Μέρος 1
Η φτώχεια έχει πολλά πρόσωπα και λόγους από τους οποίους προέρχεται. Ένας εξαιρετικά σπουδαίος παράγοντας που εντείνει τα φαινόμενα φτώχειας και ενδυναμώνει τη σταδιακή φτωχοποίηση μαζών οφείλεται στην παραγωγή προϊόντων πολέμου.
Η φτώχεια στην Ευρώπη δεν περιορίζεται στην ανεπάρκεια εισοδήματος. Εκδηλώνεται ως αδυναμία θέρμανσης της κατοικίας, αγοράς επαρκούς τροφής, αντιμετώπισης μιας έκτακτης δαπάνης ή πρόσβασης σε αξιοπρεπή στέγη, υγεία και εκπαίδευση. Συνεπώς, η φτωχοποίηση δεν προκαλείται μόνο από την έλλειψη πόρων, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο οι δημόσιες πολιτικές κατανέμουν τους διαθέσιμους πόρους και προστατεύουν – ή αφήνουν απροστάτευτες – τις πιο ευάλωτες κοινωνικές ομάδες.
Στις διευθύνσεις του διαδικτύου που παραθέτουμε υπάρχουν πολλά στοιχεία που συγκλίνουν σε ένα λόγο: η φτώχεια οφείλεται σε έλλειψη εφαρμογής κανόνων πολιτικής που θα άμβλυναν τα φαινόμενα των ελλείψεων και θα ήταν γενεσιουργές αιτίες για την ομαλή προμήθεια αγαθών και υπηρεσιών των λαών στους οποίους απευθύνονται.
Μπορεί λοιπόν η Ευρώπη να είναι ένας προορισμός αποδεκτός από πολλά μέρη της οικουμένης, και κυρίως από τις καταληστεμένες περιοχές των αποικιών, αυτό δε σημαίνει ότι οι επερχόμενοι μπαίνουν σε μια παραδεισένια ζώνη. Απλώς ενδυναμώνουν τα εργαλεία φτωχοποίησης και των Ευρωπαίων πολιτών.
Η μεγέθυνση της επισιτιστικής ανασφάλειας εντείνει τα ενδεχόμενα φτωχοποίησης.
Ο τελικός στόχος από τη συγκυριακή τωρινή εξουσία της ΕΕ είναι η εξοικονόμηση πόρων για να επενδυθούν σε πολεμοχαρή σχέδια και να αντιμετωπιστούν σχεδιασμένοι πολεμικοί κίνδυνοι1.
Στον πίνακα που ακολουθεί εντάξαμε ορισμένα στοιχεία παρουσιάζουν μια αντιφατική εικόνα. Ο συνολικός δείκτης κινδύνου φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού υποχώρησε ελαφρά από 21,8% το 2019 σε 21% το 2024. Η πρόοδος, όμως, είναι ανεπαρκής: για να επιτευχθεί ο ευρωπαϊκός στόχος του 2030, θα έπρεπε να βγουν από τη φτώχεια τουλάχιστον 15 εκατομμύρια άνθρωποι σε σύγκριση με το 2019, ενώ μέχρι το 2024 η μείωση ήταν μόλις 2,2 εκατομμύρια. Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι τα παιδιά που κινδυνεύουν αυξήθηκαν από 19,1 εκατομμύρια το 2019 σε 19,5 εκατομμύρια το 2024.
Πίνακας 1: Τα βασικά πρόσωπα της φτώχειας στην ΕΕ
Δείκτης 2019/2021 2023 2024 Νεότερο στοιχείο
Κίνδυνος φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού 21,8% ή 95,5 εκατ. (2019) 21,0% ή 94,6 εκατ. 21,0% ή 93,3 εκατ. –
Νομισματική φτώχεια – – 16,2% ή 72,1 εκατ. –
Σοβαρή υλική και κοινωνική στέρηση – 6,8% 6,4% ή 27,5 εκατ. –
Αδυναμία επαρκούς θέρμανσης κατοικίας 6,9% (2021) 10,6% 9,2% 8,8% (2025)
Αδυναμία γεύματος με πρωτεΐνη ανά δύο ημέρες – 9,5% 8,5% –
Αδυναμία κάλυψης έκτακτης δαπάνης – – 30,0% –
Παιδιά σε κίνδυνο φτώχειας ή αποκλεισμού 23,7% (2019) 24,8% 24,2% –
Πηγές: Eurostat 2
Η ενεργειακή φτώχεια
Η αδυναμία επαρκούς θέρμανσης κορυφώθηκε το 2023, όταν έφθασε το 10,6%, έναντι 6,9% το 2021. Η υποχώρηση στο 8,8% το 2025 αποτελεί βελτίωση, δεν αναιρεί όμως το γεγονός ότι εκατομμύρια νοικοκυριά εξακολουθούν να επιλέγουν ανάμεσα στη θέρμανση, στην τροφή και σε άλλες βασικές ανάγκες. Οι αιτίες περιλαμβάνουν τις υψηλές τιμές ενέργειας, τα χαμηλά εισοδήματα, την ενεργειακή ανεπάρκεια των κατοικιών και την άνιση πρόσβαση σε προγράμματα ανακαίνισης.
Η Ελλάδα βρίσκεται σε ιδιαίτερα δυσμενή θέση: το 2024 το 19% του πληθυσμού δεν μπορούσε να διατηρήσει επαρκώς θερμή την κατοικία του, έναντι 9,2% στην ΕΕ. Παράλληλα, η σοβαρή υλική και κοινωνική στέρηση έφθασε το 14%, το τρίτο υψηλότερο ποσοστό στην Ένωση, ενώ τα Ιόνια Νησιά κατέγραψαν 28%, το υψηλότερο περιφερειακό ποσοστό στην ΕΕ3
Επισιτιστική ανασφάλεια και ελλείψεις
Η επισιτιστική ανασφάλεια συνδέεται με το κόστος της ενέργειας, των λιπασμάτων, των ζωοτροφών και των μεταφορών, αλλά και με κλιματικές καταστροφές και πολεμικές διαταραχές. Το 2024 το 8,5% των Ευρωπαίων δεν μπορούσε να εξασφαλίσει γεύμα με κρέας, ψάρι ή ισοδύναμη φυτική πρωτεΐνη κάθε δεύτερη ημέρα. Οι ελλείψεις πρώτων υλών δεν οδηγούν αυτομάτως σε φτώχεια· γίνονται όμως μηχανισμός φτωχοποίησης όταν μεταφέρονται ανεξέλεγκτα στις τιμές, χωρίς επαρκή εισοδηματική προστασία, αποθέματα ασφαλείας και ανθεκτικές εφοδιαστικές αλυσίδες.
Πίνακας 2: Αιτίες και αναγκαίες πολιτικές
Παράγοντας φτωχοποίησης Κοινωνική συνέπεια Αναγκαία πολιτική
Ακρίβεια ενέργειας και αναποτελεσματικές κατοικίες Ενεργειακή φτώχεια Στοχευμένη στήριξη και ενεργειακές ανακαινίσεις
Αύξηση τιμών τροφίμων και εισροών Επισιτιστική ανασφάλεια Στήριξη γεωργίας, αποθέματα και έλεγχος αθέμιτων περιθωρίων
Χαμηλοί μισθοί και επισφαλής εργασία Φτώχεια εργαζομένων Αξιοπρεπείς μισθοί και συλλογικές διαπραγματεύσεις
Στεγαστική ακρίβεια Αποκλεισμός νέων και οικογενειών Κοινωνική και προσιτή κατοικία
Περιορισμένες κοινωνικές δαπάνες Διεύρυνση ανισοτήτων Ενίσχυση υγείας, παιδείας και κοινωνικής προστασίας
Ανακατανομή πόρων προς την άμυνα Κόστος ευκαιρίας για κοινωνικές ανάγκες Κοινωνικός έλεγχος και διαφάνεια στις προτεραιότητες
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η πολιτική που ενεργοποιείται από την ΕΕ αντί να έχει ως στόχο την ανθρώπινη αξιοπρέπεια στοχεύει στη μεγέθυνση του πλούτου των πολεμικών βιομηχανιών, θέμα που θα δούμε στο επόμενο σημείωμά μας.
1 https://energy.ec.europa.eu/topics/markets-and-consumers/energy-consumers-and-prosumers/energy-poverty_en
https://contrepoints.org/le-taux-de-pauvrete-est-a-son-plus-haut-niveau-depuis-1996/
https://www.eib.org/en/stories/social-investment-europe-living-standards-better-off?utm_source=mailjet&utm_medium=Email&utm_campaign=july&utm_content=na#content
https://mailchi.mp/bruegel/publication-alert-less-focus-on-poverty-reduction-an-evaluation-of-the-eu-2028-2034-development-aid-plan?e=cbe5cbabad
2 https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=SDG_1_-_No_poverty
https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Living_conditions_in_Europe_-_material_deprivation_and_economic_strain
https://energy.ec.europa.eu/topics/markets-and-consumers/energy-consumers-and-prosumers/energy-poverty_en
https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Living_conditions_statistics_at_regional_level
3 https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Living_conditions_in_Europe_-_material_deprivation_and_economic_strain
* Ο Γιώργος Μαρκατάτος είναι διευθύνων σύμβουλος
