Έναρξη λειτουργίας κλινικής Λυράκη – Μεταφορά οστών του ήρωα Κλέαρχου Μαμαλάκη
Από τα σημαντικότερα γεγονότα του Γενάρη 1927 ήταν η μεταφορά των οστών του Κλέαρχου Μαμαλάκη, που έπεσε ηρωικά πολεμώντας, ως εθελοντής κατά τους Βαλκανικούς πολέμους του 1912-1913. Γεννήθηκε στο ηρωικό Ροδάκινο το 1896.
Τον Αύγουστο του 1917 κατατάχθηκε στην Αεροπορική Υπηρεσία Στρατού για να εκπαιδευτεί ως οδηγός αεροπόρος. Για τον σκοπό αυτό στάλθηκε στην Αεροπορική Σχολή Σαρτρ της Γαλλίας, απ’ όπου επέστρεψε τον Μάρτιο του 1918 και εξακολούθησε την εκπαίδευσή του στην Αεροπορική Σχολή του Σέδες. Πτυχιούχος οδηγός αεροπόρος τοποθετήθηκε στην 532 Ελληνική Μοίρα και έλαβε μέρος στις επιχειρήσεις του Μακεδονικού Μετώπου, μέχρι το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Στη συνέχεια πήρε μέρος στις επιχειρήσεις της Μ. Ασίας υπηρετώντας διαδοχικά στην Α’ και Δ’ Μοίρα Αεροπλάνων και εκτέλεσε πολλές και ποικίλες αεροπορικές αποστολές.
Σκοτώθηκε στις 10 Αυγούστου 1922 στην περιοχή της Χίου λόγω πτώσεως του αεροσκάφους του κατά την εκτέλεση διατεταγμένης αποστολής.
Όλη η πόλη ήταν σε εγρήγορση τη μέρα μεταφοράς των οστών τέλος Ιανουαρίου 1927.
Σύμφωνα με το πρόγραμμα που είχε ανακοινωθεί από την προηγουμένη είχε μαζευτεί στις 11:00 το πρωί ένα πλήθος κόσμου στην αποβάθρα του λιμανιού με τις αρχές και τα σχολεία στις πρώτες σειρές. Είχε παραταχθεί κι ένας λόχος από το σύνταγμα για να αποδώσει τιμές.
Μόλις έφθασε η αντιπροσωπεία σχηματίστηκε πομπή με προπορευόμενο τον κλήρο με τα εξαπτέρυγα και πίσω έρχονταν αυτοί που κρατούσαν το κιβώτιο με τα οστά, οι αρχές και ο κόσμος. Η θέα του κιβωτίου που είχε καλυφθεί με τη γαλανόλευκη. Η πομπή κατέληξε στη Μητρόπολη όπου έγινε τρισάγιο, προεστώτος του Μητροπολίτη Τιμόθεου Βενιέρη.
Μετά το τέλος της ιεροτελεστίας ο λοχαγός Φαράντος, αφού εξήρε τις αρετές του τιμώμενου νεκρού κατέθεσε στέφανο εκ μέρους των αξιωματικών Φρουράς.
Αμέσως μετά ο Μάνος Τσάκωνας πρόεδρος των εφέδρων αξιωματικών νομού Ρεθύμνης μίλησε επί μακρόν για τον ένδοξο νεκρό και κατέθεσε στέφανο με τη σειρά του εκ μέρους του φορέα που εκπροσωπούσε. Σειρά πήρε μετά ο δήμαρχος Τίτος Πετυχάκης για κατάθεση στεφάνου μετά από μικρή συγκινητική προσλαλιά.
Ο επίλογος ήταν ένα ποίημα από τον δάσκαλο Γιώργη Ζανουδάκη που συγκλόνισε το ακροατήριο:
Κλέαρχε συ που πέταξες τόσες φορές στα ύψη
Συ που σφαλούσες μια καρδιά λεονταριού στα στήθη
Συ που κρατούσες θαρρετά το ξακουστό τιμόνι
κι εψήλωνες κι ανέβαινες στα σύννεφα απάνω
πως ήρθες και πως σ’ έφεραν εις την λεβεντογέννα
τη μάνα που σ’ εγέννησε και σ’ είδε καπετάνιο;
Κλέαρχε πως εδέχτηκες να ‘ρθείς μ’ ένα βαπόρι
εσύ που μόνο πεταχτός και γρήγορος κι ασβέλτος
πετούσες μες στον θάνατο στον ουρανό με τόλμη
κι ένοιωθες μέσα στην καρδιά πάντα να ξεφουντώνει
ο Έρωτας προς την τιμή και της Πατρίδας πόνος
Πώς έκανες στην ξενηθειά τόσον καιρό και μόνος;
Εμείς που περιμέναμε να δούμε τα φτερά σου
ν’ ακούσομε το βοητό και το φτερούγισμά σου
πού ‘κανε τ’ αεροπλάνο όταν στα ύψη επέτα
σε βλέπομε αμίλητο ψυχρό σαν κρύα πέτρα
Μα όχι ακούσετε βογκά η μηχανή του θα ‘ναι
να τα φτερά που πέφτουνε νάτε και το τιμόνι
Ιδέτε και τον Κλέαρχο μπροστά μας πως πληγώνει
όσους τον ήξεραν καλά κι όσους τον είδαν πάλι
στον πόλεμο, στο Μέτωπο στης Σμύρνης τ’ ακρογιάλι
Ποια είναι εκείνη η φτερωτή γυναίκα που σε φέρνει
εις τα φτερά της τα γοργά με πόνο και λαχτάρα;
Μην είν’ παιδί μου η λευτεριά μην είναι η Ιωνία
μην είναι η Χίος που έρριξε τη φοβερή την μπόρα
κι άνοιξε και σ’ αγκάλιασε και σ’ είχε ως τα τώρα;
Είναι η δόξα που παντού θα σε βαστά μαζί της
Γιατί σ’ ανάθρεψε μικρό και σ’ έκαμε παιδί της
Και θα σε πάρει πλάι της αιώνια να μένεις
Στον τόπο που ‘ναι οι ξακουστοί οι πρώτοι οι δοξασμένοι
Για τον τιμημένο νεκρό αναφέρει σε δημοσίευμά του μια ακόμα ηρωϊκή μορφή. Ο πτέραρχος Ευάγγελος Πετρουλάκης. «Ο Κλέαρχος Μαμαλάκης έγινε θρύλος και ήταν η αιτία που η περιοχή μας έχει γίνει μία μεγάλη αεροπορομάνα της Πατρίδας μας. Για τον Κλέαρχο γράφει κι ο στρατιώτης Πατέρας μου Παύλος.
«Εμένα με εκπαίδευσαν εις τα πολυβόλα Σαιντ – Ετιέν, ήμουν γεμιστής. Ανήκα στην 2η Πυροβολαρχία και είχαμε αναλάβει το αντιαεροπορικό φυλάκιο που βρισκόταν εις ένα ύψωμα νοτικά του Εσκή – Σεχήρ.
Στο ύψωμα όπου υπήρχε ένα τεχνικό πολυβολείο στήναμε το πολυβόλο διά τα τουρκικά αεροπλάνα που ερχόταν προς αναγνώριση, σχεδόν κάθε μέρα, από την Άγκυρα.
Μόλις αντιλαμβανόμεθα το αεροπλάνο, με το τηλέφωνο ειδοποιούσαμε το δικό μας αεροδρόμιο και σηκώνονταν τα αεροπλάνα μας προς καταδίωξη και άμα ερχόταν και προς εμάς και το είχαμε εντός βολής του βάζαμε με το πολυβόλο και δεξιότερα από εμάς του έβαζε και το αντιαεροπορικό πυροβόλο. Αυτά συνέβαιναν τακτικά.
Εις το αεροδρόμιο αυτό υπηρετούσε τότε ο αεροπόρος Κλέαρχος Μαμάλιος από τους καλύτερους αεροπόρους της εποχής. Ήταν γενναίος αεροπόρος και ωραίος νέος, ήταν γιος του Στρατή Μαμάλιου από το Ροδάκινο. Αλλά δυστυχώς έπεσε το αεροπλάνο του λόγω έλλειψης καυσίμων και σκοτώθηκε, στην Χίο κατά την οπισθοχώρηση».
Επαναφορά στην… τάξη
Από τα κάπως ευτράπελα της εισόδου του 1927 στο Ρέθυμνο ήταν η ανακοίνωση για την αυστηρή λήψη μέτρων στο Γυμνάσιο Αρρένων προκειμένου να επανέλθουν στην… τάξη οι μαθητές οι οποίοι φαίνεται πως είχαν δώσει αρκετά δείγματα απειθαρχίας.
Την ίδια περίοδο όμως παρουσιάζεται όμως και μια θαυμάσια ευκαιρία για τους νέους να μειώσουν κατά τι τη θητεία τους στον στρατό.
Αναφέρεται σχετικά σε μια πηχυαία ανακοίνωση: «Νέοι της πόλεως και των επαρχιών Ρεθύμνης έχετε να ωφεληθείτε πολύ σπεύδοντες να εγγραφείτε εις τας προσκοπικάς ομάδας και τους συλλόγους Εθνικής Φυσικής Αγωγής.
Ζητήσατε πληροφορίας πως θα απαλλαγείτε τετραμήνου υπηρεσίας εις τον στρατόν».
Γεγονός είναι ότι με τον ζήλο του Mάνου Τσάκωνα ο προσκοπισμός αρχίζει να καρποφορεί στο Ρέθυμνο. Από τις αρχές του χρόνου ιδρύθηκαν τρεις ομάδες προσκόπων με αρχηγούς τους Ν. Κακαβελάκη καθηγητή με μαθητές του Γυμνασίου, Ευάγγελο Νησιανάκη χημικό με εργαζόμενους και Ιωάννη Δασκαλάκη επίσης καθηγητή με μαθητές του.
Υπαρχηγός της δεύτερης ομάδας ήταν ο Επιμενίδης Μουρτζανός τελειόφοιτος της Νομικής και της τρίτης ομάδας ο Ι. Πανταλός δάσκαλος.
Ένθερμος υποστηρικτής τους ο Επίσκοπος Τιμόθεος Βενιέρης που οργάνωσε και ημέρα κηρύγματος για τις ομάδες.
Δεν έλειψαν βέβαια και οι γιατροί που έσπευσαν να προσφέρουν στους προσκόπους γνώσεις πρώτων βοηθειών.
Αναφέρονται οι Δ. Χαλκιαδάκης και Γρηγόριος Δάνδολος.
Βοηθός των αρχηγών επίσης ήταν ένας από τους λαμπρότερους καθηγητές Μαθηματικών της πόλης ο Φωκίων Κωνσταντινίδης που αναπληρούσε και τον Περιφερειακό Έφορο όταν απουσίαζε.
Κλινική Λυράκη
Το σωτήριον έτος 1927, Φεβρουάριο μήνα, αρχίζει τη λειτουργία της η ιστορική κλινική Λυράκη όπου είδε το πρώτο φως της ζωής ο μισός πληθυσμός του Ρεθύμνου.
Αναφέρει συγκεκριμένα η «Κρητική Επιθεώρηση»: «Ήρξατο λειτουργούσα εν τη πόλει μας Μαιευτική Κλινική υπό την διεύθυνσιν του καλλίστου παρ’ ημίν Μαιευτήρος κ. Νικολάου Λυράκη.
Η νέα κλινική έρχεται πράγματι να αναπληρώση ένα κενόν εν τω νομώ μας, ως επίσης να δώσει προοδευτικήν ώθησιν εις σοβαρότατον κλάδον της Ιατρικής, υπό επιστήμονος γνωστής και δεδοκιμασμένης ικανότητος
Από της απόψεως ταύτης χαιρετίζομεν την ίδρυσιν ταύτης και ευχόμεθα λαμπράν πρόοδον εις τον ιδρυτήν της …».
Είχε πάθος με την επιστήμη του ο Νικόλαος Λυράκης, που ευτύχησα να γνωρίσω και να απολαμβάνω τις υπέροχες και τόσο παραστατικές διηγήσεις του. Μα δεν ήταν μόνο ένα εξαιρετικός γιατρός, αλλά κι ένας φιλάνθρωπος σεμνός και διακριτικός κι ένας από τους πλέον ενεργούς πολίτες αυτού του τόπου με τεράστια προσφορά στα κοινά.
Ο Λυράκης γεννήθηκε το 1898 στα Φραντζεσκιανά Μετόχια Ρεθύμνου. Αυτό το χωριό του το λάτρεψε και το ευεργέτησε αρκετές φορές. Τέλειωσε το δημοτικό σχολείο στα Μετόχια και το γυμνάσιο στο Ρέθυμνο. Το 1918 γράφτηκε στην Ιατρική σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, αλλά στρατεύθηκε αμέσως και υπηρέτησε σε πολλά στρατιωτικά νοσοκομεία Πήρε μέρος στον Μακεδονικό αγώνα και στη Μικρασιατική εκστρατεία Έφτασε μαχόμενος μέχρι το Σαγκάριο και το Εσκί Σεχίρ, ενώ αργότερα υπηρέτησε σε όλη τη διάρκεια του Αλβανικού έπους. Ανήκε στο πρώτο τάγμα του θρυλικού ταγματάρχη Αριστείδη Παναγιωτάκη.
Εκείνα τα βιώματα σημάδεψαν ανεξίτηλα τη ζωή του καθόρισαν την πολιτική ιδεολογία και τα πιστεύω του κι έμειναν τόσο ζωντανά στη μνήμη του ώστε κυριαρχούσαν στις αφηγήσεις του μέχρι τη δύση του βίου του.
Μετά από δυο χρόνια παραμονής στην κόλαση του μετώπου, επέστρεψε και μετά από εξετάσεις πέρασε στην Υγειονομική σχολή Αθηνών σαν υπαξιωματικός. Το 1930 έφυγε για το Παρίσι όπου και παρακολούθησε εξειδικευμένα μαθήματα μαιευτικής. Για μισό αιώνα θα διέπρεπε κοσμώντας την επιστήμη του και τιμώντας τον όρκο του Ιπποκράτη.
Δεν ήταν μόνο ο φλογερός πατριώτης ο Νικόλαος Λυράκης αλλά και ο φιλοπρόοδος πολίτης με εξαιρετική κοινωφελή δράση. Δεν είναι τυχαίο ότι είχε εκλεγεί επανειλημμένα στο δημοτικό συμβούλιο στο οποίο ήταν πρωτεργάτης. Διετέλεσε και πρόεδρος του Ιατρικού συλλόγου. Εξαιρετικές και οι νεκρολογίες του τιμώντας τη μνήμη συναδέλφων του «αναχωρητών».
Σαν δημοτικός σύμβουλος επέμενε και πέτυχε την δημοτικοποίηση του ιδιωτικού μέχρι τότε εργοστασίου ηλεκτρισμού της πόλης και την επίλυση άλλων σοβαρών θεμάτων του δήμου.
Είχε την ευκαιρία να συνεργαστεί αρμονικά με εκλεκτούς συναδέλφους του, όπως ο Γιώργος Τσουδερός, στην κλινική Μαρούλη, που αποτέλεσε για το Ρέθυμνο ένα θαυμάσιο νοσηλευτικό ίδρυμα. Εκεί αρχίζει να ασκεί την ειδικότητα του μαιευτήρα.
Από την αρχή είδε την επιστήμη του σαν λειτούργημα. Μέρα νύχτα ήταν αφοσιωμένος στο καθήκον προσφέροντας την επιστημονική του βοήθεια και στο πιο απομακρυσμένο χωριό.
Αυτό που αξίζει να τονιστεί είναι ότι ο υπέροχος αυτός άνθρωπος και λαμπρός επιστήμονας ποτέ δεν απέκτησε την περιουσία που θα του αναλογούσε. Έζησε και πέθανε με την αξιοπρέπεια που χαρακτηρίζει τους ανθρώπους που κέρδισαν την αθανασία με το ήθος και την ανθρωπιά τους.
Κι άλλα γεγονότα
Αξιοσημείωτα γεγονότα της ανατολής του 1927 ήταν επίσης η έγκριση από το δημοτικό συμβούλιο της δαπάνης ηλεκτροφωτισμού της Νεαπόλεως (Μασταμπά) η κατασκευή αφοδευτηρίων στη Μ. Πόρτα, αλλά και το φύτευμα δενδρυλλίων στον Δημοτικό Κήπο.
Κι ένα χαριτωμένο περιστατικό στα «ψιλά» του τύπου.
Κάποιος περαστικός από το Ρέθυμνο που έτυχε να παρακολουθήσει τη δράση αυτή καταγοητεύτηκε από το κλάδεμα των ελαιόδενδρων και αρνιόταν να δεχθεί ότι ντόπιος χωρίς εκπαίδευση κατάφερε αυτό το αποτέλεσμα. Όταν όμως έμαθε ότι ο «χρυσοχέρης» κλαδευτής εκπαιδεύτηκε από Ιταλούς τότε πείστηκε και συνεχάρη τον Παναγιώτη Βαμιαδάκη για τον οποίο γίνεται ο λόγος.
Τελικά ήταν άλλος Μουσούρος
Εκείνη τη χρονιά έγιναν και ονοματοδοσίες σε οδούς της πόλης και η παράπλευρος του νεόδμητου Γυμνασίου Παρθεναγωγείου ονομάστηκε Μάρκου Μουσούρου προς τιμήν του Μεγάλου Διερμηνέως στην Υψηλή Πύλη.
Τελικά περί άλλου Μουσούρου επρόκειτο και διαβάζουμε τις σχετικές επανορθώσεις σε επόμενα φύλλα της εφημερίδας που είχε την παρρησία να αναγνωρίσει το λάθος της και να αναφέρει το ακριβές βιογραφικό του τιμώμενου Ρεθεμνιώτη.
Επρόκειτο για τον Μάρκο Μουσούρο (1470 -1517) λόγιο, εκδότη, άνθρωπο των γραμμάτων κι έναν από τους σημαντικότερους φιλολόγους της Αναγέννησης για τον οποίο ο Έρασμος, που ήταν μαθητής του, έγραψε: «…άνδρας πολυμαθέστατος και πανεπιστήμων, κλειδοκράτωρ της ελληνικής γλώσσας και θαυμάσιος ειδήμων της λατινικής φωνής…».
Διαπιστώνουμε πάντως και άλλη σύγχυση αυτή τη φορά ως προς την καταγωγή.
Σύμφωνα με τη σύγχρονη Βικιπαίδεια ο Μουσούρος αυτός δεν ήταν τελικά Ρεθεμνιώτης όπως πιστευόταν παλαιότερα, αλλά φέρεται ότι γεννήθηκε στον Χάνδακα. Οι παράγοντες της εποχής πάντως δεν το γνώριζαν ακόμα και τον τίμησαν ως Ρεθεμνιώτη.
Συλλαλητήριο στο Αμάρι
Τον Απρίλη του 1927, έχουμε ένα μεγάλο συλλαλητήριο στο Αμάρι και συγκεκριμένα στη Μονή Ασωμάτων.
Αφορμή ένα τηλεγράφημα του υπουργού Συγκοινωνιών που ανέφερε ότι ελλείψει κονδυλίων δεν θα μπορούσε να ολοκληρωθεί ο δρόμος που θα ένωνε το κρητικό με το λιβυκό πέλαγος. Έτσι ενώ έμεναν μόνο πέντε χιλιόμετρα για να ολοκληρωθεί το έργο οι εργασίες σταματούσαν μέχρι νεότέρας. Αυτό δεν το άντεχαν οι Αμαριώτες και ξεσηκώθηκαν.
Συγκροτήθηκε μια επιτροπή από τους Ν. Ζερβό, Εμμ. Παττακό και Εμμ. Τυράκη με αποστολή να μεταβεί στην Αθήνα και να πιέσει τον υπουργό για την ολοκλήρωση του έργου.
Με την ευκαιρία στο συγκεκριμένο συλλαλητήριο έγινε λόγος από τους εφέδρους για τη φημολογούμενη κατανομή των κτημάτων της μονής σε κατ’ όνομα ταμείο εφέδρων και ζητήθηκε άμεσα να εξεταστεί το θέμα, που ενώ οι κατακτητές έδειξαν σεβασμό το ελληνικό δημόσιο έθιγε τα συμφέροντα ανθρώπων στους οποίους το έθνος όφειλε την ελευθερία του.
Τελικά η διαμαρτυρία δεν πέρασε απαρατήρητη και λίγες μέρες αργότερα έφθασε ένα τηλεγράφημα από τον υπουργό Γεωργίας που δήλωνε ότι συμμερίζεται απόλυτα τις θέσεις των Αμαριωτών και επαινούσε τους εφέδρους Αμαρίου που εισηγούνταν με βάση τα συμφέροντα της επαρχίας βάζοντας στην άκρη προσωπικά συμφέροντα.
Απαντώντας δε στην επιτροπή αναφέρει ότι «Ουδεμίαν θα έχομεν αντίρρηση δια τη μη εφαρμογή του νόμου 3345 εν τη επαρχία ταύτη αλλά δεν θα εδεχόμεθα όμως άλλην κατάσταση δια τα κτήματα ταύτα της Μονής ήτις θα ηδύνατο να ενεργεί επί τούτων κατ’ ελευθέραν βούλησιν…».
Υπήρχαν δηλαδή και περίοδοι που το ελληνικό κράτος έδειχνε ευαισθησία σε κάθε κινητοποίηση πριν αυτή προκαλέσει προβλήματα και άλλες δυσάρεστες καταστάσεις. Δεν την άφηνε στη μοίρα της.
Κινητοποιήσεις έγιναν και άλλες για διάφορα θέματα εκείνη τη χρονιά που θα αναπτύξουμε δοθείσης ευκαιρίας.
Το Μ. Σάββατο εκείνης της χρονιάς πραγματοποιήθηκε με επιτυχία ο αντιφθισικός έρανος που διενήργησε ο ανθός της κοινωνικής ζωής της πόλης με λαμπρά αποτελέσματα.
Κοσμικό γεγονός του Πάσχα στο Ρέθυμνο το 1927 ήταν η επίσκεψη του εκδότη Δημήτρη Λαμπράκη (εξέδιδε τότε το «Ελεύθερο Βήμα») με τη σύζυγό του για διακοπές. Ένα ακόμα στοιχείο που επιβεβαιώνει τους φιλικούς δεσμούς του οίκου Λαμπράκη με το Ρέθυμνο.
Ταραχώδες αστυνομικό δελτίο
Η εύρεση ενός πτώματος στην περιοχή των Ποταμών λίγο μετά το Πάσχα του 1927 αναστάτωσε τις τοπικές αρχές. Ανήκε στον μοναχό διάκονο της Ιεράς Μονής Ασωμάτων Γεράσιμο Ζωϊδάκη ο οποίος διέμενε στο Ρέθυμνο για να παρακολουθεί μαθήματα στο Γυμνάσιο. Τελικά δεν επρόκειτο για δολοφονία. Φαίνεται πως ο άτυχος μοναχός που έπασχε από επιληψία θα έπαθε κρίση επιστρέφοντας στη μονή και πέφτοντας από το ζώο που ίππευε σκοτώθηκε.
Ένα ακόμα λυπηρό επεισόδιο στο Αμπελάκι, λίγο έλειψε να προκαλέσει τον νέο ξεριζωμό 26 οικογενειών προσφύγων που δήλωναν αποφασισμένοι να φύγουν για την αποφυγή αντεκδικήσεων. Όλα έγιναν σε δευτερόλεπτα.
Από μια ασήμαντη αφορμή ήρθαν στα χέρια ένας πρόσφυγας με ένα ντόπιο. Το επεισόδιο πήρε διαστάσεις προκαλώντας τον θάνατο ενός πρόσφυγα και τον τραυματισμό μερικών άλλων. Η ψύχραιμη παρέμβαση του νομάρχη με τη συνεργασία του διοικητή Χωροφυλακής διευθέτησε το θέμα επαναφέροντας την τάξη στην περιοχή.
Όπως διαπιστώνουμε τέλος το 1927 έγιναν σημαντικές παρεμβάσεις από τον δήμο Ρεθύμνου για την αντιμετώπιση προβλημάτων όπως ο κίνδυνος πλημμύρας με τη σύνταξη μελέτης διεύρυνσης του παλαιού οχετού του χειμάρρου Καμαράκι και σύναψη δανείου από την εθνική τράπεζα ενός εκατομμυρίου δραχμών για την εκτέλεση του έργου.
Αυτό και άλλες παρεμβάσεις υγειονομικού ενδιαφέροντος στη Μεγάλη Πόρτα αλλά και ενισχύσεις για ηλεκτροφωτισμό συνοικιών, ευαγών ταμείων, φιλαρμονικής και αντιφθισικού αγώνα που αναφέρονται σε απολογισμό του δήμου στο τέλος της χρονιάς.
