Φέτος προστέθηκαν και οι καταδρομείς που έπεσαν στην Κύπρο.
Η Αρχαία Ελεύθερνα τήρησε και φέτος μια παράδοση να τιμά τους νεκρούς στους εθνικοαπελευθερωτικούς αγώνες σε μια σεμνή τελετή.
Φέτος όμως στην εκδήλωση που έγινε το πρωί της Κυριακής 9 Αυγούστου πρόσθεσε και τους καταδρομείς που έπεσαν, τον ταραγμένο Ιούλιο του 1974, στην Κύπρο.
Αρχικά τελέστηκε Θεία Λειτουργία στον ιερό ναό Προφήτη Ηλία από τον Αρχιμανδρίτη π. Παρθένιο και μνημόσυνο. Στη συνέχεια, στο περικαλλές ηρώο πεσόντων, εψάλη η επιμνημόσυνη δέηση παρουσία της αντιπεριφερειάρχη Ρεθύμνης Μαρίας Λιονή, τον αντιδημαρχο Ρεθύμνης Μποτόνη Μποτονάκη, τον δήμαρχο Μυλοποτάμου Γεώργιο Κλάδο, τους δημοτικούς σύμβουλους των δύο δήμων, τον αντιπρόεδρος του Παγκοσμίου Συμβουλίου Κρητών και πρόεδρο της Αδελφότητας Κρητών Πειραιά «Η Ομόνοια» Θεόδωρο Τσόντο, τον καθηγητή του Ελληνικού Μεσογειακού Πανεπιστημίου Μιχάλη Παπαηλιάκη και αρκετό κόσμο.
Συγκινητική η παρουσία του Χαράλαμπου Αποστολάκη, εφέδρου αξιωματικού της 1ης Μοίρας Καταδρομών, τον Ιούλιο του 1974, ως και των καταδρομέων Πέτρου Μαθιουδάκη, Γιάννη Μακρυποδάκη, Προκόπη Προκοπάκη και του Δράκου Μαρή, αδερφού τού, προ ολίγων ετών, αποθανόντος καταδρομέα Γιάννη Μαρή (Κατσιά).
Επιμνημόσυνη δέηση τέλεσαν οι πατέρες Παρθένιος και Χαράλαμπος Κουτάντος, εφημέριος Αλφάς.
Προσκλητήριο νεκρών έγινε από τον χαρισματικό μουσικοδιδάσκαλο Ευάγγελο Λινοξυλάκη.
Καλωσόρισαν ο τελετάρχης – επίτιμος πρόεδρος του συλλόγου «Η Αρχαία Ελεύθερνα» Μιχάλης Αποστολάκης, ο Πρόεδρος της Κοινότητας Κώστας Παρασύρης, ο Λυκειάρχης Πανόρμου Μιχάλης Ζαχαράκης, εκ μέρους της Ενορίας, ο πρόεδρος του συλλόγου Αθηνών «Ο Προφήτης Ηλίας» Σπύρος Ζαχαράκης, ο πρόεδρος του συλλόγου του χωριού «Η Αρχαία Ελεύθερνα» Κώστας Αποστολάκης, με λόγια ζεστά και από καρδιάς.
Η αντιπεριφερειάρχης Ρεθύμνης Μαρία Λιονή εντυπωσίασε με τον χαιρετισμό της.
Στο μεστό του χαιρετισμό ο κ. Κώστας Αποστολάκης, πρόεδρος Πολιτιστικού Συλλόγου «Η Αρχαίας Ελεύθερνα» είπε μεταξύ άλλων «Σεβαστοί, προσκυνητές, που τιμάτε, τη μνήμη των Ηρώων του χωριού μας, σας ευχαριστούμε από καρδιάς, για την παρουσία σας. Χρέος προγονικής τιμής και εθνικής μνημοσύνης, μας συγκέντρωσε, σήμερα, στον ιερό αυτό χώρο, να αποτίσομε τον οφειλόμενο φόρο σεβασμού, στους πεσόντες συγχωριανούς μας.
Έχουμε ιερή υποχρέωση να διατηρούμε ζωντανή τη μνήμη των Ηρώων μας, τελώντας μνημόσυνα, όπου οι ζωντανοί αναβαφτίζονται και οι νεκροί μας ανακουφίζονται.
Γιατί, όπως πολύ σωστά επισημαίνει ο ακριβός φίλος και συγγενής του χωριού μας: Ζαχαρίας Κωνσταντίνου και Αργυρώς Βολτυράκης:
«Αναπαϊμένοι κοίτουνται στσ’ αυλές του παραδείσου,
τση λευτεριάς Βιγλάτορες, αν δεν τζοι λησμονήσουν.»
Αιωνία τους η μνήμη. Και πάλι, σας ευχαριστούμε».
Καλότυχο υλικό η παρούσα μαρμαρόπετρα
Κεντρικός ομιλητής ο καθηγητής φιλόλογος Γεώργιος Φρυγανάκης, που καθήλωσε τους προσκυνητές, με τον μεστό και κρυστάλλινο λόγο του. Ο κ. Φρυγανάκης με μια εξαιρετική διαχείριση χρόνου ανέπτυξε την εντυπωσιακή όντως ομιλία του τονίζοντας μεταξύ άλλων: «Θα συμφωνείτε, αγαπητοί συμπροσκυνητές, ότι είναι καλότυχουλικό η παρούσα μαρμαρόπετρα, που αξιώθηκε να χαραχτούν πάνω της τα ονόματα 16 πανάξιων Πρινιανών που έπεσαν κατά τη διάρκεια μεγάλων τοπικών ή εθνικών απελευθερωτικών αγώνων, δοξάζοντας, εκτός από τους εαυτούς τους, και το χωριό τους και την Κρήτη και το έθνος ολόκληρο και επιβεβαιώνοντας τους στίχους του Παλαμά:
«Η μεγαλοσύνη στα έθνη δε μετριέται με το στρέμμα,
με της καρδιάς το πύρωμα μετριέται και με το αίμα».
…Αλλά και την εύστοχη ρήση του Θουκυδίδη: «Άνδρες πόλις και ου τείχη, ουδέ νήες, ανδρών κεναί…». Σε ελεύθερη απόδοση: Η δύναμη μια πόλης (-κράτους) έγκειται πρωτίστως στο ανθρώπινο δυναμικό της.
Καλότυχο υλικό η μαρμαρόπετρα, καθώς πάντα τιμή θα παίρνει από την τιμή που θ’ αποτίεται στους ήρωες που ονοματίζει. Και όχι μόνο.
Διότι κάθε όνομα δεν σηματοδοτεί μόνο την προσωπική περίπτωση κάποιου ως αυτόνομης μονάδας αλλά και ως μέλους μιας ομάδας συμπατριωτών του, Πρινιανών και μη. Παράλληλα, όλα μαζί συντροφιασμένα τα ονόματα συνθέτουν μια ισχυρή δέσμη φωτισμού του πατριωτισμού των Πρινιανών σε κορυφαίες στιγμές της νεότερης ιστορίας μας. Και όχι μόνο, καθώς ο πατριωτισμός αυτός αντανακλά το διαχρονικό πατριωτισμό των κατοίκων της περιοχής. Πατριωτισμό, που οριοθετείται χρονικά από το παρόν μνημείο και από το Μνημείο του «Αγνώστου Στρατιώτη» (προς τιμήν των πολεμιστών που έπεσαν μακριά από την πατρίδα τους), που ανακαλύφθηκε στη Νεκρόπολη της Ορθής Πέτρας στην Αρχαία Ελεύθερνα, ένα από τα αρχαιότερα μνημεία του είδους παγκοσμίως.
Πιο συγκεκριμένα οι Πρινιώτες:
– Συμμετείχαν στις Κρητικές Επαναστάσεις του 19 ου αιώνα κατά της Οθωμανοκρατίας με αποκορύφωμα την αντίσταση του γειτονικού Αρκαδιού και το «Ολοκαύτωμά» του (1866).
– Συμμετείχαν στους Βαλκανικούς Πολέμους (1912-1913), με αποκορύφωμα τη Μάχη του όρους Δρίσκος στα Ιωάννινα της Ηπείρου, το τριήμερο 26-28 Νοεμβρίου1912. Μια από τις πιο ένδοξες αλλά και αιματηρές σελίδες του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου, όπου το Ανεξάρτητο Σύνταγμα Κρητών πολέμησε δίπλα στο σώμα των «Κοκκινοχίτωνων» Γαριβαλδινών εθελοντών (Ιταλών και Ελλήνων) . μάχη που σημαδεύτηκε από τον θάνατο Λορέντζου Μαβίλη.
– Συμμετείχαν στο σκληρό μέτωπο της Μικράς Ασίας (Μικρασιατική Εκστρατεία 1919-1922) μέσα από το 8ο Σύνταγμα Κρητών, που ήταν από τις πρώτες ελληνικές μονάδες που αποβιβάστηκαν στη Σμύρνη τον Μάιο του 1919, παίρνοντας μέρος στις πιο κρίσιμες και σκληρές μάχες κατά την προέλαση του Ελληνικού Στρατού στα βάθη της Ανατολίας, όπου πολλοί Έλληνες έχασαν τη ζωή τους ή παρέμειναν «αγνοούμενοι».
– Συμμετείχαν, στο παγωμένο Αλβανικό Μέτωπο (1940-1941) μέσα από την περίφημη V Μεραρχία Κρητών, όπου αντιμετωπίστηκε με επιτυχία η απροκάλυπτη επίθεση της φασιστικής τότε Ιταλίας και γράφτηκε το ηρωικό Έπος του 40.
– Συμμετείχαν στη Μάχη της Κρήτης (1941)
– Συμμετείχαν στην Εθνική Αντίσταση (1941 – 1944): Μετά την κατάληψη της Κρήτης από τους Ναζί, το χωριό έγινε πέρασμα και κρησφύγετο για τους αντάρτες της Εθνικής Αντίστασης.
* * *
Καλότυχος, όμως είναι και όλος αυτός ο τόπος που πατούμε και περπατούμε στην καρδιά της Κρήτης, όχι μόνο γιατί γέννησε τέτοιους ήρωες, αλλά και γιατί γέννησε ακριβοδίκαιους εκτιμητές του ηρωισμού των συντοπιτών τους. Κι αυτό, όχι από διάθεση απλού τοπικισμού. Πρόκειται για ανθρώπους, που σκέφτηκαν ότι η τιμητική μνήμη της στάσης αυτών των ηρώων έπρεπε να πάρει την υλική υπόσταση τουλάχιστον ενός μνημείου (Ηρώου/Κενοταφίου) σε περίοπτη θέση του χωριού τους. Ένα χρέος που το επέβαλε το «δίκαιον», η ιδέα δηλαδή της αυτοδίκαιης υποχρέωσης που πηγάζει από τη φύση της πράξης των ηρωικών προγόνων. Το επέβαλλε όμως και το «πρέπον», η ιδέα δηλαδή της υποχρέωσης που πηγάζει από τον αυτοσεβασμό των απογόνων! Ε, αυτή τη δισυπόστατη τιμή δεν θα μπορούσε να την στερήσει ο ηρωικός Πρινές στον εαυτό του!
Και με αυτή την πράξη τους οι συνιδρυτές (άτομα και φορείς) παραπέμπουν συνειρμικά στη γνώμη του Περικλή στον περίφημο Επιτάφιό του, όπως τον διασώζει ο Θουκυδίδης: «Ανδρών αγαθών έργῳ γενομένων έργῳ και δηλούσθαι τας τιμάς…», δηλ. «Με έργα πρέπει να εκδηλώνονται οι τιμές προς τους άνδρες που αναδείχτηκαν γενναίοι με έργα».
Και αυτό, για να μπορούν οι αλληλοδιαδεχόμενες γενιές Πρινιανών να λένε με καμάρι:
– «Να, Τέτοιους βγάζει ο τόπος μας»!
Και όχι μόνο με καμάρι, αλλά και ως προειδοποιητική απειλή για τους όποιους προ των πυλών μας επίδοξους καταπατητές των εθνικών μας δικαίων.
* * *
Δίκαιον και πρέπον στο σημείο αυτό θεωρώ το να γίνω πιο συγκεκριμένος σχετικά με τους δημιουργούς του Ηρώου: Σύμφωνα με ασφαλείς πληροφορίες, εμπνευστής της Ιδέας ανέγερσης του μνημείου ήταν ο Γεώργιος Νικ. Ζαχαράκης ή Τσιγαράς (επαγγελματικό προσωνύμιο), ανάπηρος από τα δεκατρία του λόγω πολιομυελίτιδας. Η διαδικασία για την ανέγερση του μνημείου ξεκίνησε από τον σύλλογο Πρινιανών Μυλοποτάμου Ρεθύμνης με την επωνυμία «Ο Προφήτης Ηλίας» με έδρα την Αθήνα και πρόεδρο τον αείμνηστο Νικόλαο Μιχ. Αποστολάκη, σε απόλυτη συνεργασία με τον τότε πρόεδρο του χωριού και αείμνηστο σήμερα Γιάννη Νικ. Ζαχαριουδάκη (Μακρυγιάννη) και με άλλους δραστήριους τοπικούς παράγοντες, συνεργασία, που τελικά ευοδώθηκε χάρη στη Μαρία Αποστολάκη, που παραχώρησε δωρεάν τον οικοπεδικό χώρο στη μνήμη των γονέων της Ιακώβου και Μελπομένης Αποστολάκη. Η ευγνωμοσύνη όμως των απανταχού Πρινιανών θα ανεγείρει το Ηρώον με πρόεδρο τότε της Κοινότητας τον Κωνσταντίνο Κων. Παρασύρη. Τα εγκαίνια έγιναν στις 16 Αυγούστου 1986, χρονολογία ορόσημο καθώς συνδέεται και με την επίσημη μετονομασία του οικισμού από Πρινές σε Αρχαία Ελεύθερνα, για ανάδειξη της βαθιάς σύνδεσης του τόπου με την ένδοξη αρχαία πόλη.
* * *
Ενώπιον του Ηρώου ο εκάστοτε επισκέπτης-προσκυνητής έχει την ευκαιρία:
– Να στοχαστεί και να αναστοχαστεί την τεράστια αξία της ιστορικής μνήμης και την τερατώδη απαξία της ιστορικής αμνησίας, που μετατρέπει τον άνθρωπο σε καλλωπιστικό φυτό που οι ρίζες του δεν χώνονται στη γη αλλά περιορίζονται στη γλάστρα και εύκολα μετατοπίζεται.
– Να στοχαστεί ότι στην άρμη της μνήμης συντηρούνται οι άρρηκτοι αρμοί της φιλοπατρίας ή ότι τα άτια της Μνήμης μάς οδηγούν στα μονοπάτια του χρέους και να μονολογήσει: «Θυμάμαι κι ενεργώ, άρα υπάρχω», ως δυναμική παραλλαγή και προϋπόθεση του καρτεσιανού «Σκέφτομαι, άρα υπάρχω»).
– Να στοχαστεί ότι τέτοιοι «κουζουλοί κάνουν την Κρήτη αθάνατη», κατά την εμβληματική φράση του Νίκου Καζαντζάκη.
– Να στοχαστεί ότι πολλοί από αυτούς είχαν τη δυνατότητα της μη συμμετοχής ή της αποχώρησης (π.χ στο Αρκάδι) και «προέβλεπαν» ότι στο τέλος «οι Μήδοι θα διαβούνε», όμως παρέμεναν στις θέσεις τους, «Ποτέ από το χρέος μη κινούντες», όπως οι Θερμοπυλομάχοι του Καβάφη.
– Να στοχαστεί ότι η πλάκα αυτή με τα ονόματα των πεσόντων Πρινιανών δεν είναι απλώς ένας κατάλογος ονομάτων, αλλά ένας καθρέφτης της συλλογικής μας πορείας, που αντανακλά τις δάφνες και τις πικροδάφνες, τους θριάμβους και τους ιάμβους, τις τιμές και τα τιμήματα της Νεότερης Ιστορίας μας, τροφοδοτώντας και ανατροφοδοτώνας την κριτική και την αυτοκριτική μας, τη γνώση και την αυτογνωσία μας, καθώς μας προκαλεί να αναλογιστούμε τα λάθη και τα πάθη του παρελθόντος, το κόστος της διχόνοιας της «δολερής», κατά τον Σολωμό, και την αξία της ομόνοιας. Παράλληλα με τις αντίστοιχες σελίδες της νεότερης ιστορίας της πατρίδας μας προσκαλεί τη μνήμη μας και συνειρμικά σε πάμπολλους συγγραφείς και λογοτέχνες που ασχολήθηκαν με τις σελίδες αυτές (και πολλοί από αυτούς τις έζησαν ως βιώματα). Αυτά τα έχουν, φυσικά, υπόψη τους οι εκπαιδευτικοί.
– Να στοχαστεί ότι ο πατριωτισμός δεν περιορίζεται μόνο σε πολεμικά πεδία αλλά εξακτινώνεται σε όλες τις πτυχές και τα πεδία της κοινωνικής ζωής εν καιρώ Ειρήνης, από τη φτωχή μάνα που αγωνίζεται με αυταπάρνηση για να μεγαλώσει τα παιδιά της μέσα σε μια χώρα με τεράστιο δημογραφικό πρόβλημα, μέχρι το δασοπυροσβέστη που με αυταπάρνηση παλεύει με τις αδηφάγες φωτιές που απειλούν να μετατρέψουν τα πάντα σε στάχτη, και κάποιες φορές βγάζουν το…άχτι τους σ’ αυτόν. Η επικαιρότητα ευνοεί, νομίζω, τους συγκεκριμένους πικρούς συνειρμούς!…
– Να στοχαστεί ότι τώρα και 40 χρόνια η μαρμάρινη στήλη με την όρθια στάση της οπτικοποιεί την όρθια στάση των «μεγάλων» που αγωνίστηκαν υπέρ πάτρης σε αντίστιξη προς τους «ελάχιστους», που ενεργούν υπέρ πάρτης. Η επικαιρότητα ευνοεί, νομίζω, και πάλι τους συγκεκριμένους πικρούς συνειρμούς!…
– Να στοχαστεί ότι στο μικρό αυτό «αλωνάκι» περιέχονται οι «μεγάλες ουσίες» της ζωής (για να χρησιμοποιήσω την φράση του εθνικού μας ποιητή Διονυσίου Σολωμού από τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» του): αξιοπρέπεια, ηθικό μεγαλείο, εσωτερική ελευθερία, φιλοπατρία, αγωνιστικότητα, υπέρβαση του «Εγώ», εθελοθυσία…
Κλείνω με την επιγραμματική σύσταση του Ζαχαρία Κ. Βολτυράκη, τη χαραγμένη στη στενή πλευρά της μνημειακής πλάκας:
Διαβάτη που κοντοσταθείς
σε τούτο το μνημείο
τσ’ ήρωες δες που πέσανε
στση μάχης το πεδίο.
Μη βγάλεις αναστεναγμό,
μα το σταυρό σου κάνε,
τα ιδανικά που πίστεψαν
άδικα… να μην πάνε.
Έτσι μόνο οι καραδοκούντες στα κράσπεδα και τις παρυφές της
πατρίδας μας, εάν τολμήσουν/κοτίσουν να «υπερβούν τα εσκαμμένα»,
θα…σπάσουν τα μούτρα τους πάνω στα τείχη από μαρμαρόπλακες –
ασπίδες του πατριωτισμού των Ελλήνων, όπως αυτή που έχουμε μπροστά μας!».
Καταθέσεις στεφάνων σε κλίμα συγκίνησης
Ακολούθησε κατάθεση στεφάνων, που εδώ ξεχώρισε και συγκίνησε η κατάθεση από τους Καταδρομείς. Ο αξιωματικός ΕΛ.ΑΣ. ε.α. Βασίλης Αποστολάκης δίδει το στεφάνι στον Χαράλαμπο Αποστολάκη, απευθύνεται με συγκίνηση και καλεί τους Καταδρομείς, ως και τον Δράκο Μαρή να καταθέσουν. Ήταν η συγκινητικότερη στιγμή της όλης εκδήλωσης, ο κόσμος ξέσπασε σε θερμά χειροκροτήματα.
Ακολουθεί ενός λεπτού σιγή, Εθνικός Ύμνος. Μετά το πέρας της τελετής, προσφέρθηκε κέρασμα στον μαγευτικό Δάμακα.
Χορηγοί της εκδήλωσης: Γεώργιος Αργυρούδης (ταβέρνα Φιλιώ Αρχαία Ελεύθερνα), Ευάγγελος Χατζηκωνσταντίνου (κάβα ποτών – Σταυρωμένος), Σούπερ μάρκετ ΠΑΥΛΑΚΗΣ (Σταυρωμένος), Κώστας Παρασύρης (Πρόεδρος Κοινότητας Αρχαίας Ελεύθερνας).
Από τις ωραίες στιγμές της εκδήλωσης και αυτή που έδωσε την παραδοσιακή νότα ο κ. Σπύρος Ζαχαράκης, πρόεδρος Συλλόγου Αθηνών «Ο Προφήτης Ηλίας» ενθουσιάζοντας τον κόσμο με τις παρακάτω μαντινάδες του:
Οι σκοτωμένοι του Χωριού
σε όλους τους αγώνες
θα ‘ναι δαφνοστεφάνωτοι
για πάντα στους αιώνες.
Οι άνθρωποι οι αγράμματοι
με τόλμη και με κόπο
εκάμανε περήφανη
την Κρήτη και τον τόπο.
Ξέρεις ότι θα σκοτωθείς
αν δε πρωτοσκοτώσεις
μα θέλει δύναμη πολλή
τουφέκι να σηκώσεις.
Ήτανε η υπέρτατη
από μέρους τους θυσία,
γι’ αυτό, δικαίως, πέρασαν
εις την αθανασία.
Μα έχουμε και ζωντανούς
Ήρωες εις την Κύπρο,
που τους αξίζουν προτομές
στον Εθνικό μας Κήπο.
Χίλια καλώς ορίσατε
εις το Χωριό στολίδι,
που δε το βάνει το χαρτί
δε φτάνει το μολύβι,
Να περιγράψω τσ’ ομορφιές
και τα χαρίσματά του,
φιλοξενία, ανθρωπιά
μα και την αρχοντιά του.
