Κατά την κατάκτηση της πόλης του Ρεθύμνου από τους Οθωμανούς στις 19 Νοεμβρίου 1646, πολλοί κάτοικοι άφησαν τα σπίτια τους ψάχνοντας ασφαλή μέρη στο Ηράκλειο, τα Ιόνια νησιά, τη Βενετία και αλλού.
Οι Ρεθεμνιώτες που έμειναν στην πόλη τους και δήλωσαν υποταγή στους νέους κατακτητές, δηλαδή πλήρωναν τον κεφαλικό φόρο, κράτησαν την περιουσία τους. Οι περιουσίες εκείνων που έφυγαν δημεύτηκαν από την Οθωμανική διεύθυνση και πουλήθηκαν σε πλειοδοσία.
Το 1656, δέκα χρόνια μετά την κατάκτηση του Ρεθύμνου, ο κλήρος φαίνεται να είχε εξαιρεθεί από τον κεφαλικό φόρο, όπως αναφέρεται για τον μοναχό Κοσμά, που μένει στο μετόχι μεταξύ Ατσιπόπουλου και Γάλλου (Balta, Adiyeke).
Ωστόσο, σε έγγραφο του 1692 του Ιεροδικείου Ηρακλείου αναφέρεται ότι «ο κλήρος στα μοναστήρια και τις εκκλησίες του νησιού της Κρήτης, εφόσον δεν ασχολείται με επάγγελμα που αποφέρει εισόδημα, υποχρεούται να καταβάλλει από την εποχή της πτώσης του Χάνδακα μέχρι σήμερα, ένα ετήσιο εφάπαξ ποσό.
Οπότε συμπεραίνεται ότι πρίν από την πτώση του Χάνδακα , ο κλήρος πιθανόν να μην πλήρωνε κεφαλικό φόρο, και μόνο μετά την κατάκτηση όλου του νησιού πλήρωνε ένα ποσό μια φορά το χρόνο.
Όμως, δυο χρόνια μετά, το 1694, αυτό άλλαξε και ο κλήρος ήταν υποχρεωμένος να πληρώνει κεφαλικό φόρο.
Στην εισήγηση του με τον τίτλο «Τα Μοναστήρια του Ρεθύμνου κατά τον 17ο κι 18ο αιώνα σύμφωνα με τα μητρώα των καδήδων» (17. ve 18. Yüzyıllarda Kadı Sicillerine Göre Resmo Manastır Vakıfları) στο 20ο Συμπόσιο Διεθνούς Επιτροπής Προoθωμανικών και Οθωμανικών Σπουδών (CIEPO) στο Ρέθυμνο, 27 Ιουνίου-1 Ιουλίου 2012, o Nuri Adiyeke (Επίκουρος Καθηγητής Δρ., Πανεπιστήμιο Dokuz Eylül, Φιλολογική Σχολή, Τμήμα Ιστορίας, Σμύρνη) παρουσίασε κάποια ενδιαφέροντα στοιχεία σχετικά με μονές του Ρεθύμνου, μέσα από πρωτογενείς πηγές. Κάποια από αυτά παρουσιάζουμε στο σημερινό δημοσίευμα.
Σε έγγραφο που αφορά στην κατάσχεση και πώληση ακινήτων της μονής Δισκουρίου στα χωριά Μυξόρουμα και Λαμπινή, ο ηγούμενος της μονής Νικόλαος κατέφυγε στον καδή για να διεκδικήσει τα χωράφια της αφιερώτριας Φλώρας, τα οποία είχε κληροδοτήσει στο μοναστήρι, μετά το θάνατό της, όμως δεν κέρδισε την υπόθεση.
Τα χωράφια της Φλώρας είχαν πουληθεί και αφιερωθεί στην ίδρυση του τεκέ Αμπντούλ Καδήρ Γκειλάντ.
Ο κύριος λόγος που οι χριστιανοί, όπως και οι μουσουλμάνοι, δωρίζουν την περιουσία τους σε μοναστήρια, και τεκέδες αντίστοιχα, είναι για λόγους φιλανθρωπίας.
Ένας άλλος λόγος ήταν η ευκαιρία που είχαν οι πλούσιοι δωρητές, να ζήσουν σε μοναστήρια για κάποιο διάστημα, ή και για την υπόλοιπή τους ζωή, με κάποια φορολογικά και επιχειρηματικά προνόμια, έναντι ενός μικρού ενοικίου που είχε συμφωνηθεί.
Ωστόσο, φαίνεται ότι πολλά χρόνια αργότερα υπήρξαν σημαντικά προβλήματα μεταξύ των κληρονόμων των ιδιοκτητών των ακινήτων που είχαν δοθεί ως δωρεά, και των μοναστηριών.
Στο Οθωμανικό Κτηματολόγιο(Μπαλτά-Ογκούζ), αναφέρονται 26 μοναστήρια στο διαμέρισμα του Ρεθύμνου κατά την απογραφή του 1670.
Στις αρχές του Σεπτεμβρίου του 1654, ένας κάτοικος του χωριού Βουκρού(οικισμός κοντά στις Πρασσές που δεν υπάρχει σήμερα),ο Γιάννης Πώλος, κατέθεσε μήνυση για την ακύρωση της δωρεάς χωραφιού και ελαιώνων που είχε δωρίσει ο αδερφός του παππού του στον παπά Νικόλαο.
Ωστόσο, η υπόθεση απορρίφθηκε επειδή είχαν περάσει 31 χρόνια. Η ίδρυση της μονής αυτής χρονολογείται στο 1623.
Στις μονές που ιδρύθηκαν κατά την Οθωμανική κυριαρχία, όταν κάποιοι ορθόδοξοι δώρισαν τις περιουσίες τους σε μοναστήρια η συναλλαγή έπρεπε να εγκριθεί από το Ιεροδικείο.
Στα αρχεία του Ιεροδικείου Ρεθύμνης υπάρχουν πολλές περιπτώσεις δωρητών περιουσίας σε διάφορα μοναστήρια.
Πρίν από το θάνατό του, ο παπά Ανδρέας από την Κυριάνα, με τη συγκατάθεση του αδερφού του Γιακουμή, που ήταν ο μοναδικός κληρονόμος του, κληροδότησε το ένα τρίτο της περιουσίας του στον ηγούμενο της μονής Αρκαδίου. Το ένα τρίτο που αναφέρεται εδώ είναι σημαντικό, όπως σε ένα φετβά (απόφαση βασισμένη στον ισλαμικό νόμο) του Αμπού Σαούντ Εφέντη, αναφέρεται ότι αν ο αφιερωτής έχει κληρονόμο, ο κληρονόμος μπορεί να αρνηθεί τη δωρεά περισσότερου από το ένα τρίτο της περιουσίας.
Ένα ενδιαφέρον στοιχείο για τη μεταβίβαση της περιουσίας σε μοναστήρι, είναι ότι η περιουσία δεν ορίζεται πάντα με τον όρο «βακούφι» όπως στις μουσουλμανικές μεταβιβάσεις. Κι αυτό γιατι η Οθωμανική διοίκηση δεν είχε ακόμη θεσπίσει τη νομική βάση για τα μη μουσουλμανικά ιδρύματα κατά την περίοδο αυτή.
Πάντως μπορούμε να συγκρίνουμε την οικονομική λειτουργία των μοναστηριών με αυτή των δερβίσικων τεκέδων, που λειτουργούσαν παράλληλα στην οθωμανική κοινωνία, σύμφωνα με τον Ηλία Κολοβό, καθώς και αυτοί στηρίζονταν στη γαιοκτησία που προσπαθούσαν να εξασφαλίσουν με το θεσμό του βακουφιού. (Ηλίας,Κολοβός, Ορθόδοξα μοναστήρια και δερβίσικοι τεκέδες: προς μια συγκριτική προσέγγιση του οικονομικού και πολιτικού τους ρόλου στην οθωμανική κοινωνία).
Αν και οι περισσότερες από τις δωρεές ακίνητης περιουσίας σε μοναστήρια ήταν σπίτια, χωράφια, αμπέλια και ελιές, μερικές φορές δωρίστηκαν και άλλα περιουσιακά στοιχεία.
Για παράδειγμα, το καλοκαίρι του 1654 ο παπά Ανδρέας πάλι, από το χωριό Κυριάνα, δώρισε μια μαύρη αγελάδα, δέκα κυψέλες, δέκα πρόβατα, ένα βαρέλι ωμό κρέας, τρία μιση ριάλια, σιτάρι και ένα ζευγάρι μαργαριταρένια σκουλαρίκια στη μονή Αρκαδίου.
ΤΑ ΠΕΡΙΟΥΣΙΑΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΩΝ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΩΝ
Τα μοναστήρια είχαν ακίνητη περιουσία, όχι μόνο στην περιοχή τους, αλλά και σε άλλα διαφορετικά χωριά και περιοχές.
Σύμφωνα με τον Randolph Bernard, ορισμένα μοναστήρια στην Κρήτη είχαν εκτάσεις ακόμη και στο νησί της Ρόδου.
Τα στοιχεία για την ακίνητη περιουσία της μονής Αρκαδίου στην απογραφή του 1650 είναι διάσπαρτα. Σε ένα αρχείο αναφέρεται ότι τα μετόχια της μονής Αρκαδίου, τα μοναστήρια Αγίου Ηλία και Αγίου Αντωνίου στο Βένι είχαν 10 αγροκτήματα, 50 αμπέλια, 2 κήπους, 5 νερόμυλους, 300 κυψέλες, 100 ελιές, που βρίσκονται στην κυριότητά τους πριν από πολλά χρόνια.
Τα αναλυτικά στοιχεία για την ακίνητη περιουσία των μοναστηριών παρουσιάζονται στην απογραφή του 1670.(Balta, Oguz)
Στην εικοσαετία 1650-1670 παρατηρείται πολύ μεγάλη αύξηση στα εισοδήματα των μονών Αρσανίου και Αρκαδίου. Ο λόγος ήταν ότι ο πόλεμος διεξάγεται σε ένα μέρος του νησιού ο οποίος τελείωσε το 1699, και οι πολεμικές επιχειρήσεις έχουν σταματήσει στην περιοχή του Ρεθύμνου.
Σύμφωνα με τον Ρώσο ιερέα Πλάκα, το 1745, το βοηθητικό κτίσμα της μονής Αρσανίου περιελάμβανε μια κάβα, μια σιταποθήκη και μια κουζίνα.
Ο Pashley αναφέρει ότι στις αρχές του 19ου αιώνα το μοναστήρι είχε ένα ασήμαντο μύλο και γύρω στα 1800 ελαιόδεντρα. Λέει επίσης ότι το μοναστήρι παράγει πολυ υψηλής ποιότητας κρασί και ελαιόλαδο. Και ακόμη ότι η μοναστηριακή επιχείρηση έχει σημαντική δανειοπιστωτική σχέση με την αγορά.
Ο Tournefort αναφέρει για το Αρκάδι ότι το μοναστήρι «ήταν το ωραιότερο και πλουσιότερο του νησιού και τα κτήματά του εκτείνονται μέχρι την ακτή και μέχρι την κορυφή του όρους Ίδη».
Τα μοναστήρια του Αρκαδίου και του Αρσανίου ήταν πολύ πλούσια, όμως εκείνα τα χρόνια υπήρχαν και μικρότερα φτωχά μοναστήρια που μόλις κατάφερναν να συντηρηθούν.
Αν και τα μοναστήρια αναπτύχθηκαν τον 19ο αιώνα, από το δεύτερο τέταρτο του αιώνα και μετά, ιδιαίτερα μετά την Επανάσταση του 1821-1830, παρατηρήθηκε σημαντική πτώση της οικονομικής κατάστασης και της κοινωνικής ζωής των.
Για παράδειγμα, ο Pashley λέει ότι πρίν από την ελληνική επανάσταση η μονή Αρκαδίου είχε 20 μοναχούς, 30 γραφείς, και 50 υπαλλήλους, αλλά μετά είχε 6 μοναχούς, 2 γραφείς και μόνο 2 υπαλλήλους.
Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΩΝ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑΚΩΝ ΚΤΗΜΑΤΩΝ
Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, η γη και οι αγροτικές επιχειρήσεις ήταν η κύρια πηγή πλούτου για τα μοναστήρια. Σε μοναστήρια με μικρές αλλά και μεγάλες εκμεταλεύσεις φαίνεται ότι οι μοναχοί καλλιεργούσν τη γη.
Αυτός είναι ένας από τους λόγους που όλοι οι μοναχοί καταγράφηκαν στην απογραφή του 1670 με το ονοματεπώνυμό τους.
Τα ονόματα των μοναχών της Μονής Χριστού Αρκαδίου που υπάγεται σε σουλτανικό χάσι(Μπαλτά-Ογκούζ)
Ωστόσο, φαίνεται ότι προέκυψαν κάποια προβλήματα στο πλαίσιο της άμεσης διαχείρισης της μοναστηριακής περιουσίας από τους μοναχούς. Σύμφωνα με έγγραφο του Οκτωβρίου 1669, ο ηγούμενος της μονής Αρσανίου προσέφυγε στο δικαστήριο και δήλωσε ότι ορισμένα από τα ακίνητα της μονής είχαν εγγραφεί στο κτηματολόγιο όμως είχαν υποστεί κάποιες καταστροφές.
Τα μικρά χωράφια που ανήκαν σε μοναστήρια, είτε τα διαχειρίζονταν οι ίδιοι οι μοναχοί, είτε τα νοίκιαζαν σε μια οικογένεια. Αυτός που νοίκιαζε γή από το μοναστήρι, μπορούσε να το νοικιάσει σε κάποιον άλλο.
Από υπόθεση του 1658 γίνεται αντιληπτό ότι η Σοφία κόρη του Γιάννη από το Χρωμοναστήρι, νοίκιασε τον κήπο στη θέση Λυγαριά από το μοναστήρι του Χριστού (Αρκαδίου) στο εν λόγω χωριό.
Ωστόσο, γίνεται αντιληπτό ότι η διοίκηση δεν θεωρεί τέτοιες συναλλαγές ως έγκυρη πρακτική.
Επίσης είναι γνωστό ότι σε μεγάλα μοναστήρια χτίζονταν καταλύματα για τους εργάτες.
Οι μοναχοί καλλιεργούσαν τη γη κάποιες φορές από κοινού με άλλα άτομα . Μάλιστα ένα κτήμα στο χωριό Γιαννούδι, που ανήκε στη μονή Αγίου Γεωργίου Μυλούδη , καλλιεργούνταν μαζί με τους μοναχούς της μονής και τον Αντώνη Μπαταλάρη, το 1670. Για τους όρους αυτής της συνεργασίας δεν υπάρχουν αναλυτικές πληροφορίες.
Ένας άλλος τρόπος λειτουργίας των ακινήτων των μοναστηριών είναι η ενοικίαση των ακινήτων σε άλλο άτομο σε ετήσια βάση.
Ένα ακίνητο στο Μελιδόνι που ανήκε στη μονή Αρκαδίου ενοικιάστηκε στην παπαδιά Δαφνοπούλα και το ακίνητο στο χωριό Αξός στο μετόχι της Παναγίας που ανήκε στη μονή Αρσανίου, ενοικιάστηκε στον Πέτρο για ένα έτος.
Ο Tournefort δίνει σαρκαστικά κάποιες πληροφορίες για τους αγρότες που εργάζονταν στα χωράφια του μοναστηριού. Συγκεκριμένα λέει ότι μετά τον θάνατο των συζύγων τους, αφελείς αγρότες δωρίζανε την περιουσία τους σε μοναστήρια, και περνούσαν την υπόλοιπη ζωή τους καλλιεργώντας τη γή που δώρισαν σ’ αυτά τα μοναστήρια.
O δωρητής μπορούσε να καλλιεργήσει την γη του μέχρι τον θάνατό του με ανταλλαγμα ένα πολύ μικρό ενοίκιο.
Μια άλλη ομάδα που κέρδιζαν τα προς το ζήν, εκτός από την αγροτική παραγωγή, ήταν οι βοσκοί. Σύμφωνα με μια καταγραφή του 1658, βοσκός της μονής Σελέμη (Αyo Seleme) στην επαρχία Αγ. Βασιλείου ήταν ο Μιχάλης .
Εκτός από μετόχους, ενοικιαστές και αγροτικούς εργάτες, υπήρχαν και άλλοι ένοικοι που αποκτούσαν έσοδα από αυτά τα ιδρύματα.
Το σημαντικότερο ζήτημα που αναδεικνύεται στα αρχεία, σχετικά με τη διαχείριση της μοναστηριακής περιουσίας είναι η αποτελεσματική διαχείριση της.
Μερικές φορές προκύπτουν κάποια προβλήματα. Για παράδειγμα σε ένα δικαστικό πρακτικό της 6 Ιουνίου 1666 αναφέρεται μια περίπτωση κατάχρησης. Ο ηγούμενος της μονής Αγ. Γεωργίου Μυλούδη στο χωριό Bahcelik(Περιβόλια) υπέβαλε μήνυση κατά των ιερέων Αθανασίου και Γεωργίου. Στην υπόθεση αυτή ο ηγούμενος ισχυρίστηκε ότι ο πατέρας Αθανάσιος πούλησε ένα χωράφι ενός στρέμματος με 16 ελαιόδεντρα στο χωριό Αγία Ειρήνη για 5 γρόσια. Ακόμη ανέφερε ότι ο πατέρας Αθανάσιος χρησιμοποίησε τα έσοδα από αυτό το ακίνητο για να καλύψει το προσωπικό του χρέος.
Όταν ρωτήθηκε, ο ιερέας παραδέχτηκε ότι είχε πουλήσει το ακίνητο, αλλά αρνήθηκε ότι είχε χρησιμοποιήσει τα έσοδα.
Τελικά το δικαστήριο έκρινε ότι αυτή η πώληση ήταν άκυρη.
Εκτός από την κατάχρηση, η περιουσία του μοναστηριού μερικές φορές μπορούσε να καταληφθεί. Ένα δικαστικό πρακτικό του 1698 αναφέρει ότι, παρόλο που ο Νικόλαος, που πέθανε πριν από ενάμιση χρόνο, είχε δωρίσει ένα χωράφι με 13 ελιές στο χωριό Ρούστικα, στο μοναστήρι Τσανλί (Αρκαδίου), ο γιός του Γιάννης, εμποδίζει το μοναστήρι να χρησιμοποιήσει το χωράφι. Μετά την ολοκλήρωση της έρευνας το δικαστήριο έκρινε ότι το εν λόγω ακίνητο ήταν δωρεά και αποφάσισε την απομάκρυνση του Γιάννη από το ακίνητο.
Φαίνεται ότι η Οθωμανική διοίκηση είχε λάβει μέτρα προστασίας της μοναστηριακής περιουσίας.
ΣΧΕΣΕΙΣ ΜΟΝΩΝ ΜΕ ΤΙΣ ΑΡΧΕΣ
Στις σχέσεις των μοναστηριών με την Οθωμανική διοίκηση, αυτά άλλοτε απευθύνονταν άμεσα στην κεντρική διοίκηση, και άλλοτε στις τοπικές αρχές.
Η προνομιακή σχέση εδώ είναι πιθανώς η σχέση μεταξύ του Πατριαρχείου, ενός κεντρικού Οθωμανικού θεσμού, και των μοναστηριών.
Η είσπραξη ορισμένων φόρων, όπως ο φόρος γάμου, και η είσπραξη του φόρου κτημάτων ιερέων από το Πατριαρχείο, αφορούσαν κατά κάποιον τρόπο τα μοναστήρια. Ειδικότερα, το γεγονός ότι οι φόροι ορισμένων μοναστηριών ήταν άμεσα εξαρτημένοι από το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης, ήταν σημαντικό για τις σχέσεις του Πατριαρχείου με τα μοναστήρια των επαρχιών.
Η απογραφή του 1670 ήταν πολύ σημαντική για την εγκατασταση της Οθωμανικής διοίκησης στην Κρήτη. Όσον φορά στα μοναστήρια, ενώ προηγουμένως τα προβλήματα τους επιλύονταν από του πατριάρχες, μετά το 1671, το κράτος πήρε αυτό το θέμα στα χέρια του. Και κάθε είδους νομικά προβλήματα σχετικά με τα μοναστήρια μεταφέρθηκαν στο κράτος και στα Ιεροδικεία.
Το σημαντικότερο πεδίο σύγκρουσης μεταξύ των μοναστηριών και τη κρατικής διοίκησης ήταν το ζήτημα των φόρων.
Όπως είναι αντιληπτό από τα αρχεία, όλη η περιουσία των μοναστηριών του Ρεθύμνου καταγράφηκε ως harac–I mukata και καταχωρήθηκε ως ιδιωτική περιουσία του σουλτάνου.
Μετά την απογραφή του 1670, οι μοναχοί των μοναστηριών στην Κρήτη, έστειλαν αναφορά στο κέντρο παραπονούμενοι ότι κάποιοι σπαχήδες τους ζητούσαν πρόσθετους φόρους μετά την απογραφή.
Στο διάταγμα που στάλθηκε σαν απάντηση υπενθυμίζεται έντονα ότι οι σπαχήδες δεν έπρεπε να εισπράττουν περισσότερους φόρους από ότι αναγράφεται στο βιβλίο.
Τα μοναστήρια Αρκαδίου, Αρσανίου, Ρουστίκων, και Περιβολίων, και άλλα μικρά μοναστηριακά αγροκτήματα που συνδέονται με αυτά, διέθεταν πιστοποιητικό απαλλαγής, από φόρους μετά την κατάκτηση του νησιού και έτσι οι φόροι δεν εισπράχτηκαν.
Όμως, μετά την κατάκτηση του νησιού, το Υπουργείο Οικονομικών ανάφερε ότι τα παραπάνω μοναστήρια έπρεπε να πληρώσουν ετήσιο φόρο 79.500 γρόσια. (Βλέπε σχετικό πίνακα).
Ένα άλλο πρόβλημα ήταν η επισκευή των μοναστηριών. Γενικά η κεντρική διοίκηση επέτρεψε την επισκευή μη μουσουλμνικών χώρων λατρείας «χωρίς να ξεπερνούν τους παλιούς».
Πράγματι, σε πολλές καταγραφές επισκευών σχετικά με μοναστήρια του Ρεθύμνου, δόθηκε άδεια να κτιστεί κάποιο κτίριο σύμφωνα νε την κατάσταση του κατά την άλωση.
Σε ένα αρχείο των αρχών του 18ου αιώνα, διατάχτηκε μια έρευνα για την επισκευή στο Τσανλί μοναστήρι (Αρκαδίου) χωρίς άδεια και για έναν ξενώνα που χτίστηκε έξω από το μοναστήρι.(Έγγραφο 250, Έγγραφα Ιεροδικείου Ρεθύμνης, μετάφραση Εσάτ Σιδεράκη, επιμ. Γ.Παπιομύτογλου).
Γενικό σύνολο φόρων 79.500 γρόσια για 7 μοναστήρια του Ρεθύμνου
Κατάλογος με το ποσό ετήσιου φόρου των μονών Αρκαδίου, Αρσανίου, Αγ. Γεωργίου Μυλούδη Περιβολίων, Αγ. Νικολάου (Χαιρόπουλου)Περιβολίων, Προφήτη Ηλία Ρουστίκων, Αγ. Ιωάννη Θεολόγου, γνωστή ως Μυρωδή, στα Ρούστικα επίσης, και μονή Αγ. Ειρήνης Γενικό σύνολο 79.500 γρόσια
Τα χωριά και οι περιοχές που είχε ακίνητη περιουσία η Μονή Χριστού Αρκαδίου (Evangelia Balta– Mustafa Oğuz, Livâ-i Resmo (Tahrir Defteri), Έκδοση Τουρκικής Ιστορικής Εταιρείας, Άγκυρα)
Συμβόλαιο δωρεάς ακινήτου περιουσίας των αδελφών Νικολουδάκι προς τη μονή Πρέβελη(1895)(Βιβλίο Μιχ. Μ Παπαδάκι,το Μοναστήρι του Πρέβελη στην Κρήτη)
ΠΗΓΕΣ
Adiyeke Nükhet – Adiyeke Nuri – Balta Evangelia, The poll tax in the years of the Cretan War: symbol of submission and mechanisms of avoidance
Nuri Adıyeke, XVII. ve XVIII. Yüzyıllarda Resmo (Girit) Manastır Vakıfları
Ε. Μπαλτά and M. Oguz, Eds., Το οθωμανικό κτηματολόγιο του Ρεθύμνου: Tapu–tahrir 822. Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών, 2007
Μιχ. Μ Παπαδάκι,το Μοναστήρι του Πρέβελη στην Κρήτη
Ηλίας,Κολοβός, Ορθόδοξα μοναστήρια και δερβίσικοι τεκέδες: προς μια συγκριτική προσέγγιση του οικονομικού και πολιτικού τους ρόλου στην οθωμανική κοινωνία
Έγγραφα Ιεροδικείου Ρεθύμνης, μετάφραση Εσάτ Σιδεράκη, επιμ. Γ.Παπιομύτογλου
Νικ. Ψιλάκη, Μοναστήρια και ερημητήρια της Κρήτης
