Θύμα της Ιεράς Εξέτασης ο Φραγκίσκος Πόρτος
Μπορεί να μένουν άγνωστοι στο Ρέθυμνο αλλά φώτισαν με το πνεύμα τους την Ευρώπη του 17ου και του 18ου αιώνα Ψυχές αδούλωτες δεν επέτρεψαν στους ισχυρούς να τους στρατολογήσουν, ακόμα κι αν χρειάστηκε να αντιμετωπίσουν την Ιερά Εξέταση. Ας τους γνωρίσουμε μέσα από μελέτες σημαντικών επιστημόνων που ασχολήθηκαν ιδιαίτερα με τους φωτισμένους αυτούς Ρεθεμνιώτες.
Αντώνιος Αρκολέος
Σημαντικό ρόλο στην πνευματική ζωή της Βενετίας και της Πάδοβα διαδραμάτισε και ο Αντώνιος Αρκολέος. Γεννήθηκε στο Ρέθυμνο και ήταν γιος του Μαρίνου Αρκολέου και της Άννας Κορνιακτού. Σπούδασε στο κολλέγιο του Αγίου Αθανασίου της Ρώμης. Σε άλλη πηγή αναφέρεται ότι η οικογένειά του είχε εγκατασταθεί στη Βενετία. Η πιο έγκριτη πληροφορίας είναι ότι αντικατέστησε για τρεις μήνες τον Νικόλαο Καλλιάκη στη διεύθυνση της Φλαγγινείου Σχολής. Ήταν ένα ελληνικό εκπαιδευτικό ίδρυμα που ιδρύθηκε κατόπιν επιθυμίας και από κληροδότημα του Θωμά Φλαγγίνη (1578-1648), εξέχουσας προσωπικότητας της ελληνικής κοινότητας της Βενετίας. Και λειτούργησε στη Βενετία από το 1662 έως το 1905.
Νικόλαος Βλαστός
Ένας ακόμα εκδότης ,τυπογράφος και καλλιγράφος από το Ρέθυμνο ήταν ο Νικόλαος Βλαστός.
Σύμφωνα με τη Βικιπαίδεια γεννήθηκε γύρω στα μέσα του 15ου αιώνα και καταγόταν από πλούσια οικογένεια ευγενών της Κρήτης. Το 1480 πήγε στη Βενετία όπου γνωρίστηκε και συνδέθηκε με βαθιά φιλία με τον εκδότη και τυπογράφο Άλδο Μανούτιο και με τον επίσης τυπογράφο Ζαχαρία Καλλιέργη, ενώ ήταν διαχειριστής της περιουσίας της Άννας Νοταρά. Σε συνεργασία με τον τελευταίο κατασκεύασε καινούρια τυπογραφικά στοιχεία στα οποία οι τόνοι ήταν ενωμένοι με τα γράμματα. Για το μοντέλο των τυπογραφικών αυτών στοιχείων η Βενετική Γερουσία, ύστερα από αίτηση του Βλαστού, τού χορήγησε ένα είδος διπλώματος ευρεσιτεχνίας.
Το πρώτο βιβλίο που τυπώθηκε στο τυπογραφείο του Βλαστού και του Καλλιέργη ήταν το Ετυμολογικόν Μέγα κατά αλφάβητον (8 Ιουλίου του 1499), για το οποίο εργάστηκαν έξι χρόνια και αποτέλεσε το εκτενέστερο μεσαιωνικό λεξικό της ελληνικής γλώσσας. Η έκδοση του εν λόγω λεξικού ήταν πολυτελέστατη και σε ορισμένα αντίτυπα οι ξυλογραφίες του εξώφυλλου ήταν τυπωμένες με αληθινό χρυσάφι. Στην αρχή του λεξικού υπάρχει σημείωση σύμφωνα με την οποία η έκδοση του έγινε με την οικονομική συμβολή της Άννας Νοταρά, κόρης του Λουκά Νοταρά. Ένα αντίτυπο του Ετυμολογικού υπάρχει στη Βιβλιοθήκη της Βουλής και δωρήθηκε από τον Κωνσταντίνο Σάθα. Στο τυπογραφείο τους εργάζονταν μόνο Κρητικοί, κι ανάμεσά τους ήταν ο Μάρκος Μουσούρος, ο Ιωάννης Ρώσος κι ο Αρσένιος Αποστόλης.
Στις 26 Οκτωβρίου του 1499 Βλαστός και Καλλιέργης προχώρησαν στην έκδοση του έργου Σιμπλίκιου Μεγάλου Διδασκάλου υπόμνημα εις τας δέκα κατηγορίας του Αριστοτέλους και την επόμενη χρονιά στην έκδοση δύο ακόμα ελληνικών συγγραμάτων: το Υπόμνημα εις τας πέντε φωνάς από φωνής Αμμωνίου μικρού του Ερμείου και το Γαληνού Θεραπευτικής μεθόδου, Λόγος πρώτος. Μετά την εκδόση του έργου του Γαληνού δεν υπάρχει καμία πληροφορία για εκδοτική δραστηριότητα του Βλαστού με τον Καλλιέργη.
Επίσης ο Βλαστός ασχολήθηκε και με την καλλιγραφία. Το 1484 αντέγραψε χειρόγραφο το οποίο σήμερα υπάρχει (με το αρ.2939) στην Εθνική Βιβλιοθήκη στο Παρίσι.
Σύμφωνα με τον Φιρμέν-Ντινό ο Νικόλαος Βλαστός πρέπει να πέθανε μεταξύ 1500, που τυπώθηκε η τελευταία έκδοση στο όνομά του, και το 1509 οπότε επανεμφανίστηκε μόνος ο Καλλιέργης ως εκδότης. Πιθανότερο όμως είναι ότι πέθανε μετά το 1514, καθώς σύμφωνα με το Ημερολόγιο του Μαρίνου Σανούδου στις 11 Μαρτίου του 1514 κληρονόμησε ως πληρεξούσιος της Άννας Νοταρά ένα μέρος της περιουσίας της. Φαίνεται λοιπόν ότι ζούσε στη Βενετία τουλάχιστον μέχρι εκείνη τη χρονιά. Το τυπογραφείο όμως διαλύθηκε γύρω στο 1500. Το τυπογραφικό υλικό από το τυπογραφείο του το χορήγησε σε έναν τυπογράφο από τη Φλωρεντία, τον Ιούντα, με αντάλλαγμα να μνημονεύεται το όνομά του στις φλωρεντινές εκδόσεις.
Μελέτιος Βλαστός (±1550 -1632)
Ο Μελέτιος Βλαστός είναι από τις σημαντικότερες προσωπικότητες που ανέδειξε η Κρήτη στο μεταίχμιο δύο αιώνων, του 16ου και του 17ου αιώνα, υπήρξε σημαντικός υμνογράφος, δάσκαλος, και ιεροψάλτης στον Άγιο Γεώργιο της Βενετίας. Γεννήθηκε στο Ρέθυμνο τη Κρήτης. Ασπάστηκε τον μοναχικό βίο. Φαίνεται ότι διέτριψε στην Ελλάδα ως διδάσκαλος, δίδαξε στην φερώνυμη Σιναϊτική Σχολή της Αγίας Αικατερίνης. Ο ίδιος υπήρξε δάσκαλος του Κυρίλλου Λούκαρη πιθανόν τα έτη 1580-1584. Μετά την κατάληψη του Χάνδακα (1669) η οικογένεια Βλαστού μετανάστευσε στην Χίο. Πότε ακριβώς μεταβαίνει ο Μελέτιος Βλαστός στην Βενετία δεν έχουμε ακριβή πληροφορία, το πιθανότερο είναι να μετέβη γύρω στα 1593-94. Ο λόγος της μετάβασής του σχετίζεται με την κλήση που δέχθηκε από την Αδελφότητα των Ελλήνων, να αναλάβει καθήκοντα διδασκαλίας στην Βενετία. Το γεγονός αυτό ότι κλήθηκε από την Κρήτη για να αναλάβει ένα τόσο σημαντικό πόστο όπως του δασκάλου της Αδελφότητας, φανερώνει φυσικά την φήμη του, που είχε περάσει τα στενά όρια του νησιού. Στα 1594-1595 μας πληροφορεί ο Αθανάσιος Καραθανάσης ότι δίδασκε στην Αδελφότητα των Ελλήνων στην Ελληνική Σχολή της Βενετίας464 . Στην Βενετία ο Μελέτιος Βλαστός εκτός από δάσκαλος διέπρεψε και ως δεινός ιεροκήρυκας αλλά και ως ψάλτης του ναού του Αγίου Γεωργίου465. Ο Μελέτιος είχε αποκτήσει την αναγνώριση από πνευματικούς κύκλους, μια τέτοια μαρτυρία μας την δίνει ο Μάρκος Μαράς. Στις 17 Μαρτίου 1617 ήταν υποψήφιος μητροπολίτης Φιλαδελφείας όταν χήρευσε ο θρόνος από τον αποθανόντα μητροπολίτη Γαβριήλ Σεβήρο, στην εκλογή αυτή δεν κατάφερε να λάβει το αρχιερατικό αξίωμα, για την ιστορία να αναφέρουμε ότι εξελέγη ο Θεοφάνης Ξενάκης εκ Κύπρου καταγόμενος. Σύμφωνα με τον Νικόλαο Τωμαδάκη ο Μελέτιος Βλαστός πέθανε στα 1632.
Φραγκίσκος Πόρτος
Μια μικρή οδός στην Παλιά Πόλη αναφέρεται στον Φραγκίσκο Πόρτο (1511-1581). Έλληνα λόγιο του 16ου αιώνα που έδρασε στην Ιταλία και τη Γενεύη της Ελβετίας.
Γεννήθηκε στο Ρέθυμνο 22 Αυγούστου του 1511. Ο ίδιος αναφέρει την Κρήτη ως τόπο καταγωγής του γενικά, αλλά ο Μαρτίνος Κρούσιος αναφέρει το Ρέθυμνο σύμφωνα με τον επιφανή καθηγητή Στέφανο Κακλαμάνη, («Τα πρώτα χρόνια της ζωής του Φραγκίσκου Πόρτου (1511-1525)» Αριάδνη, 3 (1985), σελ. 286) που μας έδωσε και άλλα ενδιαφέροντα στοιχεία για τον Φραγκίσκο. Ήταν, αναφέρει, ένας από τους επιφανέστερους Κρητικούς του 16ου αιώνα. Ο παππούς του Φραγκίσκος artium et medicinae doctor και ο αδελφός του παππού του Ανδρέας Cancellarius Camerae Cretae ήταν γιοι του ποτέ Γεωργίου, ενώ ο πατέρας του Θεόφιλος, ήταν νόθος γιος του Φραγκίσκου. Ο πατέρας του ήταν αστός με περιουσία που την είχε επενδύσει σε καλλιέργειες και ακίνητα στον Χάνδακα, ενώ ο ασκούσε παράλληλα και το επάγγελμα του εμπορομεσίτη. Η μητέρα του Φραγκίσκου Πόρτου ήταν η Μαρία Δραμυτινού του Ιωάννη και της Fundu. Ο Φραγκίσκος είχε και μια αδελφή, μητέρα αργότερα του Ιωάννη Κασσιμάτη. Η μαρτυρία του Κρούσιου ότι τα πρώτα του μαθήματα τα έλαβε στην Πελοπόννησο κοντά στον αρχιεπίσκοπο Μονεμβασίας Αρσένιο Αποστόλη ενώ ήταν συμμαθητής του Ζυγομαλά, δεν ευσταθεί, καθώς ο Αρσένιος ήταν στο Χάνδακα στο διάστημα 1522-1523. Δεν ορφάνεψε όταν ήταν παιδί, αλλά ο πατέρας του πέθανε πριν τις 10 Δεκεμβρίου 1562 και είχε νυμφευθεί για δεύτερη φορά αφού η γυναίκα του Μαρία είχε πεθάνει πριν το 1551 χρονιά κατά την οποία μετέβη στη Φερράρα όπου ζούσε ο γιος του Φραγκίσκος. Επίσης η μαρτυρία του Νικόλαου Κομνηνού Παπαδόπουλου που συνδέει την παρουσία του Φραγκίσκου Πόρτου στην Ιταλία με κάποιον ευγενή ονόματι Γεώργιο Καλλέργη, ο οποίος χάριν ελέους (pietate)τον πήρε μαζί του στη Βενετία και μερίμνησε για τη μόρφωσή του εγγράφοντάς τον στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας δεν ευσταθεί. Στη Βενετία μετέβη στις αρχές του 1526 για άγνωστους λόγους. Εγκαταστάθηκε στη Μόντενα το 1536. Για το διάστημα μεταξύ 1526-1536 ο Κρούσιος σιωπά κάτι που δείχνει μάλλον τη ρευστότητα ως προς τις συνθήκες παραμονής του στην Ιταλία.
Στη Μόντενα δίδαξε στην εκεί Ακαδημία ελληνική γλώσσα: Τα μαθήματά του είχαν εντυπωσιακή επιτυχία καθώς τα παρακολουθούσαν οι γόνοι των καλύτερων οικογενειών της Μόντενας και των γειτονικών πόλεων. Η Ακαδημία της Μόντενας μέλος της οποίας ήταν ο Πόρτος είχε εξελιχθεί σε ένα από ταπιο σημαντικά κέντρα διάδοσης των Μεταρρυθμιστικών ιδεών. Αυτό προκάλεσε την εχθρότητα της Καθολικής Εκκλησίας η οποία είχε φτάσει στο σημείο να αμφισβητεί πως ήταν Χριστιανός και αν ήταν Έλληνας ή Τούρκος.
Ο δούκας της Φερράρας Ηρακλής ντ’ Εστε (Ercole d’ Este) έπαυσε τη λειτουργία της Ακαδημίας της Μόντενα, αλλά εκτιμώντας τον ως λόγιο, δάσκαλο και φιλομεταρρυθιστή, τον προσκάλεσε να διδάξει στο Πανεπιστήμιο της Φερράρας ελληνικά. Το 1550 απέκτησε εκεί τον γιο του Αιμίλιο.
Τον Αύγουστο ή στις αρχές Σεπτεμβρίου του 1558 είχε συλληφθεί και μεταξύ 19 Σεπτεμβρίου και 13 Οκτωβρίου κλήθηκε ενώπιον της Ιεράς Εξέτασης επειδή είχε εκφράσει καλβινιστικές απόψεις. Τελικά του επιβλήθηκε επιεικής ποινή, ίσως και λόγω παρεμβάσεων ισχυρών προσώπων. Συγκεκριμένα του επιβλήθηκε ως επιτίμια να διαβάζει φωναχτά κάθε ημέρα την ακολουθία της Θεοτόκου, να εξομολογείται και να μεταλαμβάνει τρεις φορές τον χρόνο: Πάσχα, Χριστούγεννα και της Παναγίας τον Αύγουστο. Επίσης του απαγορεύθηκε επί δυο συνεχόμενα χρόνια να φύγει από τη Βενετία χωρίς τη γραπτή άδεια της Ιεράς Εξέτασης. Τελικά λίγο πριν λήξει η ποινή του στα τέλη του 1559 κατόρθωσε να δραπετεύσει από τη Βενετία και μετά από περιπλάνηση δέκα μηνών να φτάσει με την οικογένειά του στην πόλη Κιαβένα (Chiavenna) της Λομβαρδίας.
Στο διάστημα 1562 – 1581 δίδαξε την ελληνική γλώσσα στο νεοσύστατο Πανεπιστήμιο της Γενεύης. Η παρουσία του εκεί αναζωογόνησε τις φιλολογικές σπουδές: οτιδήποτε σχετικό δημοσιεύθηκε στη Γενεύη κατά το διάστημα της εκεί παρουσίας του οφειλόταν στη δική του παρότρυνση.
Πέθανε στη Γενεύη στις 5 Ιουνίου 1581. Αν και είχε προβλήματα υγείας πολύ νωρίτερα, η αιτία του θανάτου του ήταν μάλλον κάποια μορφή οξείας πλευρίτιδας.
Τα έργα του που έχουν εκδοθεί αλλά και όσα παραμένουν ανέκδοτα, αναδεικνύουν την οξύνοιά του στην κριτική αποκατάστασή των αρχαίων κειμένων και την απαράμιλλη ερμηνευτική του ικανότητα. Χαρακτηριστικό είναι το επίγραμμα που αφιέρωσε στη μνήμη του ένας από τους μεγαλύτερους φιλολόγους της Αναγέννησης, ο Isaac Casaubon (1559-1614), και που τελειώνει με τους ακόλουθους στίχους : «Πόρτε, σύ δ′ ούτως,/ ω ζων μέγιστε νυν θανών,/ και Μοίσας και πάντας όσοι Μοίσας εφίλαθεν,/ ζων τ′ωφελήσας, ωφελείς τε νυν θανών».
Αιμίλιος Πόρτος (1550-1610)
Γιος του Φραγκίσκου γεννήθηκε περίπου το 1550 στη Φερράρα. Εκπαιδεύτηκε από τον πατέρα του στην ελληνική και λατινική γλώσσα και στη φιλολογία. Μετά τον θάνατο του πατέρα του, εγκατάλειψε τη Γενεύη και διορίστηκε καθηγητής Ελληνικών στη Λωζάνη το 1581. Έμεινε εκεί διδάσκοντας για δέκα έτη, ενώ αφιέρωνε τον ελεύθερο χρόνο του για την παρασκευή νέων εκδόσεων των κλασσικών Ελλήνων, τους οποίους εμπλούτισε με σημειώσεις και υπομνήματα.
Απόκτησε σημαντική φήμη και προσκλήθηκε το 1592 στη Χαϊδελβέργη ως καθηγητής στην ακαδημία, όπου και έμεινε ως τον θάνατό του το 1610.
Φιλόθεος Σκούφος (Περ. 1629-1673)
Ήταν από τις επιφανέστερες προσωπικότητες του 17ου αιώνα, συνδέοντας το Ρέθυμνο με τη μεγάλη παράδοση των λογίων της διασποράς.
Γεννήθηκε στα Χανιά αλλά η οικογένειά του είχε στενούς δεσμούς με το Ρέθυμνο. Σπούδασε στην περίφημη Φλαγγίνειο Σχολή της Βενετίας και στο Ελληνικό Κολλέγιο του Αγίου Αθανασίου στη Ρώμη, όπου απέκτησε βαθιά θεολογική και φιλοσοφική κατάρτιση.
Μετά την πτώση της Κρήτης (1669), κατέφυγε στα Επτάνησα. Υπηρέτησε ως εφημέριος και δάσκαλος στην Κέρκυρα και τη Ζάκυνθο, όπου και πέθανε.
Ο Σκούφος θεωρείται ο εισηγητής της σύγχρονης εκκλησιαστικής ρητορικής στην Ελλάδα.
«Γραμματική»: Συνέγραψε μια σημαντική ελληνική γραμματική που χρησιμοποιήθηκε ευρέως για τη διδασκαλία της γλώσσας.
«Οδηγός Καλού Βίου»: Ένα από τα πιο γνωστά του έργα, που αποτελεί ηθικοπλαστικό ανάγνωσμα της εποχής.
Ρητορική Δεινότητα: Έμεινε στην ιστορία για τους πύρινους λόγους του, οι οποίοι συνδύαζαν τη λόγια παράδοση με τη λαϊκή γλώσσα, προκειμένου να εμψυχώσει τους υπόδουλους Έλληνες.
Μαζί με τον Φραγκίσκο Σκούφο (συγγενή του και επίσης σπουδαίο λόγιο), εκπροσωπούν τη μετακίνηση των αναγεννησιακών ιδεών από την Ιταλία προς τον ελλαδικό χώρο, προετοιμάζοντας το έδαφος για τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό.
Ιερεμίας Κακαβέλας (1643 -±1700)
Ο Ιερεμίας Κακαβέλας ήταν ένας ακόμα λόγιος Ρεθεμνιώτης του 17ου αιώνα. Γεννήθηκε στα 1643, όπου έλαβε την εγκύκλια παιδεία . Σπούδασε θεολογία και φιλοσοφία και ήταν δεινός κήρυκας του ιερού λόγου. Εκάρη μοναχός, στην συνέχεια μετέβη στην Μικρά Ασία και αργότερα στη Λειψία της Γερμανίας και στην Βιέννη. Σε επιστολή του υπογράφει ως Ιερεμίας ο Έλλην διδάσκαλος της Ανατολικής Εκκλησίας. Μιλούσε ελληνικά, εβραϊκά ιταλικά και λατινικά. Ακολούθως μετέβη στο Ιάσιον όπου διορίσθηκε καθηγητής της Αυθεντικής Ακαδημίας κατά το 1670 όπου δίδαξε μέχρι το 1698490. Οι νεότερες έρευνες έδειξαν ότι δεν δίδαξε στην Ακαδημία του Ιασίου αλλά βρέθηκε στο Sibiu της Τρανσυλβανίας, όπου αγωνίστηκε κατά των Καλβίνων θεολόγων. Γνώριζε Λατινικά, Εβραϊκά, Ιταλικά, Φιλοσοφία, Θεολογία, Ρητορική. Περιόδευσε σε πολλά μέρη της Ευρώπης από το 1665 ως το 1670. Το έτος 1698 ζούσε ακόμα και ήταν κάτοικος Ιασίου. Ο Συγγράμματα του Ιερεμία Κακαβέλα είναι «Πραγματεία περί των πέντε διαφορών περί ών η Ελληνική Εκκλησία διαφέρεται προς την Ρωμαϊκήν», «Πραγματεία περί αζύμων», «Τον μέλλοντα μυστηρίων», «Έκθεση των της Ανατολικής Εκκλησίας δογμάτων»
Ιωάννης Ανδρέας Τρωίλος (1600 – ; )
Ο Ιωάννης Ανδρέας Τρωίλος από το Ρέθυμνο γεννήθηκε λίγο πριν το 1600. Οι πληροφορίες για αυτόν είναι λίγες. Οι μόνες ειδήσεις που μας είναι γνωστές για τον Ιωάννη Ανδρέα Τρώιλο ήταν ότι το 1630 κατοικούσε στο Ρέθυμνο απ’ όπου μετέβη στην Βενετία το 1647690 και την ίδια χρονιά τύπωσε στη Βενετία τον Βασιλέα Ροδολίνο. Γεννήθηκε οπωσδήποτε πριν από το 1600 γιατί το 1618 είναι σε θέση να δικαιοπρακτεί. Γνωρίζουμε ότι ο πατέρας του Ιωάννη Τρωίλου ονομαζόταν Γεώργιος και πως είχε πεθάνει το 1618. Ο Ιωάννης φέρεται εγκατεστημένος στο Ρέθυμνο από το 1618-1639. Οπωσδήποτε πρέπει να έχει λάβει κάποια νομική κατάρτιση. Γιατί πρέπει να συμπεράνουμε ότι είχε σπουδάσει στο Πανεπιστήμιο της Πάντοβας παρόλο που δεν έχουμε μαρτυρία για αυτό. Όταν το 1647 τύπωσε την τραγωδία του αυτή θα ήταν τουλάχιστον πενήντα χρονών. Επομένως ο Βασιλεύς Ροδολίνος δεν είναι έργο της νεότητας, αλλά της ωριμότητας του ποιητή Η τραγωδία αυτή διαπραγματεύεται την εσωτερική πάλη του Ροδολίνου ανάμεσα στον έρωτα και τη φιλία. Ο Βασιλεύς Ροδολίνος είναι μια διασκευή της τραγωδίας του Τουρκοάτου Τάσου ilre Torrismondo. Το έργο όμως δεν ανατυπώθηκε ποτέ και μας διασώζεται σε ένα μοναδικό στο κόσμο αντίτυπο, που βρίσκεται στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη.
Φραγκίσκος Καλομάτης (±1607-;)
Ο Φραγκίσκος Καλομάτης καταγόταν επίσης από το Ρέθυμνο, όπου γεννήθηκε το πιθανότερο στα 1607. Συχνά μνημονεύεται και ως Φραντζέσκος και άλλοτε ως Φραγκιάς. Από τα νοταριακά έγγραφα πληροφορούμαστε ότι ο Φραγκίσκος Καλομάτης ζούσε στο Ρέθυμνο το έτος 1637 καθώς υπογράφει ως μάρτυρας σε μία νοταριακή πράξη. Στην συνέχεια μετέβη στην Ιταλία στο Portogruado κοντά στην Βενετία και τότε ήταν 27 έως 30 ετών.
Με το αφιέρωμα αυτό θελήσαμε να παρουσιάσουμε άγνωστες μορφές του Ρεθύμνου που διέπρεψαν στην πνευματική Ευρώπη, δανειζόμενοι στοιχεία από έγκριτες πηγές που μας δόθηκε μια ευκαιρία να γνωρίσουμε καλύτερα και αυτές μαζί με τους δημιουργούς τους.
Πηγές
ΧΑΤΖΗΔΑΚΗ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ: Κρήτες Λόγιοι 17ου 18ου αιώνα
ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΚΑΚΛΑΜΑΝΗ «Τα πρώτα χρόνια της ζωής του Φραγκίσκου Πόρτου (1511-1525)» Αριάδνη, 3 (1985), σελ. 286)
Βικιπαίδεια
ΗΡΑΚΛΗΣ ΕΜΜ. ΚΑΛΛΕΡΓΗΣ, «Ο κρητικός λόγιος Φραγκίσκος Πόρτος», Κρητολογικά Γράμματα, Τόμ. 5/6, (1992), σελ. 5
