Άκουγα πολλές φορές σε συζητήσεις, παλιών Ρεθεμνιωτών, να γίνεται λόγος για την αίθουσα των Τριών Ιεραρχών. Και δεν ήξερα για ποια ακριβώς πρόκειται. Ποιον να ρωτούσα, και το σπουδαιότερο, πόσο άνετα να επιδείκνυα την πλήρη μου άγνοια, για έναν τόπο που γινόταν η δεύτερη πατρίδα μου; Θα πρόβαλα το μειονέκτημα της «ξένης» που και σε κείνη την εποχή καθόριζε την αποδοχή σου από την τοπική κοινωνία.
Η καλή μου μοίρα όμως με έφερε κοντά σε έναν χαρισματικό όσο και «παρεξηγημένο» άνθρωπο που ήταν ο Χριστόφορος Σταυρουλάκης. Η γνωριμία μας έγινε πιο σημαντική όταν – σαν να μάντευε τα ενδιαφέροντά μου – άρχισε να με ξεναγεί στην πόλη. Και τι δεν με δίδαξαν εκείνοι οι περίπατοι.
Σε μια από τις εξορμήσεις αυτές τον παρακάλεσα να μου γνωρίσει την αίθουσα των Τριών Ιεραρχών. Κι εκείνος με οδήγησε στην… πλατεία της Μητρόπολης.
«Είμαστε εδώ» μου είπε αλλά εγώ τον κοίταξα απορημένη, γιατί δεν έβλεπα παρά μόνο, τον ναό των Εισοδίων.
Βλέποντας την έκπληξή μου άρχισε να μου εξηγεί περιγράφοντας εικόνες άλλων εποχών κι εγώ πια τον παρακολουθούσα με τη ματιά της φαντασίας.
Όταν χρόνια αργότερα πήρα στα χέρια μου το πολύτιμο βιβλίο «Ρέθυμνο από το 1900 μέχρι το 1950» που είχε επιμεληθεί ο φιλόλογος – θεολόγος – συγγραφέας – ιστορικός ερευνητής κ. Κωστής Ηλ. Παπαδάκης με τους μαθητές του θυμήθηκα όσα είχα ακούσει από τον Χριστόφορο Σταυρουλάκη για την αίθουσα των Τριών Ιεραρχών.
Εκεί στη σελίδα 193 περιγράφεται με γλαφυρότητα η αίθουσα που βρισκόταν στη νότια αυλή του ναού. Εκεί που ήταν οι τάφοι των επισκόπων. Ήταν μια εμβληματική αίθουσα, μοναδική εκείνη την εποχή για εκδηλώσεις.
Θα πρέπει να κτίστηκε το 1836, αν κρίνουμε από μια ομιλία του Μιχαήλ Πρεβελάκη, στα επίσημα εγκαίνιά της την πρώτη Φεβρουαρίου 1936, ως Κέντρου των Ηνωμένων Σωματείων της πόλεως Ρεθύμνης «Οι τρεις Ιεράρχες». Εκεί, ο αείμνηστος συμπολίτης, κάνει λόγο για την εκατονταετηρίδα από τη λειτουργία της αίθουσας.
Στον χώρο αυτό στεγαζόταν αρχικά το Αρρεναγωγείο, δηλαδή το 1ο Γυμνάσιο Αρρένων. Ονομάστηκε «Aίθουσα Πρίγκηπος Γεωργίου» επί Κρητικής Πολιτείας. Κι ο λόγος, επειδή εκεί είχαν υποδεχτεί οι Ρεθεμνιώτες τον πρίγκιπα όταν επισκέφθηκε για πρώτη φορά το Ρέθυμνο του αφιέρωσαν και την αίθουσα. Σε κεντρικό μάλιστα σημείο δυτικά υπήρχε και σχετική επιγραφή.
Από την έρευνα Νίκου Β. Δρανδάκη
Ο Νίκος Β. Δρανδάκης συγκεκριμένος πάντα σε ό,τι αναφέρει, μας πληροφορεί ότι η αίθουσα των Τριών Ιεραρχών, κτίστηκε το 1840 με τη συνδρομή των χριστιανών κατοίκων της πόλης.
Κι έρχεται ο κ. Γιάννης Παπιομύτογλου με την πληρέστατη μελέτη του που δημοσιεύεται στη σπουδαία ιστοσελίδα του να μας ενημερώσει ότι για την κατασκευή της απαιτήθηκαν 303 ημερομίσθια «πουργών» και άλλα τόσα «κτιστάδων». Για τη στέγη χρειάστηκαν 8.000 κεραμίδια και για το δάπεδο 111 πλάκες Μαλτέζικες. Από τους τεχνίτες που εργάστηκαν μνημονεύονται ο Χατζή Γιώργης Βεβελάκης που κατασκεύασε τις καμάρες και οι ξυλουργοί Μαθιός Βαλέργας και κάποιος Ζακυνθινός.
Το οικονομικό κόστος έφτασε τα 15.014 γρόσια με κυριότερους δωρητές το Ταμείο των Σχολείων με 6.222, τον Δεσπότη Καλλίνικο Νικολετάκη με 500 και τον Νικ. Χιονάκη με 1.150 γρόσια. Άλλα μικρότερα ποσά πρόσφεραν διάφοροι χορηγοί.
Όπως αναφέρει ο Ν. Β. Δρανδάκης, είχε βρει γραμμένα τα έσοδα και τα έξοδα που χρειάστηκαν για την ανέγερση του Αλληλοδιδακτικού Σχολείου της αίθουσας των Τριών Ιεραρχών.
Οι δαπάνες ήταν κατά κατηγορία (κτιστική, ξυλική, καρφική, μαραγκική) με λεπτομερή ανάλυση για το είδος, τα ποσό και τις τρέχουσες αξίες των υλικών που χρησιμοποιήθηκαν.
Μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει για το μελετητή η αναγραφή των εσόδων. Από εισφορές ως επί το πλείστον είχαν συγκεντρωθεί 8.792,10 γρόσια, αλλά οι δαπάνες ήταν πολλές έφταναν περίπου τα 15.014,32 και για να τα συμπληρώσουν, όπως αναγράφεται στον απολογισμό, κατεβλήθησαν από το Ταμείο των Σχολείων 6.222,22 γρόσια
Στον έρανο που έγινε συνεισέφεραν 80 άτομα. Ανάμεσά τους ο Λάμπης Νικόδημος και ο Ηγούμενος Ασωμάτων. Ήταν κι ένας απόδημος ο Ν.Ε. Χιονάκης που έστειλε από το εξωτερικό χρήματα και τα κατέθεσε η μητέρα του. Ίσως ο αριθμός των δωρητών να φαίνεται μικρός, αλλά εκείνη την εποχή ήταν περιορισμένος ο χριστιανικός πληθυσμός της πόλης.
Η προθυμία πάντως κι αυτών των ολίγων είναι συγκινητική, γιατί δεν πρόκειται για εύπορους που έδωσαν στον έρανο από το περίσσευμά τους. Ανάμεσα στους 77 υπόλοιπους καταθέτες ήταν χαλκιάδες, ψωμάδες, ταβερνιάρης, ρολογάς, φαναρτζής, γοβατζής, παπουτσής, φελουτζής, κτίστης, και ο «Μανουήλ μαραγκός, κάλφας, Σκεπασθιανού».
Συγκινητική η εισφορά και από εκείνους που πρόσφεραν προσωπική εργασία.
Γενναιόδωρος ο δεσπότης
Ο Χατζή Γιώργης Βεβελάκης για παράδειγμα έλαβε 434.15 γρόσια για την κατασκευή των ημικυκλίων, αλλά και συνεισέφερε 150 γρόσια για την οικοδομή του κτιρίου.
Επικεφαλής βέβαια ήταν ο δεσπότης Καλλίνικος. Κι είχε προσφέρει γενναιόδωρα μάλιστα 500 γρόσια όταν οι μεγαλέμποροι δεν είχαν δώσει περισσότερα από 400-450 γρόσια. Μόνο ο Χιονάκης, ο απόδημος που προαναφέραμε, είχε δώσει το μεγαλύτερο ποσόν που ήταν 1.150 γρόσια.
Πολλά και ενδιαφέροντα για την αίθουσα αναφέρει συνέχεια ο κ. Γιάννης Παπιομύτογλου,σε μια μελέτη του που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Ενοριακή Παρουσία» τ.χ 2/1998 σ.8. Αναφέρει μεταξύ των άλλων ότι δεν θα γνωρίζαμε τίποτα οι νεότεροι για την αίθουσα αν δεν τη διέσωζαν οπτικά ο Αντώνιος Βεβελάκης και περιγραφικά οι Ν. Β Δρανδάκης και Εμμ. Λουρωτός . Ο πρώτος με το λιθογραφημένο σχέδιο που φιλοτέχνησε το έτος 1866 και του οποίου η μήτρα σώζεται και φυλάσσεται στο μουσείο του μητροπολιτικού μας ναού, μας έδωσε μια θαυμάσια άποψη όχι μόνο της αίθουσας των Τριών Ιεραρχών αλλά του ναού όπως ήταν στην αρχική του μορφή και όλων των άλλων κτισμάτων. Μια θαυμάσια τώρα περιγραφή του εσωτερικού της αίθουσας μας δίνει ο δάσκαλος Εμμανουήλ Λουρωτός μεγάλος αγωνιστής και δάσκαλος από το Νευς Αμάρι, που δίδαξε στον χώρο που λειτούργησε μέχρι το 1884 ως αλληλοδιδακτικό σχολείο.
Ο Λουρωτός αναφέρει ότι η αίθουσα χτίστηκε το 1841 με σχέδια του πρώτου δασκάλου του αλληλοδιδακτικού, Κωνσταντίνου Ι. Ψαρουδάκη. Στο σχολείο αυτό φοιτούσαν 200 -250 μαθητές από την πόλη και τις γύρω περιοχές.
Πάνω από την έδρα ήταν αναρτημένη η εικόνα των Τριών Ιεραρχών και γύρω απ’ αυτήν με καλλιγραφικά γράμματα υπήρχε η φράση «Αρχή Σοφίας Φόβος Κυρίου». Κάτω από την εικόνα σε ιδιαίτερο πλαίσιο τα γράμματα του αλφαβήτου κεφαλαία και πεζά, σε κανονική γραφή και καλλιγραφημένα, οι αριθμοί 1 έως 10 και τα ρητά «Εφόδιον από νεότητος εις γήρας αναλάμβανε Σοφίαν» και «Είς τόπος διά καθέν πράγμα και καθέν πράγμα εις τον τόπον του». Πιο κάτω είχε κρεμαστεί ο πίνακας του σχολείου. Δεξιά της έδρας υπήρχε στήλη πάνω στην οποία είχε τοποθετηθεί λευκός πίνακας με χρυσό πλαίσιο και έφερε την επιγραφή «Ο μέγας πίναξ της τιμής». Στον πίνακα αυτό γράφονταν τα ονόματα των αριστούχων.
Υπήρχε όμως και ο επιγραφή «Ο της ατιμώσεως μέγας πίναξ». Αυτονόητο ότι ανέφερε όλους τους μαθητές με παραπτώματα Αυτούς δηλαδή που ήταν για τον «μαυροπίνακα».
Χαμηλότερα ήταν οι διακρίσεις με τα διάφορα αξιώματα όπως «Επιθεωρητής», «Γενικός Πρωτόσκολος», «Γενικός Κοσμήτωρ», «Λοχαγός». Τα βραβεία αυτά κρεμούσαν στο στήθος τους οι μαθητές που υπηρετούσαν κάθε φορά το κάθε αξίωμα.
Εκεί ήταν και τα «Πιττακώματα» με τους χαρακτηρισμούς «Φυγάς» «Κλέφτης» και αλίμονο σε κείνον που θα λάβαινε ένα από τα «εύσημα» αυτά Γιαυτό και η θέα τους προκαλούσε το δέος στους μαθητές.
Από το σχολείο δεν έλειπε και το βιβλίο των βραβεύσεων με τα ονόματα των άξιων επαίνου και διακρίσεων μαθητών.
Με έξυπνο ομολογουμένως τρόπο είχαν ρυθμίσει και τη χρήση των WC που λειτουργούσαν σε τέσσερα δωματιάκια. Ήταν κρεμασμένες τέσσερις μικρές πινακίδες αριθμημένες από το ένα μέχρι το τέσσερα. Ο μαθητής που θα έκανε χρήση γύριζε ανάποδα την αντίστοιχη πινακίδα κι έτσι κανένας δεν τον ενοχλούσε όσο χρειαζόταν τον χώρο.
Για τα σχήματα Γεωμετρίας και Αστρονομίας είχε φροντίσει ο Κωνσταντίνος Ψαρουδάκης. Τα είχε ζωγραφίσει και αναρτήσει ψηλά στις δύο πλευρές της αίθουσας. Στον τοίχο απέναντι από την έδρα ήταν γραμμένες με ωραία γράμματα δυο από τις δέκα εντολές δεν ξέρουμε ποιες ακριβώς και από κάτω ήταν η φράση «Εν ταύταις ταις δυσίν εντολαίς όλος ο νόμος και οι προφήται κρέμανται».
Έτσι καταλήγει ο Ν. Δρανδάκης η αίθουσα των Τριών Ιεραρχών «δεν ήταν μόνο μια φωτοδότις εστία των πρώτων γραμμάτων δια τους υποδούλους πατέρας μας, αλλ’ έβλεπε και ημέρας μεγαλυτέρας δόξης, όταν οι τοίχοι της εδονούντο από τον φιλόπατριν ενθουσιασμόν ομιλητών, οίτινες εξύμνουν την θυσίαν των ηρώων του Αρκαδίου, κατά το εν αυτή τελούμενον μνημόσυνόν των».
Εκεί και τα συσσίτια
Εκεί γίνονταν λοιπόν όλες οι εκδηλώσεις.
Όπως διαβάζουμε στη σελίδα 332 της «Νέας Χριστιανικής Κρήτης» (τ.25/1984), που εκδίδει η Μητρόπολη Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου εκεί οι Ρεθεμνιώτες παρακολούθησαν την πρώτη, επιτυχημένη θεατρική παράσταση από ερασιτέχνες ηθοποιούς, μέλη του συλλόγου «Μούσαι», που δόθηκε το απόγευμα της 4ης Δεκεμβρίου 1885, ημέρα της εορτής της Αγίας Βαρβάρας, για την αποπεράτωση εκκλησίας αφιερωμένης σ’ αυτήν ως προστάτιδας της πόλεως Ρεθύμνου, με το θεατρικό έργο του Τιμολέοντος Αμπελά (Δικαστικού 1850-1926) Κρήτες και Ενετοί εμπνευσμένο από τη Βενετοκρατία στην Κρήτη.
Και αργότερα, στέγαζε τα συσσίτια που θεράπευαν την πείνα τόσων μικρών παιδιών.
Περισσότερες και χαριτωμένες λεπτομέρειες αναφέρονται στο βιβλίο του Κωστή Η. Παπαδάκι, «Ρέθυμνο 1900-1950» (σελ. 193-196).
Μια ενδιαφέρουσα επίσης περιγραφή για τον χώρο γύρω από τη Μητρόπολη και φυσικά για την αίθουσα των Τριών Ιεραρχών κάνει στη δέσποινα του Ρεθύμνου Μαρία Τσιρομονάκη, ο Μανούσος Ψαρουδάκης που περιέχεται αυτολεξεί στο βιβλίο του Κωστή Η. Παπαδάκη. Έχουμε επίσης περιγραφές όπως αυτή του π. Χαραλάμπου Καμηλάκη, μια ακόμα του Ν. Β. Δρανδάκη και φυσικά την πρώτη εκείνη του Εμμανουήλ Λουρωτού.
Μάχη για να κρατηθεί η αίθουσα
Το 1947, που έγραφε ο Δρανδάκης το σημείωμα στον τύπο για τις δωρεές με τις οποίες κτίστηκε η αίθουσα των Τριών Ιεραρχών, θα πρέπει να ήταν ετοιμόρροπη και μάλιστα όπως ανέφερε χαρακτηριστικά ο συντάκτης του ενδιαφέροντος αυτού άρθρου, από την μία πλευρά κινδύνευε να γκρεμιστεί. Και αναρωτιόταν ο άνθρωπος μέχρι πότε θα χρησιμοποιούσαν την αίθουσα για σκοπούς αλλότριους από εκείνους για τους οποίους ιδρύθηκε, από τη στιγμή μάλιστα που είχε περάσει η κατοχή και θα μπορούσαν τα συσσίτια του Δημοτικού Σχολείου να στεγαστούν σ’ αυτό.
Τον ενοχλούσε το γεγονός ότι χρησιμοποιούσαν την αίθουσα μόνο για τα συσσίτια και δεν την άφηναν ελεύθερη για τις πνευματικές ανάγκες της πόλης.
«Είναι καιρός, ανέφερε χαρακτηριστικά, η αίθουσα απαλλασσόμενη των οχλήσεών των να αποδοθεί εις την θεραπείαν πνευματικών αναγκών της πόλεως. Χάριν τούτων εκτίσθη».
Όπως διαβάζουμε όμως στο βιβλίο «Ρέθυμνο 1900-1950» η αίθουσα διατηρήθηκε μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 60.
Ο αξέχαστος συμπολίτης και κορυφαίος εκπρόσωπος του πνευματικού Ρεθύμνου Πολύβιος Β. Τσάκωνας, έδωσε μάχες για να διατηρηθεί η αίθουσα σαν ιστορικό μνημείο από σεβασμό στην τοπική παράδοση και ιστορία. Και επαναλάμβανε τις σημαντικές εκδηλώσεις που είχαν γίνει εκεί.
«Στην αίθουσα αυτή», σημειώνει χαρακτηριστικά, «τα πρώτα χρόνια μετά την απελευθέρωση δίνονταν όλες οι μεγάλες κοσμικές συγκεντρώσεις επίσημες και μη. Εδώ έγινε και η δεξίωση κατά την άφιξη του πρίγκιπα, της οποίας το όνομα της είχε δοθεί για ένα διάστημα» (αίθουσα Πρίγκηπος Γεωργίου») («Σεβαστείτε την παράδοσιν» Κρητική Επιθεώρησις 15/2/1962).
Κάθετος ο δήμαρχος
Κάθετος όμως ο τότε δήμαρχος Στυλιανός Ψυχουντάκης, αναφέρει σε απάντησή του ότι «κατόπιν τροποποιήσεως του σχεδίου της πόλεως άπαν το τετράγωνον ένθα ευρίσκεται ο ναός της Μητροπόλεως πλην αυτού, εχαρακτηρίσθη ως πράσινον και, επομένως, άπαντα τα λοιπά κτίσματα ρυμοτομούνται προς απελευθέρωσιν του ναού και των γύρωθεν αποπνικτικών ισταμένων κτισμάτων προς δημιουργίαν πνεύμονος εις το σημείον τούτο της παλαιάς πόλεως» (Κρητική Επιθεώρησις 29/3/1962).
Έτσι κατεδαφίστηκε η ιστορική αίθουσα των Τριών Ιεραρχών το 1962, αλλά έμεινε στη μνήμη των παλιών Ρεθεμνιωτών σαν ο χώρος που έτρεφε πνευματικά κάποιους καιρούς τους Ρεθεμνιώτες και υλικά τον καιρό της Κατοχής δεκάδες παιδιών όταν η πείνα θέριζε σε άλλες περιοχές.
