Ο Αντρέας Βαρδιάμπασης, Ψυχίατρος και διευθυντής του Κέντρου Ψυχικής Υγείας Ρεθύμνου μίλησε στα «Ρ.Ν.» για το θέμα που απασχολεί πολύ κόσμο
Τα ψυχοσωματικά συμπτώματα, που ταλανίζουν μεγάλο μέρος του πληθυσμού, αποτελούν την απόδειξη της στενής αλληλεπίδρασης του σώματος με τον νου. Όταν οι ψυχικές πιέσεις, το άγχος και οι συναισθηματικές δυσκολίες δεν αντιμετωπίζονται ή εκτονώνονται, συχνά εκδηλώνονται με σωματικά συμπτώματα, όπως πονοκέφαλοι ή πεπτικά προβλήματα. Αυτά τα συμπτώματα δεν είναι απλά «φανταστικά», αλλά πραγματικά και έχουν τη δύναμη να επηρεάσουν σημαντικά την καθημερινότητα του ατόμου. Τα «Ρ.Ν.» μίλησαν με τον κ. Αντρέα Βαρδιάμπαση, Ψυχίατρο και διευθυντή του Κέντρου Ψυχικής Υγείας Ρεθύμνου, ο οποίος όρισε τα ψυχοσωματικά συμπτώματα και νοσήματα και ανέλυσε τα αίτια εμφάνισής τους, καθώς και τις μεθόδους θεραπείας αλλά και πρόληψης.
Ψυχοσωματικά: ο ορισμός και οι συχνότερες μορφές τους
Μια πάθηση που μπορεί να εκδηλώσει ο οργανισμός , σύμφωνα με τον κ. Βαρδιάμπαση, μπορεί να οφείλεται είτε εν μέρη σε ψυχολογικά αίτια είτε εξ ολοκλήρου. Σε κάθε περίπτωση, όταν συμβαίνει αυτό, τότε μπορούμε να μιλάμε για ψυχοσωματική εκδήλωση: «Με τον όρο ψυχοσωματικές ασθένειες εννοούμε τις παθήσεις – καταστάσεις που οφείλονται είτε εν μέρει είτε εξ’ ολοκλήρου σε ψυχολογικούς παράγοντες. Τα πιο συχνά είναι τα δερματολογικά, όπως το έκζεμα ή η ψωρίαση. Επίσης, τα γαστρεντερολογικά όπως το ευερέθιστο έντερο. Ακόμα, ο χρόνιος πόνος, τα ενδοκρινικά ή και αναπνευστικά όπως το άσθμα. Η υπέρταση ή η ταχυκαρδία, επιπλέον, μπορεί να έχουν ψυχολογικά αίτια εκδήλωσης, αλλά και πολλά αυτοάνοσα νοσήματα έχουν ψυχολογικό υπόβαθρο όπως η ρευματοειδής αρθρίτιδα».
Ωστόσο, η σύνδεση της ψυχολογικής κατάστασης ενός ατόμου με το σώμα του είναι τόσο ισχυρή, που σε πολλές περιπτώσεις μπορεί να επηρεάσει ακόμα και την έκβαση εκδήλωσης κάποιας αμιγώς παθολογικής ασθένειας, όπως εξηγεί ο κ. Βαρδιάμπασης: «Η ψυχολογία μας συνδέεται πάρα πολύ στενά με το ανοσοποιητικό μας σύστημα. Πολύ πιο εύκολα θα νοσήσουμε σε μια φάση που είμαστε ευάλωτοι. Όπως, για παράδειγμα, μια ίωση που είναι κάτι πολύ συγκεκριμένο: προκαλείται από έναν ιό, αλλά όταν δεν έχουμε στρες, τρεφόμαστε σωστά, υπάρχει πιθανότητα να μη νοσήσουμε και να το αντιμετωπίσουμε. Έχει δηλαδή ο οργανισμός μας αυτή τη δυνατότητα ακόμα και σε καθαρά παθολογικές καταστάσεις».
Την ίδια ώρα, σημειώνεται πως πριν καταλήξει κάποιος στο ότι ένα σύμπτωμα έχει ψυχολογικό υπόβαθρο, θα πρέπει πρώτα να αποκλειστούν οι παθολογικές αιτίες: «Πάρα πολλοί άνθρωποι κάνουν έναν μεγάλο κύκλο εξετάσεων, οι οποίες φυσικά είναι απαραίτητες γιατί δεν μπορούμε να πούμε ότι κάτι είναι ψυχοσωματικό αν δεν αποκλείσουμε το σωματικό. Έπειτα, μπορούν να καταφύγουν στον ειδικό ψυχικής υγείας αφού εξαντλήσουν κάθε άλλη εξέταση ή πιθανότητα. Αν πάτε σε οποιοδήποτε δερματολογικό ιατρείο, ορθοπεδικό, καρδιολογικό σχεδόν το 1 στα 3 περιστατικά είναι ψυχοσωματικό. Δηλαδή κάποιος μπορεί να πάει για τη μέση του να κάνει μαγνητική και να μην έχει τίποτα».
Αίτια εμφάνισης ψυχοσωματικών παθήσεων
Ποιες όμως ψυχολογικές καταστάσεις είναι ικανές να ενεργοποιήσουν κάποιο ψυχοσωματικό νόσημα ή σύμπτωμα; Πότε ακριβώς σωματοποιείται αυτό που συμβαίνει στα εσώτερα του εαυτού μας;
Ο κ. Αντρέας Βαρδιάμπασης εξηγεί: «Ένα ψυχοσωματικό σύμπτωμα κυρίως συμβαίνει σε ανθρώπους που δεν τα εκφράζουν. Ένας θυμός, για παράδειγμα, που δεν εκφράζεται μπορεί να ενεργοποιήσει διάφορους μηχανισμούς νεύρων, ανοσολογικούς, ενδοκρινολογικούς, κι αυτό να επιφέρει αλλαγές στον οργανισμό μας. Όταν θυμώνουμε οι αντιδράσεις που έχουμε είναι ότι ανεβαίνουν οι σφυγμοί μας, η πίεσή μας, η αναπνοή μας. Αυτό όταν κρατάει λίγο και εκφράζεται, τότε ο θυμός υποχωρεί και ηρεμεί ο οργανισμός οπότε και επανερχόμαστε στο φυσιολογικό μας επίπεδο. Όταν, όμως έχουμε ένα χρόνιο συναίσθημα που δεν εκφράζουμε όπως ο θυμός, είτε συνειδητό είτε ασυνείδητο, αυτό μπορεί να οδηγήσει σε καταστάσεις οι οποίες δεν επανέρχονται στο φυσιολογικό και μπορεί ένας άνθρωπος, π.χ. να έχει υπέρταση που οφείλεται σε ψυχολογικούς παράγοντες, να έχει ταχυκαρδίες και διάφορα άλλα που μπορεί μετά να οδηγήσουν με τη σειρά τους σε παθήσεις όπως οσφυαλγίες, κεφαλαλγίες κ.λπ.».
Αξιοσημείωτο είναι πάντως το γεγονός πως τα ψυχοσωματικά οφείλονται και σε κοινωνικές καταστάσεις: από τις σχέσεις μέσα στο οικογενειακό περιβάλλον μέχρι το προσωπικό λάιφ στάιλ, υπάρχουν πολλοί κίνδυνοι που θα ενεργοποιήσουν τελικά μια ψυχοσωματική πάθηση: «Υπάρχουν οικογένειες που δεν εκφράζουν εύκολα τα συναισθήματά τους, και αυτές έχει φανεί ότι έχουν μια μεγαλύτερη πιθανότητα να εκδηλώσουν τέτοιες παθήσεις. Δηλαδή έχουν μάθει να μη μιλάνε μεταξύ τους, να μη συζητάνε τα προβλήματα που τους απασχολούν, να μην εκφράζουν τα αρνητικά ή θετικά τους συναισθήματα. Αυτός είναι ένας αρνητικός παράγοντας. Επίσης, οι άνθρωποι που είναι πολύ ανταγωνιστικοί στη δουλειά ή στη ζωή τους, έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να νοσήσουν κυρίως από καρδιαγγειακά γιατί ζουν σε ένα συνεχόμενο στρες. Δηλαδή, αν ένας άνθρωπος είναι συνέχεια σε πίεση, σε ανταγωνισμό με τους άλλους, ή δουλεύει συνέχεια με μεγάλο ρυθμό, ζει σε ένα συνεχές στρες. Η καρδιά αυτού του ανθρώπου χτυπάει με μεγαλύτερο ρυθμό, η πίεσή του είναι αυξημένη κ.λπ. Οτιδήποτε γενικά στρεσάρει έναν οργανισμό αποτελεί παράγοντα που θα ενεργοποιήσει κάποιο ψυχοσωματικό σύμπτωμα: Το κακό φαγητό, ο κακός ύπνος, η έλλειψη φυσικής άσκησης, η έλλειψη επαφής με τη φύση», αναφέρει χαρακτηριστικά ο κ. Βαρδιάμπασης και συμπληρώνει: «Επίσης, οι άνθρωποι δεν μιλάνε πια. Αποφεύγουν να μιλήσουν για πιο σημαντικά θέματα. Έχουμε απομονωθεί, δεν έχουμε πολλούς φίλους, κυρίως τα νέα παιδιά. Και νομίζω τα πράγματα θα είναι χειρότερα στο μέλλον. Αφιερώνουν πάρα πολλή ώρα στον υπολογιστή και έχουν έναν καθιστικό τρόπο ζωής. Γενικότερα έχουμε περιορίσει τις κοινωνικές μας επαφές. Οπότε η μοναξιά δεν έχει θετικό αντίκτυπο».
Τρόπο αντιμετώπισης
Όπως αναφέρει ο κ. Βαρδιάμπασης, μεγάλη μερίδα του πληθυσμού υποφέρει από ψυχοσωματικά όμως αν και η αντιμετώπισή τους δεν είναι απλή – καθώς εμπλέκεται πλέον και ο ψυχολογικός παράγοντας – ο ίδιος σημειώνει πως η ολιστική μέθοδος είναι η καταλληλότερη: «Συμπτώματα ψυχοσωματικά έχουν σχεδόν όλοι οι άνθρωποι που θα έρθουν στο Κέντρο Ψυχικής Υγείας ή στα ιατρεία μας. Ένας άνθρωπος, για παράδειγμα, με χρόνιο στρες θα παραπονεθεί ότι πονάει το κεφάλι, η μέση ή το στομάχι του. Κάποιος με κατάθλιψη, επίσης, έχει ψυχοσωματικά συμπτώματα: μπορεί να αισθάνεται κόπωση, για παράδειγμα. Η αντιμετώπιση τέτοιων καταστάσεων συνήθως είναι πολύπλοκη και χρειάζεται μια διεπιστημονική αντιμετώπιση και φροντίδα. Αυτά μπορούν να αντιμετωπιστούν πρώτον με ψυχοθεραπεία και με φαρμακοθεραπεία και γενικά με συνεργασία μεταξύ των σωματικών γιατρών όπως παθολόγων, καρδιολόγων – ανάλογα το πρόβλημα – με έναν ειδικό ψυχικής υγείας για να αντιμετωπιστούν ολιστικά αυτές οι διαταραχές. Επίσης, υπάρχουν και άλλοι τρόποι όπως η άσκηση, ο διαλογισμός και διάφορα άλλα εργαλεία. Είναι όμως απαραίτητη η βοήθεια ενός ειδικού ψυχικής υγείας».
Πρόληψη
Πως τελικά όμως μπορεί να προφυλαχθεί κάποιος από τέτοιες εκδηλώσεις; Οι τρόποι πρόληψης που προτείνει ο κ. Βαρδιάμπασης, μπορεί να ακούγονται κοινότυποι, όμως είναι ζωτικής σημασίας: «Νομίζω είναι πολύ σημαντικό οι άνθρωποι να υιοθετήσουμε έναν τρόπο ζωής όσο πιο κοντά σε αυτό που λεμέ φυσιολογική ζωή, που θα περιλαμβάνει ώρες ανάπαυσης αλλά και κοινωνικότητα. Να αφιερώνουμε χρόνο στους δικούς μας ανθρώπους αλλά και να εξωτερικεύουμε τα συναισθήματά μας και να αφήνουμε και τους άλλους να μιλήσουν. Οπωσδήποτε πάρα πολύ σημαντική θεωρώ την άσκηση όπως και τη σωστή διατροφή. Και όταν πια δεν μπορούμε να τα υιοθετήσομε όλα αυτά και νιώσουμε κάποιο σύμπτωμα η αναζήτηση βοήθειας είναι πολύ σημαντική και να μη διστάσουμε να το κάνουμε».
