διαστήματος». Στο πλαίσιο του έργου, η ερευνητική ομάδα θα κάνει χρήση δορυφορικών εικόνων, αεροφωτογραφιών, δεδομένων από drones, αλλά και αρχείων τηλεπισκόπησης πέντε διαστάσεων, συνδυάζοντάς τα με αλγόριθμους τεχνητής νοημοσύνης. Το AI-SPACE HERITAGE στοχεύει στο να δημοκρατικοποιήσει την αρχαιολογική έρευνα, καθιστώντας την προσβάσιμη σε διάφορους επιστημονικούς κλάδους, καθώς και να αναπτύξει τεχνολογία για την υποστήριξη των αρχαιολόγων, με στόχο την αποφυγή κοστοβόρων και χρονοβόρων προσπαθειών επιτόπιων ερευνών και ανασκαφών σε περιοχές που δεν υπάρχουν αρχαιολογικά κατάλοιπα. Όπως σημείωσε επίσης ο κ. Αλεξάκης, το πρόγραμμα έχει σκοπό να υποστηρίξει τη μεταφορά γνώσης προς τις δημόσιες υπηρεσίες, τους τοπικούς φορείς και τις κοινότητες.
«Έχουμε ήδη στο μυαλό μας κάποια κατάλοιπα αρχαιολογικών χώρων από προηγούμενες έρευνες»
Η πρακτική εφαρμογή της τεχνολογίας στο πεδίο της πολιτιστικής κληρονομιάς έχει διττό στόχο: «Εμείς θέλουμε να χρησιμοποιήσουμε μέσα δορυφορικής και κυρίως δορυφορικής και εναέριας τηλεπισκόπησης για την παρατήρηση και τον εντοπισμό καταλοίπων αρχαιολογικής κληρονομιάς», εξήγησε ο κ. Αλεξάκης. Η καινοτομία της προσέγγισης έγκειται στον συνδυασμό πολλαπλών πηγών δεδομένων με προηγμένα εργαλεία μηχανικής μάθησης, στοχεύοντας στην αντικειμενικότερη απεικόνιση των ερευνητικών ευρημάτων. «Ο στόχος μας είναι να το κάνουμε με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη αντικειμενικότητα, γιατί θα χρησιμοποιήσουμε τεχνικές και μεθόδους τεχνητής νοημοσύνης», συμπλήρωσε. Η ερευνητική ομάδα, η οποία ήδη αριθμεί τέσσερα άτομα και αναμένεται να φτάσει τα έξι έως το τέλος του έτους, έχει ήδη οριοθετήσει περιοχές προτεραιότητας για την έρευνά της, όπως υπογράμμισε ο κ. Αλεξάκης, «Έχουμε ήδη στο μυαλό μας κάποια κατάλοιπα αρχαιολογικών χώρων, από προηγούμενες έρευνες του Ινστιτούτου Μεσογειακών Σπουδών, έχουμε δουλέψει για πολλά χρόνια σε ερευνητικές θέσεις στην περιοχή της Θεσσαλίας και της Κρήτης». Ο εντοπισμός εστιάζεται κυρίως σε αρχαιολογικά ίχνη μη ανασκαμμένων θέσεων. «Προσπαθούμε να αναδείξουμε χώρους, οι οποίοι δεν είναι εντοπισμένοι, κυρίως ψάχνουμε είτε για τύμβους, είτε για τάφους, είτε για αρχαιολογικά ίχνη σε καλλιέργειες. Από ψηλά μία δορυφορική εικόνα κάποια αρχαιολογικά κατάλοιπα αφήνουν κάποια ίχνη, τα οποία είναι γνωστά και ως crockmarks», ανέφερε και επίσης πρόσθεσε ότι οι ιδανικές συνθήκες εντοπίζονται, προς το παρόν, κυρίως στη Θεσσαλία, ενώ υπάρχει σχεδιασμός και για την Κρήτη. Παράλληλα, διερευνώνται δυνατότητες για μελλοντικές συνεργασίες: «Υπάρχει σκοπός για έρευνα και γενικότερα στόχος είναι να κάνουμε κάτι και στην Κρήτη», σημείωσε ο υπεύθυνος του προγράμματος.
Η μεθοδολογική καινοτομία αφορά την ανάπτυξη ενός συστήματος τεχνητής νοημοσύνης που θα εντοπίζει μοτίβα αρχαιολογικού ενδιαφέροντος. «Θα εκπαιδεύσουμε το σήμα τεχνητής νοημοσύνης, ώστε αργότερα να μας δίνει αποτέλεσμα αν σε κάποια άλλη περιοχή υπάρχει αρχαιολογική θέση ή δεν υπάρχει», ανέφερε και επίσης τόνισε ότι το εγχείρημα παραμένει στο πλαίσιο της βασικής έρευνας. «Σε καμία περίπτωση δεν μπορούμε να αντικαταστήσουμε την επιτόπια αρχαιολογική έρευνα. Η Τεχνητή νοημοσύνη είναι ένα εργαλείο στα χέρια των αρχαιολόγων και των ερευνητών, αλλά δεν μπορεί να υποκαταστήσει την αρχαιολογική έρευνα και ούτε μπορεί να έχει 100% απόλυτα σωστό αποτέλεσμα», σημείωσε ο κ. Αλεξάκης. Μέσω της ανάλυσης διαφορετικών χρονικών και χωρικών δεδομένων, η ομάδα επιχειρεί να αποδώσει μία πιο πλήρη εικόνα της εξέλιξης των αρχαιολογικών θέσεων. «Μας ενδιαφέρει η παρακολούθηση αρχαιολογικών καταλοίπων σε διαφορετικές χωρικές και χρονικές κλίμακες, το πώς ήταν δηλαδή οι θέσεις πριν μία δεκαετία και πώς είναι τώρα και μέσα στο έτος πώς αλλάζουν από άνοιξη, καλοκαίρι, φθινόπωρο και χειμώνα και πώς φαίνονται στη δορυφορική εικόνα τα κατάλοιπα». Το έργο ενισχύει τη συνεργασία με τις Εφορείες Αρχαιοτήτων, κάτι που, όπως δήλωσε ο κ. Αλεξάκης, έχει ήδη δρομολογηθεί: «Στη Θεσσαλία η δουλειά θα γίνει σε συνεργασία με την Εφορεία αρχαιοτήτων Μαγνησίας και Καρδίτσας, άρα θα έχουμε και αρχαιολογική υποστήριξη». Επιπλέον, ανοίγεται δρόμος και για νέες χρηματοδοτήσεις: «Αν δουν ότι το εργαλείο και η μεθοδολογία δουλεύει σωστά θα το χρησιμοποιήσουμε και ο στόχος μας είναι να πάμε και για μεγαλύτερη χρηματοδότηση, είτε ελληνική είτε ευρωπαϊκή, η οποία θα φέρει ένα πιο ολοκληρωμένο εργαλείο».
Τεχνητή Νοημοσύνη και αρχαιολογική έρευνα
Η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί τον πυρήνα του AI-SPACE HERITAGE, ενώ στόχος είναι η εφαρμογή αλγορίθμων για την ανάλυση μεγάλου όγκου εικόνων και δεδομένων. Όπως επεσήμανε ο κ. Αλεξάκης, «Όταν λέω τεχνητή νοημοσύνη, εννοώ ότι θα προσπαθήσουμε να εντοπίσουμε συγκεκριμένα μοτίβα, τα οποία θα αξιοποιούμε για να εντοπίζουμε αρχαιολογικές θέσεις, υπό ανασκαφή». Το σύστημα θα εκπαιδευτεί σε γνωστές θέσεις, ώστε να μπορεί να αναγνωρίσει παρόμοιες περιοχές που παραμένουν ανεξερεύνητες. Η συμβολή της τεχνητής νοημοσύνης, ωστόσο, δεν αναιρεί τον ρόλο του ανθρώπου, όπως επεσήμανε. «Η τεχνητή νοημοσύνη ξεκίνησε πρώτα σε ερευνητικό επίπεδο και αργότερα μπήκε στην καθημερινότητά μας, οπότε οι επιστήμονες τη χρησιμοποιούμε εδώ και αρκετά χρόνια και δίνει λύσεις στα ερευνητικά μας προβλήματα. Είναι ένα εργαλείο που βοηθάει, αλλά δεν υποκαθιστά τον άνθρωπο, πάντα χρειάζεται η γνώση και η εμπειρία του ανθρώπου, τουλάχιστον ακόμα». Η διαδικασία παραμένει ανθρώπινα καθοδηγούμενη σε όλα της τα στάδια: «Και στη δική μας περίπτωση εμείς οι άνθρωποι θα επιλέξουμε ποιες δορυφορικές εικόνες θα μπουν στο σύστημα, εμείς οι ίδιοι οι επιστήμονες θα πούμε ποιες θέσεις έχουν αρχαιολογικά κατάλοιπα και ποιες θέσεις δεν έχουν και με αυτόν τον τρόπο και τη δική μας γνώση θα εκπαιδεύσουμε την τεχνητή νοημοσύνη», ανέφερε και επίσης σημείωσε ότι το όφελος από αυτή τη διαδικασία θα είναι πολύ σημαντικό, γιατί «απλά θα μας βοηθήσει να επεξεργαστούμε πολύ γρήγορα και πολύ αντικειμενικά μεγάλο όγκο δεδομένων από τις εικόνες του Copernicus και τις εικόνες από τα drones». Στην πράξη, η τεχνολογία έρχεται να επιταχύνει και να ενισχύσει την ερευνητική διαδικασία. «Γλιτώνουμε πολύ χρόνο, με λιγότερο κόπο», κατέληξε ο κ. Αλεξάκης.
