• «Ποιος ελέγχει την αλήθεια; Παραπληροφόρηση στα ψηφιακά μέσα»: Εκδήλωση στο Φοιτητικό Κέντρο «Ξενία»
• Διττός ο ρόλος της Τεχνητής Νοημοσύνης στη διάδοση και την ανίχνευση των ψευδών ειδήσεων
• Νούμερο ένα πομπός παραπληροφόρησης οι πολιτικοί – Μεγάλη η ανάγκη ψηφιακού γραμματισμού για την κριτική ανάγνωση ειδήσεων
Στην εποχή της ταχείας διάδοσης της πληροφορίας μέσω των ψηφιακών μέσων και της δυνατότητας να διαχέεται αυτή εύκολα και να είναι προσβάσιμη από πολλούς διαφορετικούς πομπούς, σε ακόμα περισσότερους δέκτες, η παραπληροφόρηση είναι ένα ολοένα και μεγαλύτερης έντασης φαινόμενο με κοινωνικές, πολιτικές και ηθικές προεκτάσεις. Όσο αυξάνονται οι πηγές ενημέρωσης και πολλαπλασιάζεται η αναπαραγωγή της ίδιας, αναμασημένης πληροφορίας με παρεμφερείς τρόπους, οδηγούμαστε σε ένα επίπεδο απαξίωσης και αποδυνάμωσης της ίδιας της πληροφορίας, η οποία έχει ως αποτέλεσμα μία συνεχιζόμενη, πιθανά ανεπανόρθωτη, κρίση αξιοπιστίας, κυρίως στο δημοσιογραφικό επάγγελμα, αλλά και συνολικά στην κοινωνία. Πλέον η παραπληροφόρηση, από τα στάδια της «ψευδούς ενημέρωσης με δόλο» και της «ψευδούς ενημέρωσης εκ παραδρομής» έχει μετατραπεί σε πάγια τακτική εκμετάλλευσης από πολιτικούς, δημοσιογραφικούς και επιχειρηματικούς κύκλους, κατευθύνοντας και προκαταβάλοντας τις μάζες, αλλοιώνοντας θεσμικές λειτουργίες της δημοκρατίας και θέτοντας σημαντικά ηθικά και δεοντολογικά ερωτήματα. Ο διττός ρόλος της τεχνητής νοημοσύνης, ως μέσο προώθησης και ενίσχυσης της παραπληροφόρησης, αλλά και ως μέθοδος ελέγχου των ψευδών ειδήσεων είναι επίσης μία επίκαιρη παράμετρος του φαινομένου, η οποία θέτει εύλογους προβληματισμούς, αλλά παράλληλα εφιστά την προσοχή σε όλους όσους ενδιαφέρονται για μία δημιουργική αξιοποίηση της. Η πολύπλευρη προσέγγιση της πληροφόρησης, μέσα από κοινωνιολογικούς, εκπαιδευτικούς, δημοσιογραφικούς και τεχνολογικούς άξονες, καθώς και μέσω της ΤΝ εξετάστηκε κατά τη διάρκεια της προσυνεδριακής εκδήλωσης με θέμα: «Ποιος ελέγχει την αλήθεια; Παραπληροφόρηση στα ψηφιακά μέσα» που πραγματοποιήθηκε το απόγευμα της Πέμπτης 26/6 στο Φοιτητικό Κέντρο Ξενία, στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Έργου Erasmus+ KA220-HED με τίτλο SHIELD vs Disinformation. Η εκδήλωση – στρογγυλό τραπέζι ανέδειξε ζητήματα που αφορούν τον γραμματισμό στα Μέσα, τον ρόλο των ψηφιακών τεχνολογιών στην πληροφόρηση, καθώς και τις πολιτικές και κοινωνικές προεκτάσεις του φαινομένου στην ψηφιακή εποχή. Στην εκδήλωση εκπονήθηκαν ομιλίες και παρεμβάσεις από καθηγητές πανεπιστημίων σε όλο τον κόσμο, οι οποίοι ουσιαστικά συζήτησαν μαζί με τον Γιώργο Πλειό, καθηγητή στο ΕΚΠΑ για τα αναγραφόμενα ζητήματα.
«Η παραπληροφόρηση είναι πολωτική, ηθικά σπιλωτική και στοχεύει σε πρόσωπα»
Μία ομιλία επικεντρωμένη στην παραπληροφόρηση στο διαδίκτυο πραγματοποίησε ο κ. Πλειός, επισημαίνοντας μεταξύ άλλων ότι το φαινόμενο των ψευδών ειδήσεων στο ψηφιακό περιβάλλον εντάθηκε μετά την έναρξη της οικονομικής κρίσης την προηγούμενη δεκαετία, όταν και πολλαπλασιάστηκε ο αριθμός ανθρώπων που χρησιμοποιούσαν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και έμεναν σπίτι. Όπως ανέφερε στα «Ρ.Ν.» ο κ. Πλειός: «Έμπαιναν στο διαδίκτυο και μετατρέπονταν σταδιακά σε χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, σε ένα περιβάλλον με πολλές εντάσεις και πόλωσης. Έτσι δημιουργήθηκαν ομάδες προπαγάνδας, γεγονός που οδήγησε σε μεγάλη δόση παραπληροφόρησης. Αυτή η παραπληροφόρηση έχει κάποια χαρακτηριστικά, είναι πολωτική, στοχεύει στα πρόσωπα και όχι στις θέσεις τους, γίνεται δολοφονία χαρακτήρων, είναι ηθικά σπιλωτική και πολλά ακόμα», σημείωσε και στη συνέχεια επεσήμανε ότι αυτοί που εκμεταλλεύονται τη δύναμη της παραπληροφόρησης είναι κυρίως πολιτικοί, επιχειρηματίες, ακόμα και η εκκλησία. «Ο βασικός στόχος είναι να συσπειρώσουν το κοινό τους καταρχήν και να δημιουργήσουν εκνευρισμό στους πολιτικούς τους αντιπάλους, που μπορεί να οδηγήσει αυτό σε κάποιο λάθος τους, το οποίο θα εκμεταλλευτούν», συμπλήρωσε.
Η εκπαίδευση είναι το μοναδικό όπλο, προκειμένου να μπορέσει κανείς να αποκτήσει μία κριτική ματιά απέναντι στην είδηση την οποία λαμβάνει, σύμφωνα με την Ελένη Κατσαρού καθηγήτρια Θεωρίας Αναλυτικών Προγραμμάτων και Διδακτικής στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Κρήτης και όσα ανέφερε μεταξύ άλλων μιλώντας στα «Ρ.Ν.». «Πρέπει να έχουμε εκπαίδευση (media literacy) γραμματισμό και παιδεία για να μπορέσουμε να διακρίνουμε αν μία είδηση είναι ψευδής ή όχι και όχι να περνάμε την είδηση χωρίς να την κρίνουμε, κάτι πάρα πολύ χρήσιμο και στην Ελλάδα δεν υπάρχει. Πρέπει να την αμφισβητούμε, να ψάχνουμε τις πηγές και να διασταυρώνουμε τις εικόνες», σημείωσε, τονίζοντας ότι δεν είναι θέμα τεχνολογικής εξοικείωσης, αλλά διατήρησης μιας κριτικής στάσης απέναντι στην είδηση. «Αυτό θέλει δουλειά από το νηπιαγωγείο ακόμα, πριν μάθουν τα παιδιά να διαβάζουν. Ακόμα και παιδιά των πρώτων τάξεων του Δημοτικού ξέρουν τι είναι τα fake news σαν όρος, αλλά δεν έχουν τα όπλα από το σχολείο για να μπορέσουν να τα ανιχνεύουν και να προστατεύονται», ανέφερε η κ. Κατσαρού. Αναφορικά τώρα με το κατά πόσο ο καθένας από εμάς διαδραματίζει το δικό του ρόλο στην ενίσχυση της παραπληροφόρησης και της διάχυσης της ψευδούς είδησης μέσω των social media, η κ. Κατσαρού αποκρίθηκε: «Έχουμε γίνει και εμείς κρίκος της αλυσίδας. Υπάρχει ό όρος της παραπληροφόρησης και άμα διαδίδεις ψευδείς ειδήσεις χωρίς να το κάνεις επίτηδες. Σε εμάς δεν υπάρχει αυτή η διάκριση».
«Είναι πολύ πιο εύκολο να δημιουργείς παραπληροφόρηση, από το να την καταρρίπτεις»
Το πρόβλημα της παραπληροφόρησης από την πλευρά της τεχνητής νοημοσύνης προσέγγισε ο Δημήτρης Κοτζίνος, καθηγητής πληροφορικής στο Πανεπιστήμιο του Cergy στο Παρίσι, ο οποίος εστίασε σε ένα πολυεπίπεδο ζήτημα, με πολιτικές, κοινωνικές και τεχνολογικές απόρροιες. «Στον χώρο της παραπληροφόρησης βλέπουμε τον πρώτο πόλεμο διαφορετικών οντοτήτων ΤΝ ή ΤΝ με διαφορετικούς σκοπούς. Είναι πολύ πιο εύκολο να δημιουργείς παραπληροφόρηση, από το να την ανακαλύπτεις και να την καταρρίπτεις. Υπάρχουν διαφορετικά επίπεδα στο πρόβλημα. Μπορούμε να ελέγξουμε τι παράγει η ΤΝ, το ερώτημα είναι αν θέλουμε και το δεύτερο ερώτημα είναι αν μπορούμε να κάνουμε αυτό πρακτικά, γιατί δεν μπορούμε να ελέγχουμε όλους και όλα τα μέσα και τα κράτη που παράγουν πιθανότατα παραπληροφόρηση μέσω της ΤΝ. Το πρώτο πρόβλημα δεν είναι τεχνικό, είναι κυρίως πολιτικό και κοινωνικό», ανέφερε μεταξύ άλλων, μιλώντας στα «Ρ.Ν.» ο κ. Κοτζίνος. Όσον αφορά το κομμάτι της δημοσιογραφίας τώρα, ο καθηγητής σημείωσε ότι πρόκειται για ένα ζήτημα που τίθεται σε λάθος βάση. «Η δημοσιογραφία δεν κινδυνεύει από την ΤΝ και την παραγωγή ή όχι παραπληροφόρησης, αλλά από την άκριτη υιοθέτηση πληροφοριών, η οποία προϋπάρχει της ΤΝ και χρησιμοποιείται κατά κόρον και σήμερα, για διάφορους λόγους και με διάφορους τρόπους», υπογράμμισε, επιβεβαιώνοντας ότι υπάρχει πράγματι ένα πρόβλημα αξιοπιστίας στο δημοσιογραφικό επάγγελμα η οποία προέρχεται από το παρελθόν ακόμα. «Φυσικά ενισχύεται σήμερα γιατί υπάρχει μεγαλύτερη δυσκολία να ελέγξει κανείς τις πηγές του και τα νέα. Θυμάμαι όμως μία παλαιότερη ρήση που έλεγε ότι ο δημοσιογράφος είναι τόσο καλός όσο είναι και οι πηγές του», κατέληξε ο κ. Κοτζίνος.
«Τα μέσα ενημέρωσης είναι αυτά που στηρίζουν μία δημοκρατία»
Οι πολιτικοί αποτελούν το μεγαλύτερο πομπό παραπληροφόρησης και όχι οι δημοσιογράφοι, σύμφωνα με τον Γιώργο Τερζή, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο VUB του Βελγίου, ο οποίος ανέδειξε την επικοινωνιακή και δημοσιογραφική πλευρά των ψευδών ειδήσεων. «Σαφώς το επάγγελμα της δημοσιογραφίας περνάει κρίση αξιοπιστίας. Εγώ δεν νομίζω ότι φταίει ο δημοσιογράφος, αλλά φταίει ο πολιτικός και το πολιτικό σύστημα, γιατί μεγαλύτερη πηγή παραπληροφόρησης σήμερα, σύμφωνα με τα στοιχεία, δεν είναι οι δημοσιογράφοι, είναι οι πολιτικοί. Ο μεγαλύτερος ψεύτης αυτή τη στιγμή είναι ο Τραμπ. Υπάρχει ένα μέτρημα που δείχνει ότι λέει από 9 μέχρι 30 ψέματα την ημέρα. Αυτό δεν είναι κάτι που μπορεί να κάνει κάποιος δημοσιογράφος», ανέφερε και στη συνέχεια συμπλήρωσε: «Θεωρώ ότι οι δημοσιογράφοι παραπληροφορούμε κατά λάθος πολλές φορές και ελάχιστοι συνάδελφοι παραπληροφορούν επίτηδες. Εγώ παραπληροφορήσει το κοινό μου, αλλά δεν το έκανα ποτέ επίτηδες. Οι πολιτικοί που μου είπαν ψέματα αντίθετα, πολλές φορές με έβαλαν σε μία θέση να επαναλάβω ένα ψέμα. Το πρόβλημα είναι ο πολιτικός που έχει αποφασίσει να διασπείρει ψευδείς ειδήσεις και όχι μόνο αυτό, αλλά και να αποδομήσει τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, για να μην τον ελέγχουν, μέσω της ταμπέλας ότι πρόκειται για ψευδείς ειδήσεις, με αποτέλεσμα να έχουμε τεράστιο πρόβλημα κρίσης εμπιστοσύνης στα μέσα». Οι δημοσιογράφοι που πιστεύουν στο ρόλο της δημοκρατίας και του σημαντικού ρόλου των μέσων ως κομμάτι του φιλελεύθερου δημοκρατικού συστήματος είναι αυτοί που υπηρετούν το επάγγελμα σε υψηλό επίπεδο, όπως επεσήμανε ο κ. Τερζής, ο οποίος τόνισε ότι παρατηρείται σήμερα μία ευρύτερη κρίση των δημοκρατικών θεσμών. «Όταν αποδομείς τα μέσα αποδομείς και τον εαυτό σου τον ίδιο, γιατί τα μέσα είναι αυτά που στηρίζουν μία δημοκρατία και χωρίς τη δημοκρατία δεν θα υπάρξει ούτε και ο πολιτικός. Ο δημοσιογράφος πρέπει να αντιστέκεται και να κάνει τη δουλειά του πάντα και να έχει τους ηθικούς κανόνες, οι οποίοι είναι πολύ πιο δύσκολοι από ότι παλαιότερα, γιατί σήμερα ένας δημοσιογράφος καλείται να βγάλει τις διπλάσιες ειδήσεις, με τα μισά χρήματα. Είναι πολύ ωραίο να μιλάμε για ηθική και δεοντολογία, αλλά να μην ξεχνάμε ότι τα πάντα έχουν κάποιο τίμημα και είναι πολύ πιο δύσκολο με τη σημερινή 24ωρη ειδησεογραφία, με τους ταχύτατους ρυθμούς να κάνεις τη δουλειά σου», κατέληξε.
Μία πλατφόρμα μοναδική στο είδος της στην Ευρώπη, με την ονομασία «Truly Media» έχει συσταθεί από την ABC και την Deutsche Welle, στο πλαίσιο του προγράμματος C versus disinfo του Erasmus+, για την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης και της αποδόμησής της από πλευράς των ίδιων των δημοσιογράφων. Για αυτήν μίλησε στην εκδήλωση ο Χρήστος Γαβαλάς, δημοσιογράφος και συνεργάτης της Athens Technology Center, η οποία συμμετέχει στο πρόγραμμα, αναφέροντας μεταξύ άλλων ότι η πλατφόρμα επιχειρείται να μετατραπεί και σε ένα εργαλείο για μαθητές και εκπαιδευτικούς. «Οι δημοσιογράφοι μπορούν συνεργατικά να εργαστούν για να καταπολεμήσουν το φαινόμενο της παραπληροφόρησης, να συζητήσουν τις ύποπτες υπάρξεις στα social media, αναρτήσεων και να τις επαληθεύσουν ή να τις διαψεύσουν με τη χρήση εργαλείων τελευταίας τεχνολογίας. Άρα αυτή η πλατφόρμα είναι πολύ μπροστά από την εποχή της», ανέφερε μιλώντας στα «Ρ.Ν.» ο κ. Γαβαλάς, συμπληρώνοντας επίσης ότι πρόκειται για ένα ψηφιακό περιβάλλον τύπου Facebook, προορισμένο για δημοσιογράφους, αλλά και όσους θέλουν να συμμετέχουν στην επίλυση του προβλήματος.
