Το ιστορικό περιβάλλον
Στο τέλος του 19 ου και στις αρχές του 20 ου αιώνα, η καταρρέουσα Οθωμανική Αυτοκρατορία κατείχε στη
Βαλκανική Χερσόνησο την Ήπειρο, τη Μακεδονία και τη Θράκη, στις οποίες κατοικούσαν χριστιανικοί πληθυσμοί. Η Ελλάδα και τα άλλα Βαλκανικά κράτη είχαν βλέψεις προς τις περιοχές αυτές για την απελευθέρωση των ομοεθνών πληθυσμών τους, αλλά και για λόγους εδαφικής επέκτασης. Στις βλέψεις αυτές, που αναθερμάνθηκαν αμέσως μετά το κίνημα των Νεοτούρκων το 1908, αποδίδονται τα αίτια των Βαλκανικών Πολέμων (1912-1913). Η νικηφόρα έκβασή τους υπέρ της Ελλάδας επιτάχυνε τις εξελίξεις. Mε τη Συνθήκη του Λονδίνου, που υπογράφηκε στις 30 Μαρτίου 1913, ο σουλτάνος παραιτήθηκε όλων των δικαιωμάτων του στην Κρήτη.
Το Κρητικό Ζήτημα (La Question Cretoise) είχε επιλυθεί. Η πολυπόθητη ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα είχε πραγματοποιηθεί. Η ένωση έγινε με επίσημη τελετή στο φρούριο Φιρκά στις 1 Δεκεμβρίου1913, παρουσία του βασιλιά Κωνσταντίνου και του πρωθυπουργού Βενιζέλου. Στην πόλη του Ρεθύμνου ωστόσο, το μουσουλμανικό στοιχείο υπερτερεί. Δήμαρχος είναι ο μουσουλμάνος μεγαλέμπορος Χουσνή Βακογλάκης, διορισμένος από την Κρητική Πολιτεία. Το Εφκάφιο, που μετά το 1900 αναφέρεται ως Διεύθυνση Μουσουλμανικών Θρησκευτικών Ιδρυμάτων, εκμισθώνει με πλειοδοτικό διαγωνισμό τα αγροτικά και αστικά του ακίνητα, και από τα έσοδα αυτά, καθώς και από την πώληση ύδατος (το υδραγωγείο της πόλης ήταν ιδιοκτησία του), κάλυπτε τα έξοδα για τις μισθοδοσίες των θρησκευτικών λειτουργών των τεμενών και των υπαλλήλων της Διεύθυνσης. Ο Προϋπολογισμός 1912-1913 που παρουσιάζουμε σήμερα, ρίχνει φως στη δομή της διοίκησης και μας δίνει κάποιες λεπτομέρειες για την οργανωτική διάρθρωση του Εφκαφίου.
Συζήτηση και ψήφιση του Προϋπολογισμού
Στις 18 Ιανουαρίου 1914, η Μουσουλμανική Δημογεροντία Ρεθύμνης, στην 79η συνεδρία της, υπό την προεδρία του Χασάν Κλαρωνάκη και σε απαρτία, με παρόντα και τα πέντε μέλη της (Μερτζάν Ομεράκη, Μουσταφά Τζιντζαραπάκη, Αλή Μπεντριαγαδάκη, Μεχμέτ Χαρατσιδάκη), παρόντος και του γραμματέα
Ιβραήμ Περισάκη, συνεδριάζει για την ψήφιση του Προϋπολογισμού 1913-14. Αρχικά, διαβάζεται το Σχέδιο του Προϋπολογισμού εσόδων- εξόδων από τον πρόεδρο, της χρήσης από 1 Σεπτεμβρίου 1913 μέχρι τέλους Αυγούστου 1914, και αρχίζει η συζήτηση κατ’ άρθρο.
Tο Α΄ κονδύλι, των εντόκων δανείων, γίνεται παμψηφεί δεκτό, δηλαδή κεφάλαιο εντόκων δανείων ανερχομένων την 1 η Σεπτεμβρίου 1913 σε 20.000 δρχ. που θα επιφέρουν ετήσιο τόκο προς 8%, για το παραπάνω έτος 1.600 δρχ. Το Β΄ κονδύλι, των ενοικίων Αγροτικών Κτημάτων, αποφασίζεται και ψηφίζεται
ως έχει, δηλαδή:
α) Από ενοίκια κτημάτων της Διεύθυνσης και Τεμενών: 4.918, 05 δρχ. και
β) Από ενοίκια κτημάτων του Τεμένους Βελή Πασά: 3.207, 50 δρχ.
Το Γ΄ κονδύλι, των Αστικών Κτημάτων, από ενοίκια του τρέχοντος έτους, αποφασίζεται και ψηφίζεται ως έχει: 13.376,50 δρχ
Το Δ΄ κονδύλι, Τελών και δικαιωμάτων της Δημογεροντίας, αποφασίζεται ως έχει: 300 δρχ.
Το Ε΄ κονδύλι, πώλησης ύδατος σε 10 Μασούρες κατά το έτος, επίσης ψηφίζεται ως έχει στο σχέδιο: 2.530 δρχ.
Το Στ΄ κονδύλι, Διαφόρων Προσόδων, δηλαδή καθυστερήματα «Ιτζαρέδων», ενοικίων, μετρητά στο ταμείο της χρήσης που έληξε, ψηφίζεται κι αυτό ως έχει: δηλ. 6. 592 δρχ.
Το Ζ΄ κονδύλι Εκτάκτων Προσόδων ψηφίζεται ως έχει στο σχέδιο: 300 δρχ.
Το Η΄ κονδύλι των Καθυστερημάτων, Πωληθέντων Ακινήτων και αποζημιωτέον τέλος 38.311 δρχ. δηλαδή:
α) καθυστερήματα απαιτήσεων και πωλήσεων 9.691
β) αποζημιωτέον τέλος 38.311, ψηφίζεται ως έχει στο σχέδιο δηλαδή 48.002 δρχ.
Έτσι, και τα οκτώ κονδύλια Εσόδων του Προϋπολογισμού, ύψους 80.826,05 δρχ, ψηφίζονται ως έχουν στο σχέδιο του προϋπολογισμού.
Στη συνέχεια αρχίζει η συζήτηση για τα έξοδα.
Το Α΄ κονδύλι, Διαρκών Δαπανών των Τεμενών (για την αγορά ελαίου, κηρού και θρυαλίδων), ψηφίζεται ως έχει: 1.400 δρχ.
Το Β΄ κονδύλι, Διαφόρων Εξόδων των Τεμενών (για την αγορά επίπλων, κανδηλιών κλπ), ψηφίζεται ως έχει: 500 δρχ.
Το Γ΄ κονδύλι, μισθοδοσιών των Θρησκευτικών Λειτουργών, ψηφίζεται ως εξής:
1. Μηνιαία μισθοδοσία για το Τέμενος Σουλτάνου Ιβραήμ (στη Φορτέτζα):
α) του Ιμάμη Αλή Ριζά Ντεμιραγαδάκη (πρόκειται για τον αδερφό του Εσάτ Ντεμιραγαδάκη, κατόπιν Γεώργιου Σιδεράκη, μεταφραστή των κειμένων του Ιεροδικείου): 50 δρχ.
β) του ψάλτη και κανδηλανάπτη Μουσταφά Ιβραημάκη: 25 δρχ.
γ) του υπηρέτη Μεχμέτ Ζεκιράκι: 10 δρχ.
2. Μηνιαία μισθοδοσία για το Τέμενος Βαλιδέ Σουλτάνας (Μεγάλη Πόρτα)
α) του Ιμάμη Χατζή Μουσταφά Καστρινού: 60 δρχ.
β) του ψάλτη και κανδηλανάπτη Αχμέτ Κονταξιδάκη: 40 δρχ.
γ) του υπηρέτη Αλή Μουρμουράκη: 15 δρχ.
3. Μηνιαία μισθοδοσία για το Τέμενος Γαζή Χουσεΐν Πασά (Νερατζέ)
α) του Ιμάμη Αλή Ραίφ Πελτικάκη: 50 δρχ.
β) του ψάλτη και κανδηλανάπτη Μεχμέτ Κουμπαρατζιδάκη: 45 δρχ.
γ) του υπηρέτη Σελήμ Δερβισάκη: 15 δρχ.
4. Μηνιαία μισθοδοσία για το Τέμενος Αγκεμπούτ (Κυρία των Αγγέλων)
α) του Ιμάμη Μουσταφά Φουρναράκη: 50 δρχ.
β) του ψάλτη και κανδηλανάπτη Μουσταφά Κουναλάκη: 25 δρχ.
γ) του υπηρέτη Αλή Καντζάκη: 10 δρχ.
5. Μηνιαία μισθοδοσία για το Τέμενος Γιαχγιά αγά (Αγ. Σοφία, οδ. Π. Κορωναίου)
α) του Ιμάμη Αβδουλκαδήρ Ταχταλιδάκη: 50 δρχ.
β) του ψάλτη, κανδηλανάπτη και υπηρέτη Μεχμέτ Χελμή Μουταφάκη: 50 δρχ.
6. Μηνιαία μισθοδοσία για το Τέμενος Χατζή Ιβραήμ Κιουτσούκ (Λότζια)
α) του Ιμάμη Αλή Πατσουχάκι: 50 δρχ.
β) του ψάλτη και κανδηλανάπτη Χασάν Μπρεσβεράκη: 40 δρχ.
γ) του υπηρέτη Μουσταφά Χαφίζ Κιρκονπαραδάκι: 10 δρχ.
δ) του ερμηνευτή του Κορανίου Χουσείν Χουσαμουδίν Κτιστάκη: 35 δρχ.
ε) του καθορίζοντος τις ώρες προσευχής (muvakkit) Αλή Χατζηδάκη: 13 δρχ.
7. Μηνιαία μισθοδοσία για το Τέμενος Καρά Μουσά Πασά (οδ. Αρκαδίου)
α) του Ιμάμη Αλή Σπαθάκη: 50 δρχ.
β) του ψάλτη και κανδηλανάπτη Σελήμ Οσμαναγαδάκη: 30 δρχ.
γ) του υπηρέτη Μουσταφά Κρομυδάκι: 10 δρχ.
δ) του καθορίζοντος τις ώρες προσευχής (muvakkit) Αλή Χατζηδάκη: 13 δρχ.
8. Μηνιαία μισθοδοσία για το Τέμενος Βελή Πασά (Παλαιοντολογικό Μουσείο)
α) του Ιμάμη Χουσνή Καλιοντζιδάκη: 50 δρχ.
β) του πρώτου ψάλτη και κανδηλανάπτη Χουσνή Ριαλάκη: 25 δρχ.
γ) του δεύτερου ψάλτη και κανδηλανάπτη Μουχεδίν Χακή Μπαμπαζαδέ: 25 δρχ.
δ) του υπηρέτη Χατζή Εμίν Πιρινάκη: 10 δρχ.
ε) του χιέχου (σεΐχη) Χατζή Αλή Σελαμπαμπαδάκη: 30 δρχ.
στ) του καθορίζοντος τις ώρες προσευχής Αλή Χατζιδάκη: 14 δρχ.
ζ) του διαχειριστή (ο Ιμάμης Χουσνή Καλιοντζιδάκης): 23.35 δρχ.
9. Μηνιαία μισθοδοσία για το Τέμενος Περιβολίων
α) του Ιμάμη Χατζή Μουσταφά Χατζή Ιβραϊμάκη: 50 δρχ.
β) του ψάλτη, κανδηλανάπτη και υπηρέτη Αλή Περισάκι: 10 δρχ.
10. Μηνιαία μισθοδοσία για το Τέμενος Καπεδιανών
α) του Ιμάμη Χαλήλ Κουμιωτάκη: 50 δρχ.
β) του ψάλτη, κανδηλανάπτη και υπηρέτη Μουχαρέμ Μεχμετακάκι: 20 δρχ.
11. Μηνιαία μισθοδοσία του επιθεωρητή των υπαλλήλων των Τεμενών, Χουσεΐν Κουμαριτάκη: 40 δρχ.
12. Μηνιαία μισθοδοσία του Υδρονομέα Χασάν Κορκιδάκη: 20 δρχ.
13. Μηνιαία μισθοδοσία του φύλακα και κηπουρού των Νεκροταφείων: 30 δρχ.
Έτσι το κονδύλι των μισθοδοσιών των θρησκευτικών λειτουργών για το παραπάνω οικονομικό έτος ψηφίζεται για 13.720, 20 δρχ.
Το Δ’ κονδύλι, μηνιαίας μισθοδοσίας των υπαλλήλων της Διεύθυνσης ψηφίζεται ως εξής:
α) Του Διευθυντή των Ιδρυμάτων και συγχρόνως επόπτη των ορφανικών περιουσιών Μουσταφά Κεμάλ Καρατζεδάκη: 140 δρχ.
β) Του γραμματέα Ιβραήμ Περισάκη: 120 δρχ.
γ) Του βοηθού γραμματέα Ιζέτ Αγιωργιαννάκι: 100 δρχ.
δ) Του Β’ βοηθού γραμματέα Μεχμέτ Τσουμπεδάκη: 80 δρχ.
ε) Του ταμία Γισούφ Ιφέτ Δερβισάκη: 100 δρχ.
στ) Του κλητήρα Μεχμέτ Κατάκι: 50 δρχ.
Και ψηφίζεται το κονδύλι των μισθοδοσιών των υπαλλήλων της Διεύθυνσης για το εν λόγω οικονομικό έτος για 7.080 δρχ.
Το Ε’ κονδύλι, Δικαστικών Δαπανών και δικηγορικών δαπανών : 600 δρχ.
Το Στ’ κονδύλι, Γραφικής Ύλης: 100 δρχ.
Το Ζ’ κονδύλι, Μικρών Επισκευών Βακουφικών: 2.000 δρχ.
Το Η’ κονδύλι, Μεγάλων Επισκευών και Αγορών περιορίζεται και ψηφίζεται για 49.000 δρχ.
Το Θ’ κονδύλι, Έκτακτων Εξόδων για την εκτέλεση των όρων των αφιερωτηρίων και απρόβλεπτων δαπανών ψηφίζεται ως έχει: 3.000 δρχ.
Το Ι’ κονδύλι, τοκοχρεωλυσίου για το οφειλόμενο ποσό από τη Διεύθυνση προς το Κοινωφελές Ταμείον Κρήτης, ψηφίζεται ως έχει στο σχέδιο και σύμφωνα με το Χρεωστικό Γραμμάτιο: 1.000 δρχ.
Το Ια’ κονδύλι, υποχρεώσεων της Διεύθυνσης προς τους γαλεδάρηδες (τους έχοντες μερίδες) ή τρίτους, ψηφίζεται ως έχει: 2.000 δρχ.
Έτσι, ψηφίζονται όλα τα κονδύλια των εξόδων για 80.400,20 δρχ, ποσό εκ του οποίου φαίνεται ότι προκύπτει πλεόνασμα της χρήσης 425, 85 δρχ. Αποφασίζεται και ανατίθεται η ενέργεια των δεόντων στον Διευθυντή των Ιδρυμάτων, απο την πρώτη του μηνός για την ακριβή εκτέλεση του παρόντος Προϋπολογισμού Εσόδων και Εξόδων, μετά την έγκριση τούτου από τον κ. Νομάρχη, σύμφωνα με το Νόμο.
[Ακολουθούν οι υπογραφές του Προέδρου και των Μελών της Δημογεροντίας]
H απάντηση του Διευθυντή του Εφκαφίου Μουσταφά Κεμάλ Καρατζεδάκη, στην απαίτηση της Μουσουλμανικής Δημογεροντίας για υποβολή του προϋπολογισμού του για τη χρήση 1910-1911
Τους λόγους για τους οποίους δεν είχε συνταχθεί προϋπολογισμός για τη χρήση 1910-1911 εκθέτει ο Διευθυντής του Εφκαφίου σε επιστολή του προς τη Μουσουλμανική Δημογεροντία, ως εξής:
Για την οικονομική χρήση 1910-11 δεν συντάχθηκε προϋπολογισμός αλλά η διοίκηση των Θρησκευτικών Ιδρυμάτων (Εφκάφιο), έγινε με βάση τον προϋπολογισμό του προηγούμενου έτους.
υπήρξε και χώρος συνεδριάσεων της Μουσουλμανικής Δημογεροντίας. Σήμερα είναι το Anassa Estate Cultural
Heritage, ιδιοκτησίας Βαγγέλη Στεφανάκη
Όσον αφορά στον προϋπολογισμό της οικονομικής χρήσης 1912-13, η μη υποβολή του μέχρι σήμερα δεν οφείλεται σε αμέλεια, αλλά στην επιθυμία όπως τα διάφορα κονδύλια των εσόδων και εξόδων ανταποκρίνονται όσο το δυνατόν προς την ακρίβεια των πραγμάτων.
για τη μισθοδοσία Ιανουαρίου 1910 ως ιμάμης του Τεμένους Βελή Πασά
Το σπουδαιότερο έσοδο των Θρησκευτικών Ιδρυμάτων προέρχεται από μισθώματα αστικών κτημάτων, δηλαδή μαγαζιά και σπίτια. Τα προηγούμενα έτη είχε γίνει η εκμίσθωσή τους μέχρι τα τέλη Αυγούστου, εν τούτοις, κατά το τρίτο έτος αυτό δεν επετεύχθη. Το τελευταίο δεκαήμερο του Αυγούστου συνέπεσε με τις εορτές του Μπαϊραμίου και έτσι, η μεν προσωρινή κατακύρωση των μισθωμένων κτημάτων αναβλήθηκε για τις 9 Σεπτεμβρίου, η δε οριστική για τις 16 του ίδιου μήνα. Επομένως, εφόσον δεν μπορούμε να προβλέψουμε το ποσό των μισθωμάτων, το οποίο προβλέπεται ανώτερο του προηγούμενου έτους, εξ αιτίας του συναγωνισμού που παρατηρείται μεταξύ των μισθωτών, προ της οριστικής κατακύρωσης δεν θεωρούμε ότι θα υποβληθεί πριν από τις 16 του μήνα προϋπολογισμός, αν θέλουμε να ακολουθήσουμε την αρχή ότι δεν πρέπει να παρουσιάζει κονδύλια εικονικά, αλλά να τον χαρακτηρίζει η ειλικρίνεια και η ακρίβεια των πραγμάτων. Η αξίωση της Δημογεροντίας, όπως, μαζί με τον προϋπολογισμό, υποβληθεί και ο απολογισμός της χρήσης 1911-12, η οποία προέρχεται από τη σύγχυση που γίνεται μεταξύ οικονομικού έτους και οικονομικής χρήσης, είναι εντελώς αβάσιμη και αντίκειται στη γενική αρχή του λογιστικού νόμου.
σφραγίδα της Διεύθυνσης των Μουσουλμανικών Θρησκευτικών Ιδρυμάτων και Ανωνύμων Αφιερωμάτων
Το οικονομικό έτος αρχίζει την πρώτη Σεπτεμβρίου και λήγει στις 31 Αυγούστου του επόμενου έτους. Αλλά η οικονομική χρήση αρχίζει μεν όπως και το οικονομικό έτος, αλλά για την πλήρη βεβαίωση, εκκαθάριση και πραγματοποίηση όλων των εσόδων και εξόδων του οικονομικού έτους, λήγει 6 μήνες μετά από το πέρας του οικονομικού έτους. Επομένως, πριν από τη λήξη της οικονομικής χρήσης, η σύνταξη απολογισμού που δείχνει τα προϋπολογισθέντα, βεβαιωθέντα, εισπραχθέντα έσοδα, τα υπόλοιπα κατά τη λήξη εισπρακτέων εσόδων, καθώς και τα δαπανηθέντα έξοδα, δεν μπορεί να νοηθεί και δεν θα είχε άλλη σημασία του συντασσόμενου
ισολογισμού, που στηρίζεται σε υποθέσεις και όχι στην αλήθεια των πραγμάτων. Για τους ανωτέρω λόγους, έχω τη γνώμη ότι η Δημογεροντία δεν θα επιμείνει στην άμεση υποβολή του προϋπολογισμού 1912-13 προ της μισθώσεως των αστικών κτημάτων και του απολογισμού του 1911-12 πριν από τη λήξη της προθεσμίας, αφού δεν προξενείται καμία ζημία στα συμφέροντα των Ιδρυμάτων από αυτή τη μικρή καθυστέρηση.
Ο νόμος, άλλωστε, εξασφάλισε τα Ιδρύματα από κάθε ζημία, από πράξεις και παραλείψεις της Διεύθυνσης με την καθιέρωση εγγύησης του άρθρου 16 του οποίου έχω πλήρη συναίσθηση».
Εν Ρεθύμνη τη 11 Σεπτεμβρίου 1912
Μεθ’ υπολήψεως
Ο Διευθυντής των Μουσουλμανικών Θρησκευτικών Ιδρυμάτων και Ανωνύμων Αφιερωμάτων, Μουσταφά Κεμάλ Καρατζεδάκης
