Στο προηγούμενο δημοσίευμα (Ρεθ. Νέα 21/2/2026) αναφερθήκαμε στον Καρά Μουσά Πασά μέσα από έγγραφα του Τούρκικου Αρχείου Ηρακλείου και στα βακουφικά κτήματα του τεμένους που ο ίδιος ίδρυσε, ειδικότερα δε στο μετόχι της Καραμουσάδαινας.
Το σημερινό δημοσίευμα αναφέρεται στους όρους της αφιερωτήριας για το τέμενος πράξης, με χρονολογία 25 Μαΐου 1683. Τα σχετικά ιδρυτικά έγγραφα, που είχαν καταχωρηθεί στα αρχεία του Ιεροδικείου Ρεθύμνης και φυλάσσονται στην Κωνσταντινούπολη, είχαν παρουσιάσει οι Τούρκοι καθηγητές Nükhet και Nuri Adıyeke, σε Συμπόσιο που είχε διοργανωθεί από το Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών στο Ρέθυμνο το 2012. Αντίγραφά τους είχε την καλοσύνη να μου στείλει η κ. Αyse Nukhet Adiyeke, την οποία ευχαριστώ και από εδώ. Σύμφωνα με αυτά, ο Μουσά Μπέης προίκισε το τζαμί με αγροτικές προσόδους ιδιοκτησιών του, που είχε αφιερώσει στα χωριά Άγιος Ιωάννης, Αγία Τριάδα,
Άγιος Δημήτριος, (Αλο)γόμαντρα, Κουρτικιανά κ.α. ώστε να εξασφαλιστεί η τροφοδοσία του τζαμιού με μελόκερο, λάδι, χαλιά και καλύμματα, καθώς και η μισθοδοσία των θρησκευτικών λειτουργών. Επίσης ο αφιερωτής καθόριζε τη μεταθανάτια μνημόνευση του ίδιου και της κόρης του Ραμπιά από τους λειτουργούς του τζαμιού.
ΟΡΟΙ ΤΟΥ ΑΦΙΕΡΩΤΗΡΙΟΥ
Από τα εισοδήματα των βακουφικών κτημάτων έπρεπε να καλύπτονται, κατά τους όρους της αφιέρωσης, οι εξής δαπάνες:
1. Για τον Χατίπη (αναγνώστη), που θα ψάλλει κάθε Παρασκευή και κατά το Μπαϊράμι στο ιερό τέμενος που οικοδόμησε ο αφιερωτής στη συνοικία «Γιαλί» Ρεθύμνης: 9 άσπρα καθ’ εκάστην.
2. Για τον Ιμάμη που θα εφημερεύει στο τέμενος: 15 άσπρα καθ’ εκάστην.
3. Για τον λογιστή που θα τηρεί τους λογαριασμούς των αφιερωθέντων Βακουφικών κτημάτων: 15 άσπρα καθ’ εκάστην.
4. Για τον ευχοκλητήρα α’ τάξεως: 10 άσπρα καθ’ εκάστην.
5. Για τον ευχοκλητήρα β’ τάξεως: 9 άσπρα καθ’ εκάστην.
6. Για τον κανδηλανάπτη που θα ανάπτει τα κανδήλια και θα καθαρίζει το τέμενος: 10 άσπρα καθ’ εκάστην.
7. Για τον Ιμάμη που θα αναλαμβάνει την ανάγνωση καθ’ εκάστην ημέρα από το Κοράνιο του κεφαλαίου «Γιασί σερίφ»: 2 άσπρα καθ’ εκάστην.
8. Για τον Ιμάμη που θα αναλαμβάνει την ανάγνωση όλου του Κορανίου δύο φορές το χρόνο: 2 άσπρα καθ’ εκάστην.
9. Για τον διδάσκαλο του Σχολείου που ιδρύθηκε από τον αφιερωτή: 6 άσπρα καθ’ εκάστην.
10. Για τον υποδιδάσκαλο του αυτού Σχολείου: 4 άσπρα καθ’ εκάστην.
11. Για την αγορά 25 οκάδων κερί ετησίως, για να κατασκευάζονται λαμπάδες, που θα τοποθετούνται σε δύο κηροστάτες και θα ανάπτονται δίπλα στο Μιχράμπ: 5 άσπρα καθ’ εκάστην.
12. Για την αγορά ψαθών και άλλων χρειωδών επιστρώσεως του τεμένους: 5 άσπρα καθ’ εκάστην.
13. Για την αγορά ελαίου για τα καντήλια του τεμένους και του μιναρέ: 3 άσπρα καθ’ εκάστην.
14. Για την αγορά φυτιλίων, καντηλίων και λοιπών: 1 άσπρο καθ’ εκάστην.
Το πλεόνασμα εκ των προσόδων της περιουσίας αυτής, μετά την αφαίρεση του απαιτούμενου για την εκτέλεση των παραπάνω όρων, ο διαθέτης όρισε να διανέμεται μεταξύ των απογόνων του.
Το δικαίωμα διαχείρισης των κτημάτων αυτών κράτησε για τον εαυτό του και όρισε, μετά τον θάνατό του, αυτό να περιέλθει στο πρεσβύτερο, συνετότερο και ικανότερο τέκνο του. Όπως προκύπτει από το αφιερωτήριο, τα κτήματα (που περιγράφηκαν αναλυτικά στο πρηγούμενο δημοσίευμα) υπάγονταν στην κατηγορία των Μονοτελών Βακουφικών, τα οποία κατά το άρθρο 107 του Συντάγματος του 1899 έγιναν κτήματα τελείας ιδιοκτησίας των νομίμων κατόχων και των καθολικών και ειδικών διαδόχων τους. Σύμφωνα με σχετική διάταξη του Συντάγματος του 1907, οι κάτοχοι των κτημάτων αυτών, οφείλουν να καταβάλουν στη Διεύθυνση Μουσουλμανικών Ιδρυμάτων αποζημίωση «διά τα βαρύνοντα αυτά, συμφώνως προς τους όρους της αφιερώσεως τέλη, κεφαλαιοποιουμένης της αξίας τούτων επί 9%». Βέβαια, για τον προσδιορισμό του ποσού της αποζημίωσης που θα όφειλαν οι κάτοχοι των Βακουφικών κτημάτων, θα έπρεπε να ληφθούν
υπόψιν οι δαπάνες που απαιτούνταν στο παρόν (δηλ. στις αρχές του 20ού αι.) για τη λειτουργία και συντήρηση του τεμένους, και όχι φυσικά αυτές που απαιτούνταν τον καιρό που είχε πραγματοποιηθεί η αφιέρωση, 250 χρόνια πριν.
ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΛΗΡΩΤΕΟΥ ΑΠΟ ΚΑΘΕ ΚΑΤΟΧΟ ΠΟΣΟΥ
Για την εκτέλεση των όρων του αφιερωτή, την περίοδο αυτή απαιτούνταν πλέον ποσό 3.448.50 δρχ, όπως προέκυπτε από το σύνολο των μισθοδοσιών και λοιπών δαπανών. Συγκεκριμένα:
Α. Δαπάνες μισθοδοσίας
1. Για μηνιαία μισθοδοσία Ιμάμη εκτελούντος και χρέη Χατίπη: δρχ. 50.
2. Για μηνιαία μισθοδοσία δύο ψαλτών, προς 20 δρχ. έκαστον: δρχ 40.
3. Για μηνιαία μισθοδοσία κανδηλανάφτη και καθαριστή: δρχ. 20.
4. Για μηνιαία αμοιβή Ιμάμη για την ανάγνωση του «Γιασί σερίφ»: δρχ. 15.
5. Για την ανάγνωση του Κορανίου δις του έτους δρχ. 2.
6. Για μηνιαία μισθοδοσία ρυθμιστή της ώρας της προσευχής: δρχ. 7.
Σύνολο/μήνα: δρχ. 134. Σύνολο ετήσιας δαπάνης μισθοδοσίας: δρχ. 1608.
4, 5, 6: Εντάλματα πληρωμής μηνιαίας μισθοδοσίας σε λειτουργούς του τεμένους Καρά Μουσά, Μαρτίου 1908:
Ιμάμης (δρχ 40), ψάλτης (δρχ. 20), υπηρέτης (δρχ. 14)
Β. Λοιπές δαπάνες:
1. Αγορά 25 οκάδων κηρού προς δρχ 5,50/οκά: δρχ 137,50
2. Αγορά λαδιού 100 δραμιών καθ’ εκάστην, προς 1 δρχ./οκά: δρχ 83
3. Αγορά ψαθών και ταπήτων: δρχ 80
4. Αγορά φυτιλίων, κανδηλίων κλπ: δρχ 20
5. Επισκευές, κονιάματα και λοιπά έξοδα συντήρησης: δρχ 200
6. Μισθοδοσία διδασκάλου, προς 70 δρχ./μήνα: δρχ 840
7. Mισθοδοσία βοηθού διδασκάλου, προς 40 δρχ./μήνα: δρχ 480
Σύνολο ετήσιων λοιπών δαπανών: δρχ 1840,5
ΓΕΝΙΚΟ ΣΥΝΟΛΟ ΕΤΗΣΙΩΝ ΔΑΠΑΝΩΝ: δρχ 3.448.50
Το ποσό αυτό, των 3.448.50 δρχ., κεφαλαιοποιούμενο επί 9% δίδει το ποσόν των 38.311, το οποίο οφείλουν να καταβάλουν όλοι οι κάτοχοι των Βακουφικών αυτών κτημάτων κατ αναλογίαν της αξίας του κτήματος που καθένας κατέχει, προς την όλην αξία όλων των κτημάτων μαζί. Αυτή, κατά τη δημοσίευση του Συντάγματος του 1899, υπολογίζεται σε 117.500 δρχ. Mαθηματικός τύπος προσδιορισμού του πληρωτέου ποσού από έκαστο κάτοχο: αξία κτημάτων εκάστου x 38.311 = γινόμενο : διά 117.500.
ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΤΗΣ ΒΑΚΟΥΦΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΥΣΙΑΣ ΤΟΥ ΤΕΜΕΝΟΥΣ
Στην αγωγή του διευθυντή των Μουσουλμανικών Θρησκευτικών Ιδρυμάτων Κιαμή Βεϊσαγαδάκη και της διαχειρίστριας Χατέμ Σελημβελοπούλας, που εκπροσωπούσαν το τζαμί, κατά του Ιωάννη Κανακάκη, κατοίκου Αμνάτου Ρεθύμνης, ενώπιον του Πρωτοδικείου Ρεθύμνης, εντοπίζονται ορισμένα θέματα που προέκυψαν σχετικά με τη διαχείριση των κτημάτων του τεμένους. Στην αγωγή αυτή διαβάζουμε:
«Δυνάμει του υπό χρονολογίαν 26 Τζεμαγιέλ εββέλ 1094 (1676) ενώπιον του Ιεροδικείου Ρεθύμνης συνταχθέντος αφιερωτηρίου, ο Καρά Μουσά Πασσάς αφιέρωσεν υπέρ του ιερού τούτου Δζαμίου, του οποίου ο ίδιος ήτο ιδρυτής, τα εν τω αφιερωτηρίω τούτω αναφερόμενα κτήματα, αιωνίως, νομίμως και εγκύρως,
υπό τους εν αυτώ αναφερόμενους όρους. Μετά τον θάνατον αυτού, το περίσσευμα των προσόδων των αφιερωμένων κτημάτων, μετά την αφαίρεσιν των απαιτουμένων δαπανών προς συντήρησιν του Δζαμίου, διενέμετο εις τους απογόνους αυτού. Επειδή δε οι απόγονοι επληθύνθησαν συν τω χρόνω, τα υπερ του Δζαμίου αφιερωμένα διενεμήθησαν μεταξύ αυτών, έκαστος των οποίων έλαβεν ωρισμένα κτήματα, τα οποία κατείχε και διεχειρίζετο υπό την επίβλεψιν του κατά καιρούς διαχειριστού, πληρώνων εκ των προσόδων τα απαιτούμενα δια την εκπλήρωσιν των όρων του αφιερωτηρίου. Μετά δε τον θάνατον των κατόχων, η νομή των κτημάτων περιήρχετο εις τα τέκνα αυτών. Οσάκις δε απέθνησκεν κάτοχος τις άνευ τέκνων, τα υπ’ αυτού κατεχόμενα αφιερωμένα κτήματα δεν εκληρονομούντο από τους εκ πλαγίου συγγενείς αυτού αλλά περιήρχοντο εις την αποκλειστικήν κυριότητα του Δζαμίου ως περιουσία αυτού. Τα ούτω δε εις την αποκλειστικήν κυριότητα του Δζαμίου περιερχόμενα κτήματα διεχειρίζοντο τη συμπράξει του κατά καιρόν διαχειριστού, χωρίς όμως να έχει ούτος δικαίωμα επί των προσόδων, διότι και ο διαχειριστής ετύγχανε εκ των απογόνων του αφιερωτού, και ως τοιούτος είχεν ωρισμένα έτερα κτήματα εις την κατοχήν αυτού.
Μετά την σύστασιν των Εβκαφίων, το Εβκάφιον Ρεθύμνης ανέλαβεν την διαχείρισιν των υπέρ του Δζαμίου και άλλων θρησκευτικών ιδρυμάτων αφιερωμένων κτημάτων, των τε εις την κατοχήν των απογόνων του αφιερωτού ευρισκομένω και των ως ανωτέρω δια του θανάτου ατέκνων κατόχων εις την αποκλειστικήν κυριότητα του Δζαμίου περιελθόντων, και εκ μεν του περισσεύματος των προσόδων των κτημάτων της πρώτης κατηγορίας εκράτει το εν τέταρτον, τα δε τρία τέταρτα απέδιδεν εις τους δικαιούχους και μετά τον
θάνατον αυτών εις τα τέκνα αυτο , τας δε προσόδους των κτημάτων της δευτέρας κατηγορίας εκράτει ολοκλήρους υπέρ του Δζαμίου. Εις την διαχείρισιν των αφιερωμένων κτημάτων των τε υπό των απογόνων του αφιερωτού κατεχομένων και των εις την αποκλειστικήν κυριότητα του Δζαμίου ανηκόντων, ελάμβανε μέρος και ο διαχειριστής, συμπράττων μετά του Εβκαφίου χωρίς όμως να λαμβάνη τίποτ εκ των προσόδων αυτού άλλο, ελάμβανε μόνο τα τρία τέταρτα των προσόδων των κτημάτων τα οποία κατείχε κατά τα ανωτέρω ως απόγονος του αφιερωτού.
Τοιαύτα κτήματα, περιελθόντα εις την αποκλειστικήν κυριότητα του Δζαμίου, ήσαν άπαντα τα εν τη περιφερεία του χωρίου Αμνάτου κείμενα. (ΣΣ: η περιγραφή του μεγάλου μετοχιού στην Αμνάτο που ανήκε στο τζαμί μοιάζει με αυτή του Κόκκινου Μετοχιού της Μονής Αρκαδίου, ωστόσο μέχρι τώρα δεν έχουμε κάποια
πληροφορία για το αν πρόκειται για το ίδιο).
Τα αφιερωμένα κατά το ανωτέρω αφιερωτήριον, τα οποία το Εβκάφιον Ρεθύμνης διεχειρίζετο μέχρι του έτους 1906, χωρίς ούτε οι άλλοι απόγονοι του αφιερωτού ούτε ο διαχειριστής ή άλλος τις δικαιούχος να λαμβάνη οιονδήποτε μέρος των προσόδων, τα οποία εκράτει το Εβκάφιον υπέρ του Δζαμίου».
Ο ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΤΗΣ (mutevelli) ΠΙΑΣΤΗΚΕ «ΣΤΑ ΠΡΑΣΑ»
Δεν ήταν λίγες οι περιπτώσεις που ο Αλή Φασουλιατζής, διαχειριστής των βακουφικών κτημάτων του τζαμιού, πουλούσε κάποια κτήματα, δήθεν ότι ανήκαν σ’ αυτόν και τα είχε κληρονομήσει από τον πατέρα του.
Ακολουθεί κείμενο προτάσεων της αγωγής του διευθυντή των Μουσουλμανικών Θρησκευτικών Ιδρυμάτων ενώπιον του Ιεροδικείου:
Ενώπιον του Ιεροδικείου Ρεθύμνης Προτάσεις Του διευθυντού των εν τη περιφερεία του Ιεροδικείου Ρεθύμνης Μουσουλμανικών Θρησκευτικών Ιδρυμάτων Χουσνή Σελιμεφεντάκη, κατοίκου Ρεθύμνης Κατά Αλή Φασουλιατζή, κατοίκου ωσαύτως, ως διαχειριστού των βακουφικών κτημάτων του εν τη πόλει Ρεθύμνης κειμένου ιερού Τζαμίου του Καρά Μουσά Πασσά.
Α: Διά του υπ’ αριθμ. 4650 της 18 Δεκεμβρίου 1903 παρά τω συμβολαιογράφω Ρεθύμνης Ι. Σιραμβιού συντεταγμένου πωλητηρίου, ο εναγόμενος, υπό την ιδιότητα του διαχειριστού, επώλησεν εις τον Εμμ. Μοσχάκην, ιερέα, αντί τιμήματος 370 δρχ., τα εν τας θέσεις «Πεζούλες» της περιφερείας του χωρίου
Λαγκάς και «Λουρί» της περιφερείας του χωρίου Πρινέ της επαρχίας Μυλοποτάμου κείμενα βακουφικά κτήματα, τα αφιερωμένα εις το ιερόν Τζαμίον του Καρά Μουσά Πασσά. Επειδή όμως η Χατέμ Σελιμβελοπούλα ανέκοψεν την απόφασιν του Εφετείου δι’ ου ο εναγόμενος διωρίσθη διαχειριστής, ούτος φοβηθείς ότι κατά την ενώπιον του Εφετείου δίκην θα αποδειχθεί καταχραστής και η Χατέμ Σελιμβελοπούλα θα θεωρηθή τιμιωτέρα και θα προτιμηθή ως διαχειρίστρια, ανέταξεν ενώπιον του αυτού Συμβολαιογράφου δήλωσιν υπ’ αριθμ. 4844 και χρονολογίαν 15 Μαρτίου 1904, δι’ ής, μετά του ειρημένου αγοραστού, εδήλωσαν ότι ηκύρωσαν δήθεν την
ειρημένην αγοραπωλησίαν και επανήλθον τα πράγματα εις ην ήσαν κατάστασιν προ της συντάξεως του πωλητηρίου.
Τούτο όμως ήτο τέχνασμα όπως ο αντίδικος προλάβη την κατ’ αυτού καταδίωξιν επί απιστία και καταχρήσει, καθόσον αυτοστιγμεί συνετάχθη μεταξύ αυτού και του αγοραστού ενώπιον του αυτού Συμβολαιογράφου έτερον πωλητήριον υπ᾽ αριθμ. 4845, δι’ ου ο αυτός εναγόμενος, δι εαυτόν και ως πληρεξούσιος των
αδελφών αυτού Κιουμπράς και Φατμάς, επώλησε τα αυτά κτήματα αντί του αυτού τιμήματος εις τον αυτόν αγοραστήν ως ανήκοντα δήθεν εις αυτόν και τας αδελφάς του εκ κληρονομίας παρά του πατρός αυτών Μεχμέτ Φασουλιατζή.
Β: Εκτός των εν τη αγωγή αναφερομένων πωλητηρίων, καταθέτομεν και τα υπ’ αριθμ. 4818, 4829 και 4966 του αυτού Συμβολαιογράφου Ρεθύμνης Ι. Σεραμβιού, εκ των οποίων αποδεικνύεται ότι ο αντίδικος επώλησεν δια μεν του πρώτου το εις θέσιν «Λιγαρέ» της περιφερείας του χωρίου Μετοχίων Αναχούρδου βακουφικών κτημάτων αντί δραχμών 500 εις τον Ιωάννην Εμμ. Νικολουδάκην, δια δε τον δεύτερον το εις θέσιν «Ελεύθερνα» της περιφερείας του χωρίου Πρινέ αντί δραχμών 500 εις τους Λεωνίδαν Ζαχαράκην, Ιωάννην Ζ. Αποστολάκην και Κυριάκον Ι. Μαρκαντωνάκην και δια του υπ’ αριθμ. 4966 επώλησε το εις θέσιν «Πλατέ» της περιφερείας του χωρίου Μετοχίων Αναχούρδου της επαρχίας Μυλοποτάμου, κτήμα αντί δραχμών 540 προς τον Ιωάννην Παντελή Κατσαμά.
Γ: Τα δια των τελευταίων τριών εγγράφων πωληθέντα βακουφικά κτήματα, καίτοι επωλήθησαν υπό του εναγόμενου ως κτήματα τελείας ιδιοκτησίας ανήκοντα δήθεν εις τον πατέραν αυτού, εν τούτοις ου μόνον εκ του σχετικού αφιερωτηρίου αλλά και εκ των εκθέσεων του δικαστικού κλητήρος Στυλιανού Σιγανού, δι’ ων ο εναγόμενος ενεκατέστη ως διαχειριστής εις την κατοχήν των κτημάτων δυνάμει της αποφάσεως του Εφετείου της διοριζούσης αυτόν διαχειριστήν, αποδεικνύεται ότι τα κτήματα ταύτα είναι βακουφικά, παραδοθέντα αυτώ ως τοιαύτα, απέκρυψε δε την βακουφικήν αυτών ιδιότητα όπως εξαπατήση τους αγοραστάς.
