Μεθοδευμένη η επανεθνικοποίηση των βασικών πολιτικών της ΕΕ, κυρίως της ΚΓΠ και της Συνοχής, αποδεικνύει εκτενής μελέτη με τίτλο «Budgetary Outlook for the European Union 20621», της δεξαμενής σκέψης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Μέσω της ανάλυσης του προϋπολογισμού που διαδραματίζει σημαντικό ρόλο για ολόκληρη την ΕΕ η απλή ανάγνωση του κειμένου, πλέον των 100 σελίδων γεννά μόνο ανησυχίες για το τι περιμένει την ΕΕ.
Η μελέτη αυτή παρουσιάζει συνολικά τη δημοσιονομική αρχιτεκτονική της Ένωσης, καθώς και το ισχύον Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (ΠΔΠ) 2021-2027,αλλά και στοιχεία από την πρόταση για το ΠΔΠ 2028-2034, τους ίδιους πόρους, το κοινό ευρωπαϊκό χρέος, τη χρηματοδότηση της Ουκρανίας και τους μηχανισμούς κοινοβουλευτικού ελέγχου2.
Ο ευρωπαϊκός προϋπολογισμός παραμένει πολύ μικρός σε σχέση με τους εθνικούς προϋπολογισμούς. Το ισχύον ΠΔΠ αντιστοιχεί περίπου στο 1,14% του ακαθάριστου εθνικού εισοδήματος της ΕΕ, ενώ οι δημόσιες δαπάνες των κρατών-μελών προσεγγίζουν κατά μέσο όρο το 50% του εθνικού τους εισοδήματος. Παρά το περιορισμένο μέγεθός του, ο προϋπολογισμός προσφέρει «ευρωπαϊκή προστιθέμενη αξία», επειδή χρηματοδοτεί κοινά δημόσια αγαθά, έρευνα, διασυνοριακές υποδομές, γεωργία και περιφερειακή σύγκλιση. Εντούτοις, οι επαναλαμβανόμενες κρίσεις αποκάλυψαν τη βασική αδυναμία του: Τα επταετή ανώτατα όρια δαπανών περιορίζουν σημαντικά τη δυνατότητα γρήγορης αντίδρασης και εξανεμίζονται τα περιθώρια των πλέον αδύναμων προϋπολογισμών, όπως συμβαίνει και με την Ελλάδα.
Το ΠΔΠ 2021-2027 ανέρχεται σε περίπου 1,1 τρισ. ευρώ σε τιμές 2018 και συμπληρώθηκε από το έκτακτο πρόγραμμα NextGenerationEU, αρχικού ύψους 750 δισ. ευρώ σε τιμές 2018. Η πανδημία, ο πόλεμος στην Ουκρανία, η ενεργειακή κρίση, ο πληθωρισμός και οι αυξημένες μεταναστευτικές και αμυντικές ανάγκες οδήγησαν στην ενδιάμεση αναθεώρηση του 2024. Προστέθηκαν 14,6 δισ. ευρώ σε τρέχουσες τιμές, εν μέρει μέσω ανακατανομών, και δημιουργήθηκαν ειδικά μέσα για την Ουκρανία και για το αυξανόμενο κόστος εξυπηρέτησης του χρέους του NextGenerationEU.
Όλη αυτή η αλληλουχία οδήγησε σε ανυπόφορες μειώσεις των προϋπολογισμών γεωργίας, συνοχής, περιφερειακής ανάπτυξης και απασχόλησης, ενώ και άλλοι κρίσιμοι τομείς δεν έτυχαν της απαραίτητης προσοχής για τις χορηγήσεις κονδυλίων.
Ο εγκεκριμένος ετήσιος προϋπολογισμός του 2026 προβλέπει 192,77 δισ. ευρώ σε αναλήψεις υποχρεώσεων και 190,09 δισ. ευρώ σε πληρωμές.
Κάτω από τα ανώτατα όρια του ΠΔΠ απομένει περιθώριο μόλις 715,7 εκ. ευρώ στις αναλήψεις υποχρεώσεων, στοιχείο που αποδεικνύει πόσο περιορισμένη είναι η δυνατότητα αντιμετώπισης νέων κρίσεων3.
Μεταξύ των ανησυχιών που προκύπτουν από την ανάλυση, ιδιαίτερη είναι η κατάσταση των τόκων που υπερβαίνουν τα 8 δις €, σχεδόν διπλάσιοι από την αρχική πρόβλεψη, και χρειάστηκε να κινητοποιηθούν έκτακτοι μηχανισμοί για την κάλυψή τους.
Τα πράγματα δείχνουν ότι οριακά γίνονται αποδεκτές οι προτάσεις για το νέο ΠΔΠ 2028-2034 ύψους 1,76 τρισ. ευρώ σε τιμές 2025, περίπου 1,26% του ΑΕΕ της ΕΕ. Μάλιστα στο ποσό αυτό περιλαμβάνονται 149,3 δισ. ευρώ για την αποπληρωμή του NextGenerationEU. Η πρόταση επιχειρεί ριζική απλούστευση: περιορίζει τις βασικές κατηγορίες δαπανών, δημιουργεί εθνικά και περιφερειακά σχέδια εταιρικής σχέσης, ενοποιεί σειρά προγραμμάτων και ιδρύει ένα μεγάλο Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανταγωνιστικότητας. Πρόκειται κατ ευθείαν για θεσμική εκτροπή που περιλαμβάνει τη συγχώνευση γεωργικών, περιφερειακών, κοινωνικών και άλλων πόρων σε ενιαία εθνικά σχέδια πράγμα που σημαίνει «επανεθνικοποίηση» κοινών ευρωπαϊκών πολιτικών. Οι κυβερνήσεις θα αποκτήσουν υπερβολική διακριτική ευχέρεια και η Κοινή Αγροτική Πολιτική και η πολιτική Συνοχής θα χάσουν την αυτοτέλεια, την προβλεψιμότητα και τον πραγματικά ευρωπαϊκό χαρακτήρα τους. Διαφορετικά επίπεδα εθνικής στήριξης θα μπορούσαν επίσης να δημιουργήσουν ανισότητες μεταξύ αγροτών, περιφερειών και επιχειρήσεων και να επηρεάσουν τον ανταγωνισμό στην ενιαία αγορά.
Οι ιθύνοντες πρέπει επιτέλους να καταλάβουν ότι η ΕΕ δεν μπορεί συγχρόνως να χρηματοδοτεί άμυνα, ανταγωνιστικότητα, πράσινη μετάβαση, διεύρυνση, Ουκρανία, γεωργία και συνοχή με ουσιαστικά αμετάβλητους πόρους. Το επιχείρημα ενισχύεται από την έκθεση Draghi. Υπενθυμίζουμε ότι με την έκθεση αυτή απαιτούνται πρόσθετες δημόσιες και ιδιωτικές επενδύσεις 750-800 δισ. ευρώ ετησίως για να καλυφθεί το επενδυτικό χάσμα της Ευρώπης. Όμως η Γερμανία χαρακτήρισε την πρόταση οικονομικά δυσβάστακτη και ζήτησε περικοπές έως 400 δισ. ευρώ, ενώ Γερμανία, Ολλανδία και Σουηδία αντιτίθενται στη μετατροπή του κοινού δανεισμού σε μόνιμο εργαλείο4.
Ειδικότερα για την Ουκρανία προτείνεται ειδικό αποθεματικό 89,8 δισ. ευρώ σε τιμές 2025, πράγμα που σημαίνει ότι η ευρωπαϊκή βοήθεια προς την Ουκρανία δεν μπορεί να γίνει με άλλο τρόπο παρά μόνο σε βάρος των πλέον φτωχών κρατών μελών της ΕΕ. Μάλιστα οι φωνές υπέρ της Ουκρανίας λένε όχι άλλα δάνεια στη χώρα αυτή, αλλά δωρεάν ενισχύσεις! Η παρούσα ανάλυση έχει υποχρέωση να καταδείξει την προσπάθεια αυτή που υποχρεώνει την ΕΕ σε φτωχοποίηση πρόσθετων μαζών Ευρωπαίων πολιτών.
Θα πρέπει να τονιστεί επίσης, ότι η στροφή προς εθνικά σχέδια, χρηματοδότηση βάσει αποτελεσμάτων, δάνεια και μέσα εκτός του παραδοσιακού προϋπολογισμού δημιουργεί πρόβλημα λογοδοσίας. Αυτό σημαίνει ότι απομακρύνεται και η διαφάνεια στη χρήση κοινοτικών πόρων, πράγμα που και αυτό είναι αποδεκτό από τις εθνικές κυβερνήσεις!
Λογικό είναι ότι ο προϋπολογισμός της ΕΕ δημιουργεί ανησυχίες στους πολίτες.
Η απλούστευση και η ευελιξία είναι αναγκαίες, αλλά μπορούν να μετατραπούν σε αδιαφάνεια, συγκεντρωτισμό και υποβάθμιση κοινών πολιτικών. Η τελική διαπραγμάτευση θα κριθεί επομένως σε τρία αλληλένδετα ερωτήματα: πόσο μεγάλος πρέπει να είναι ο ευρωπαϊκός προϋπολογισμός, ποιος θα τον χρηματοδοτεί και ποιος θα ελέγχει αποτελεσματικά τη διάθεση των χρημάτων.
1 https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2026/789386/EPRS_STU(2026)789386_EN.pdf
2 https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2026/789386/EPRS_STU(2026)789386(SUM01)_EN.pdf
