Μεγάλη η συμβολή του δάσκαλου Δημήτρη Παρασύρη στην ανάδειξή της
Όταν είσαι ξένος σ’ ένα τόπο και απέχεις από τοπικιστικές εμμονές αλλιώς αξιολογείς κάθε γωνιά του. Στις δικές μου αναζητήσεις στη Ρεθεμνιώτικη επικράτεια, είναι η ιστορία που με κανοναρχεί. Κι όταν τα γεγονότα και οι μορφές έχουν κάτι να πουν ξεθωριάζουν σημεία μελανά που πλήττουν τον συγκεκριμένο τόπο.
Όταν σε μια εκδήλωση με ενθουσίασε ο χορός ενός παλικαριού και είχα την ευκαιρία να μιλήσω μαζί του ήταν φυσικό να τον ρωτήσω από πού κατάγεται. Πρόσεξα ότι προσπάθησε να υπεκφύγει και από περιέργεια επέμεινα. Άκουσα ένα ξέπνοο «Ζωνιανά» αλλά δεν ξαφνιάστηκα. Ήταν φυσικό να αντιδρά έτσι ένας άνθρωπος που κάποια γεγονότα έκαναν την περιοχή του «δακτυλοδεικτούμενη». Και δυο περιστατικά που έχουν περάσει και στη Βικιπαίδεια ακόμα εξακολουθούν να στιγματίζουν μια περιοχή που ήταν και παραμένει η ανατολή του ήλιου μιας παραδοσιακής Κρήτης.
Η πρώτη μου επίσκεψη με δημοσιογραφική αποστολή στα Ζωνιανά ήταν τον Ιούλιο του 2007 με αφορμή το προνόμιο να αποτελούν τη μοναδική κοινότητα του νομού. Κάτι που κατακτήθηκε με αγώνες. Κι είναι γνωστό πόσο ψηλά στόχευαν και στοχεύουν πάντα οι Ζωνιανοί γι’ αυτό και επάξια κατέχουν υψηλές θέσεις από τις οποίες φροντίζουν να ωφελούν και το χωριό τους.
Άλλοι πάλι σταδιοδρόμησαν στη θάλασσα, όπως ο τότε πρόεδρος που συνάντησα ο κ. Κώστας Παρασύρης (Λάζος). Κι όλα αυτά, εμπειρία, γνώση, φαντασία και έμπνευση γίνονται έργο και δημιουργία για το χωριό.
Από τον Κοινοτάρχη μέχρι τους λοιπούς παράγοντες του χωριού κι από τις γυναίκες μέχρι το μικρότερο παιδί, όλοι μου έδωσαν διδάγματα αφοσίωσης στις παραδόσεις οριοθετώντας με τη συμπεριφορά τους την έννοια του φιλότιμου, της μπέσας, του ηρωισμού, της φιλοξενίας και της ανθρωπιάς. Αρκεί να φερθείς και συ ανάλογα.
Από τις σημαντικές γνωριμίες μου κι αυτή με τον δάσκαλο κ. Δημήτρη Παρασύρη που έχει ασχοληθεί εκτός των άλλων και με τις ρίζες της οικογένειάς του. Εκείνος και μερικοί άλλοι από το χωριό μέσα από πολιτιστικές δραστηριότητες κατάφεραν να κάνουν τα Ζωνιανά κύτταρο πολιτισμού για ένα μεγάλο διάστημα και η ομάδα αυτή των φιλοπρόοδων ανθρώπων είχε καταφέρει να αναδείξει τα Ζωνιανά σε κάθε τομέα ευγενούς δράσης.
Ο κ. Παρασύρης πάντα μου επιφυλάσσει εκπλήξεις. Και μια από αυτές ήταν τότε που τον συνάντησα η ιστοσελίδα που φιλοξενεί τις εμπεριστατωμένες του εργασίες του για το χωριό.
Μέσα από την πέννα του σπουδαίου αυτού ανθρώπου, που με τιμά με τη φιλία του, γνώρισα το χωριό του. Κι είχε τόσα να αναφέρει σχετικά: «Το χωριό Ζωνιανά, γράφει, είναι ένα ορεινό χωριό της επαρχίας Μυλοποτάμου του νομού Ρεθύμνου της Κρήτης. Είναι χτισμένο στους βόρειους πρόποδες του Ψηλορείτη σε υψόμετρο περίπου 640 μέτρων. Είναι ένα χωριό 1500 κατοίκων περίπου, οι οποίοι στην πλειοψηφία τους ασχολούνται με τη γεωργία και την κτηνοτροφία.
Η ιστορία του χωριού χάνεται στα βάθη των αιώνων αφού η ίδρυση και το όνομά του σχετίζονται με το Δία σύμφωνα με τον θρύλο και ταυτίζεται με την ιστορία της Αξού αφού η περιφέρειά του ήταν μέρος του βασιλείου της όπως και η περιοχή των Ανωγείων.
Σαν ξεχωριστός οικισμός αναφέρεται από το Barozzi το 1577 με το όνομα So. Από τότε αρχίζει η χωριστή ιστορία του χωριού για την οποία όμως δεν έχομε γραπτά ντοκουμέντα μέχρι το 1821. Το πρόσφατο όμως παρελθόν και το παρόν των Ζωνιανών φωτογραφίζουν και το απώτερο παρελθόν. Σίγουρο είναι ότι δεν το κατοίκησαν ποτέ κατακτητές Σαρακηνοί, Ενετοί, ή Τούρκοι, ότι ο πληθυσμός του ήταν πάντοτε αμιγώς Ελληνικός και ότι δεν απουσίασε από κανένα προσκλητήριο της πατρίδας.
Αναλυτικά στην επανάσταση του 1770 συμμετέχουν όπως μπορούν και περιθάλπτουν καταδιωγμένους Σφακιανούς.
1821. Ο Ζωνιανός Μ. Μαυρογιάννης ή Μελίτακας οπλαρχηγός του Μυλοποτάμου πολεμά εναντίον των Τούρκων σ’ ολόκληρη την Κρήτη. Όταν καταπνίγηκε η επανάσταση πηγαίνει στην Πελοπόννησο με δική του ομάδα από Ζωνιανούς και πολεμά εναντίον του Ιμπραήμ. Σκοτώνονται όλοι (άγνωστο πόσοι) εκτός από τον Μελίτακα. Επιστρέφει στα Ζωνιανά αλλά μη αντέχοντας τα παράπονα και τις κατάρες των συγγενών των σκοτωμένων μετακομίζει στ’ Αργουλιό. Συνεχίζει να πολεμά τους Τούρκους, τραυματίζεται σε μια μάχη στο Μπραχίμο και πεθαίνει από το τραύμα αργότερα.
1866. Είκοσι Ζωνιανοί, με τον Παρασυρογιώργη, αφήνουν την ασφάλεια που τους παρείχαν τα βουνά και πηγαίνουν στο Αρκάδι. Οι 17 σκοτώνονται εκεί.
Ακριβώς έξι μήνες μετά, στις 8 Μαΐου 1867, οι Ζωνιανοί μαζί με τους άλλους Μυλοποταμίτες χτυπούν τον Ομέρ Πασά στην Πέρα Χαλέπα. Οι Τούρκοι υποχωρούν άτακτα και οι Ζωνιανοί κυριεύουν ένα φορητό κανόνι, το πηγαίνουν στα Ζωνιανά και το κρύβουν (Σήμερα το κανόνι αυτό βρίσκεται στο Ναυτικό Μουσείο Χανίων). Την επόμενη 9 Μαΐου πολυάριθμος Τούρκικος στρατός κάμπτει την αντίσταση των Ζωνιανών και μπαίνει στο χωριό. Ανακρίνει τους γέρους και τους αρρώστους που δεν μπόρεσαν να φύγουν για να βρει το κανόνι. Αφού κανείς δεν ομολόγησε τους σφάζει όλους και καίει το χωριό. Μαζί καίγεται και το δάσος του φαραγγιού.
Τον Νοέμβριο του ίδιου έτους ο Κουμαντάρ Ρεντίς Πασάς προσπαθεί να χτίσει Πύργο στο Καυκαλούδι (Αμυγδαλοκέφαλο) όπως σε όλα τα χωριά. Δεν τα καταφέρνει γιατί οι Ζωνιανοί δεν τον αφήνουν ήσυχο. Μέρα νύχτα του κάνουν κλεφτοπόλεμο και αποδεκατίζουν τους στρατιώτες και χτίστες του. Καίει ξανά ότι είχαν προφτάσει να ξαναχτίσουν οι Ζωνιανοί και φεύγει. Δηλαδή οι Ζωνιανοί κάηκαν δυο φορές σε έξι μήνες (Μάη και Νοέμβρη). Σύμφωνα με ένα τραγούδι της εποχής εκείνης είχε καεί το χωριό και άλλη μια φορά: «Τρίτη φορά που το χωριό το καιτε μπρε μπουρμάδες μα και τρακόσες να καεί δεν προσκυνούμε αγάδες».
Τα χρόνια περνούσαν. Οι Ζωνιανοί δεν έπαψαν να πολεμούν τους Τούρκους. Πηγαίνουν στο Γάζι και στο Σερβιλή και μαζί με άλλους Μυλοποταμίτες και Μαλεβυζώτες κλείνουν τους Τούρκους στο Ηράκλειο. Υπάρχει ακόμα στο Γάζι τοποθεσία «Μηχανές» που πήρε το όνομα από τα λαγούμια που άνοιγαν και ανατίναζαν οι Ζωνιανοί όταν πλησίαζαν οι Τούρκοι.
Σε μια μάχη που οι επαναστάτες υποχώρησαν άτακτα άφησαν τη σημαία. Ο Ζωνιανός Μιχ. Κάββαλος ή Καπράκης γυρίζει πίσω και μέσα από χαλάζι σφαιρών την παίρνει και φεύγει. Βραβεύτηκε γι’ αυτό από την Κρητική πολιτεία σαν σωτήρας της σημαίας. Εκεί σκοτώθηκε ο Μιχ. Νικηφόρος.
Βαλκανικοί πόλεμοι: 13 Ζωνιανοί δίνουν τη ζωή τους.
Κατά τη διάρκεια του Β΄ παγκοσμίου πολέμου (Β. Ήπειρος – Μάχη της Κρήτης – κατοχή) 19 Ζωνιανοί θυσιάζονται για την πατρίδα.
Τέλος στον εμφύλιο 4 ακόμη χάνουν τη ζωή τους. Ίσως ήταν οι μόνες ζωές που χάθηκαν άδικα όμως υπάκουσαν στο κάλεσμα της συντεταγμένης πολιτείας. Οι Ζωνιανοί πάντα πολεμούσαν όλοι από το ίδιο μετερίζι.
Αυτή εν συντομία είναι η χωρίς προδότες και δοσίλογους και γενικά χωρίς μαύρες σελίδες ιστορία των Ζωνιανών που τη συνοψίζει το:
«Σύναξη πάλι εκάμανε οι Ζωνιανοί στον Άδη.
Τους κάλεσαν οι 17 που πέσανε στ’ Αρκάδι
Καλούν και τσ’ άλλους Ζωνιανούς από τη Θεσσαλία
Θράκη Μωριά και Ρούμελη και τη Μακεδονία
Ήπειρο Κρήτη και νησιά και τη Μ. Ασία
όσους για την πατρίδα μας γενήκανε θυσία.
Γιατί στην επικράτεια δεν είναι ούτε στρέμμα
που να μην το ποτίσανε οι Ζωνιανοί με αίμα.
Για να μπορούμε σήμερο ελεύθερα να ζούμε
κι αιώνια τη μνήμη τους ως πρέπει να τιμούμε».
Ο τάφος του Δία
Για αυτόν πολλά έχουν γραφτεί. Ο πατέρας των θεών και ανθρώπων που γεννήθηκε στην Κρήτη πέθανε και τάφηκε κατά τους Κρητικούς στο ίδιο μέρος. Που είναι όμως ο τάφος του; Άλλοι τον ψάχνουν στο Γιούχτα, άλλοι στα Λασιθιώτικα βουνά και άλλοι στον Ψηλορείτη. Ο Καλλίνικος κατ’ άλλους ο Επιμενίδης, κατηγορεί τους Κρητικούς σαν ψεύτες γιατί λέει δείχνουν τον τάφο του Δία, ενώ αυτός δεν πέθανε ποτέ αφού είναι αθάνατος. Όπως άκουσα από γέρους που έζησαν στο τέλος του 1800 μέχρι το 1950 – 60 αρκετοί Έλληνες αλλά προπαντός ξένοι επισκέπτες του χωριού ρωτούσαν που είναι του ΖΟΥ, του ΠΟΥΛΟΥ, και η ΜΑΚΑΡΙΑ. Ας αρχίσουμε από του ΖΟΥ. Στη ΝΑ πλευρά του λόφου Κεφάλα, απέναντι από τα Νικηφοριανά ή Μετόχι, και 100 μέτρα δυτικά του νερού τσ’ Αμάλθης, είναι ένα σπήλαιο που η οροφή του έχει πέσει, ίσως από κάποιο σεισμό* και στον οποίο λέει ο θρύλος είναι θαμμένος ένας παλιός βασιλιάς και έχει πολύ χρυσάφι (Ο Ζευς κατά το Διόδωρο ήταν ο πρώτος Βασιλιάς της Κρήτης). Το σπήλαιο αυτό λέγεται σπήλαιο του ΖΟΥ (Δία). Νομιμοποιούνται λοιπόν οι Ζουλιανοί – Ζουλακκιανοί – Ζωνιανοί, μέχρι να γίνει συστηματική έρευνα, να ισχυρίζονται ότι έχουν στο έδαφός τους τον τάφο του Δία και να λένε τη μαντινάδα:
«Του Δία είν’ τα Ζωνιανά τόπος αγαπημένος
γι’ αυτό ακόμα βρίσκεται στα σπλάχνα του θαμμένος».
Ο κ. Παρασύρης έχει ασχοληθεί και με τα τοπωνύμια για τα οποία αποσπασματικά σας δίνουμε μια εικόνα λόγω του μεγάλου ενδιαφέροντός τους.
Η Μακαριά
500 μέτρα πάνω από το τελευταίο σπίτι στα Αγγουριδιανά υπάρχει μια τοποθεσία που λέγεται Μακαριά. Ο θρύλος λέει πως εκεί ήταν μια αρχαία πόλη η Μακαρία και δεν το λέει μόνο ο θρύλος αλλά και τα πατητήρια, πάνω από δέκα, μισογκρεμισμένα βέβαια, με τα δοχεία τους, χτισμένα με αστρακάσβεστο δηλαδή λάσπη από τριμμένο κεραμίδι και ασβέστη. Υπάρχει ακόμα μια πέτρα διαστάσεων 1,5 x 0,50 μ. με σκαλισμένο ένα κύκλο και στις άκρες δύο παραλληλόγραμμες τρύπες 0,10 x 0,20 μ. που μάλλον σαν πιεστήριο εχρησίμευε. Σε πολλά σημεία σώζονται τοίχοι άλλοι έμπηλοι και άλλοι όχι, χτισμένοι με ακατέργαστες πέτρες, πράμα που σημαίνει ότι είναι πολύ παλιοί. Στην «Ιστορία της Κρήτης» Β. Ψιλάκη 1ος Τ. σελ. 56 υποσ. 1 αναφέρεται: Ο Χόγαρθ λέγει ότι τα «ιδιωτικά οικήματα της εποχής εκείνης (προ 2000 π.Χ.) ήσαν ταπεινά χτισμένα με ακατέργαστους λίθους και πηλόν και χρησμένα εσωτερικώς με κονίαμα». Υπάρχουν ακόμα και τάφοι αλλά δεν ξέρω ποιας εποχής, μάλλον όχι παλιοί.
Η πατουχιά του Διογενή
Πριν φτάσομε στη Μακαριά από τον παλιό δρόμο, στη θέση Γάγλες σε μια πλάκα επάνω φαίνεται ένα αποτύπωμα ποδιού και το λένε «Η πατουχιά του Διογενή – Διγενή». Όταν ρωτούσα το Φραγκοστελή (Στυλ. Παρασύρη) να μου πει γιατί το λένε πατουχιά του Διγενή και αυτός μου εξηγούσε, όπως θα δούμε παρακάτω, παρατήρησα ότι έλεγε όχι Διγενή αλλά Διογενή και εγώ χαμογελούσα ειρωνικά γιατί, μαθητής του γυμνασίου τότε, νόμιζα ότι το έλεγε λάθος. Πενήντα χρόνια αργότερα διαβάζοντας κάποιο βιβλίο είδα ότι οι Ιδαίοι Δάκτυλοι και οι Κουρήτες ονομαζόταν «Δ – ι – ο – γενείς» δηλαδή έγιναν από τον Δία, από το γένος του Δία, κάτι τέτοιο. Τότε θυμήθηκα το μπάρμπα μου το Φραγκοστελή και σκέφτηκα ότι μάλλον αυτός θα έπρεπε να χαμογελάσει ειρωνικά για ‘μένα. Γιατί ο Διγενής όπως ξέρουμε ήταν ο Ακρίτας δηλαδή ο φρουρός των άκρων (συνόρων) που κυνηγούσε τους Απελάτες στα σύνορα της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Εδώ στην Κρήτη τον ρόλο του Διγενή τον είχαν αιώνες πριν ο Τάλως οι Ιδαίοι Δάκτυλοι και οι Κουρήτες, που λεγόταν Διογενείς. Στην πλάκα αυτή λέει ο θρύλος πάτησε ο Διογενής ή Διγενής πέταξε το ραβδί του και έκοψε μια από τις δυο υψηλότερες κορυφές του Κουλούκωνα (Ταλαία όρη) και γι αυτό δεν είναι μυτερή και λέγεται Κουτσοτρούλης (χωρίς τρούλα – Κορυφή).
Το Νησί
Με αυτό το όνομα αναφέρεται μια αρχαία πόλη. Δίπλα στο Γαράζο υπάρχει μια τοποθεσία με αυτό το όνομα ακατοίκητη σήμερα αλλά στην «Τοπογραφία της Κρήτης» του Νικοστρ. Καλομενόπουλου το 1894 φέρεται να έχει έξι Ελληνικές Οικογένειες. Γι’ αυτό έχει γράψει και η κ. Αργίνη Φραγκούλη και διατυπώνει την άποψη, με επιφυλάξεις, ότι ίσως σ’ αυτή τη θέση να υπήρξε μια από τις αρχαίες πόλεις Λάσος, Πανονία ή Δίον. Στα Χανιά επίσης υπήρχε χωριό με αυτό το όνομα. Αλλά και σε απόσταση περίπου 5 – 6 χιλιομέτρων από τα Ζωνιανά προς τον Ψηλορείτη υπάρχει τοποθεσία «Νησί» όνομα και πράμα που λένε γιατί από ανατολή και βορά ήταν η αποξηραμένη σήμερα Ρούσσα – λίμνη από τη δύση ο ποταμός Οάξης και από το νότο ένας μικρός παραπόταμός του. Σ’ αυτόν τον παραπόταμο στη θέση Μάχα, ψηλά στη μέση του δέτη υπάρχει υπόλοιπο τοίχου που δεν εξηγείται ούτε πως ούτε γιατί χτίστηκε. Στην ίδια περιοχή έχει βρεθεί και λίθινο κοπτικό εργαλείο σαν τσεκούρι. Ο τόπος πάνω στο Νησί έχει αρκετά μικρά κομμάτια από πήλινα αγγεία. Σήμερα είναι μιτατοκάθισμα των «Μπουχουρήδων».
Οι Ιδαίοι Δάκτυλοι – Τοποθεσία Πούλου
Οι Ιδαίοι Δάκτυλοι σύμφωνα με τη μυθολογία ήσαν οι γίγαντες που γεννήθηκαν στην Ίδη εξ ου και Ιδαίοι, που είχαν αποστολή να προστατεύουν τον Δία όταν αυτός ήταν μικρός. Για τους θρύλους που αναφέρονται στα Ζωνιανά ο κ. Παρασύρης γράφει: «Όταν κοιλοπονούσε η Ρέα το Δία, για να μη φωνάξει και την ακούσει ο Κρόνος, έμπηξε τα δάκτυλά της στη Γη. Από κάθε δάκτυλό της, που φυσικά άφησε το αποτύπωμά του, ξεπήδησε ένας γίγαντας δηλαδή δέκα συνολικά που ονομάστηκαν Ιδαίοι διότι γεννήθηκαν στην Ίδη και Δάκτυλοι, από τα δάκτυλα της Ρέας. Αυτοί ανέλαβαν τη φύλαξη του Δία. Ένας άλλος θρύλος αναφέρει ότι μια νύμφη που λεγόταν Αγχιάλη έπιασε με τα δάκτυλα της Οαξία Γη και από αυτή ξεφύτρωσαν οι δέκα άνδρες που ονομάστηκαν Ιδαίοι Δάκτυλοι. Τι είναι όμως η Οαξία Γη; Όπως είναι γνωστό, τα Ζωνιανά τα διασχίζει ο ποταμός Μυλοπόταμος από τον οποίο πήρε το όνομα και η επαρχία. Αυτός στην αρχαιότητα λεγόταν Οάξης (το αναφέρει ο Βιργίλιος, βλέπε και εγκυκλ. ΗΛΙΟΣ). Ξεκινά από τον Ψηλορείτη, περνά από τα Ζωνιανά, Δισκούρι, δίπλα από το Γαράζο, Μουρτζανά, Πέραμα και χύνεται στο στόμιο μεταξύ Πανόρμου και Σκαλέτας. Σήμερα λέγεται Γεροπόταμος. Γη λοιπόν του Οάξη έπιασε η Αγχιάλη και κοντά στην Ίδη δηλαδή στα Ζωνιανά. Αλλά κι αν υποτεθεί ότι, όταν λέμε Οαξία Γη, εννοούμε τη Γη της αρχαίας Οάξου (Αξού) δεν αλλάζει τίποτε γιατί στην αρχαιότητα όλη η περιφέρεια των Ζωνιανών και Ανωγείων ανήκαν στο βασίλειο της Οαξού (Αξού). Άρα Οαξία ήταν και η Γη των Ζωνιανών. Γεννάται τώρα ένα άλλο ερωτηματικό. Που έμπηξε τα δάκτυλα της η Ρέα και ποια είναι τα αποτυπώματα των χεριών της; Το ένα χέρι είναι σίγουρα στου Πούλου. Είναι το μέρος που τελειώνει ο Οάξης (Θέση Μεσορούκουνο) και αρχίζουν πέντε ρυάκια να ανηφορίζουν προς τον Ψηλορείτη που αν τα δεις από ψηλά νομίζεις πως είναι μια γιγαντιαία ανοιχτή παλάμη χεριού, που σα να μουντζώνει, να δίνει πούλο όπως λέμε στην Κρήτη (γι αυτό λέγεται Πούλου). Αυτά τα ρυάκια – αποτυπώματα δακτύλων – είναι του Νησιού, του Καβδελιό, τα Ζουριδόσπηλια, του Πελεκατού και του Λαγκοπεράματος. Συνοψίζοντας όσα είπαμε παραπάνω έχουμε: Ιδαίοι το μέρος είναι στην Ίδη, Δάκτυλοι τα ρυάκια είναι σαν δάκτυλα ανοιχτά – Πούλος, Ο ποταμός λέγεται Οάξης – Οαξία Γη άρα: Εκεί πρέπει οι αρχαίοι να τοποθετούν το ένα χέρι της Ρέας…». Αυτά και πολλά άλλα αναφέρει ο κ. Παρασύρης για το χωριό του καλύπτοντας κάθε πτυχή της ιστορίας του.
Εκτός από τις πληροφορίες αυτές είχα εντυπωσιαστεί ιδιαίτερα και με τα μοιρολόγια των Ζωνιανών. Ετοίμαζα μάλιστα και συνεργείο για ηχογράφηση. Μας πρόλαβαν τα γεγονότα του 2007 που είχαν ανακόψει κάθε διάθεση για προβολή της περιοχής που σήμερα με το σπήλαιο, την έκθεση κέρινων ομοιωμάτων και τη μεγάλη τουριστική κίνηση που σημειώνει, ανθεί και λουλουδίζει ρίχνοντας μαύρη πέτρα πίσω από τα γεγονότα που την εξέθεσαν.
Είναι και οι προσωπικότητες των Ζωνιανών που δίνουν δικαίωμα σεβασμού στον τόπο τους. Με αυτές θα ολοκληρώσουμε αύριο το αφιέρωμά μας.
