Η Τεχνητή Νοημοσύνη ευρέως γνωστή έγινε από το 2022 περίπου, εξαιτίας των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων όπως το ChatGPT, το Gemini κ.ά. (όπου και ταυτίστηκε μαζί τους σαν έννοια) τα οποία μπορούσαν να απαντήσουν από απλές ερωτήσεις με πολύ κατανοητό και πειστικό τρόπο, μέχρι να λύσουν μαθηματικά απλά προβλήματα έως και να γράψουν ολόκληρα κείμενα με συνοχή και καλό χειρισμό της γλώσσας. Στην πραγματικότητα τα γλωσσικά αυτά μοντέλα είναι απλώς ένα κομμάτι της Τεχνητής Νοημοσύνης και των δυνατοτήτων της, πεδίο το οποίο ερευνάται και αναπτύσσεται ήδη από τη δεκαετία του ’50. Τα μοντέλα αυτά όμως έχουν εγκατασταθεί πλέον για τα καλά στην καθημερινότητά μας. Στην αρχή από απλή περιέργεια για το τι κάνουν, ο κόσμος άρχισε να τα χρησιμοποιεί κάνοντάς τους ερωτήσεις, θαυμάζοντας το πόσο πειστικά αναπαρήγαγαν την ανθρώπινη γλώσσα αλλά και πόσο εύστοχα και σωστά μπορούσαν να απαντήσουν σε κάποια πράγματα και στη συνέχεια και πολύ γρήγορα έφτασαν να αντικαταστήσουν σε μεγάλο βαθμό ακόμα και την «παραδοσιακή» αναζήτηση στο google. Πλέον και αφού άρχισε να χρησιμοποιείται ειδικά το ChatGPT σε πολλές εκφάνσεις της καθημερινότητας και ειδικά στην εκπαίδευση με μαθητές και φοιτητές να γράφουν ολόκληρες εργασίες με τη χρήση αυτού, συζητιέται για το πως θα ενσωματωθούν αυτά τα γλωσσικά μοντέλα για παράδειγμα στα σχολεία και στα Πανεπιστήμια, με όρους θεμιτής χρήσης. Οι λόγοι προφανείς. Πολλοί κρούουν των κώδωνα και κάνουν λόγο για ευθεία απειλή της σκέψης, της δημιουργικότητας, της επίπονης αλλά ουσιαστικής διαδικασίας της μάθησης μέσω του λάθους. Για τον Στέργιο Χατζηκυριακίδη, καθηγητή υπολογιστικής γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης του τμήματος Φιλολογίας, ο οποίος μίλησε στα «Ρ.Ν.», δεν είναι τόσο το πρόβλημα της δημιουργικότητας που απειλείται και ο κίνδυνος για παράδειγμα ένας μαθητής, ένας φοιτητής, ένας κανονικός συγγραφέας να χάσει το προσωπικό ύφος και να επαναπαυθεί γνωρίζοντας ότι υπάρχει αυτή η ευκολία: ένα εργαλείο να κάνει τη δουλειά για σένα. Για τον κ. Χατζηκυριακίδη το κύριο ζήτημα με αυτά τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα τη δεδομένη στιγμή είναι οι μη διαφανείς διαδικασίες κάτω από τις οποίες τα εκπαιδεύουν οι μεγάλες εταιρίες στις οποίες ανήκουν, καθώς είναι άγνωστο το τι δεδομένα χρησιμοποιούνται για να εκπαιδευτούν ώστε να καταφέρουν να μιμούνται τόσο καλά την ανθρώπινη γλώσσα. Όπως τονίζει ο κ. Χατζηκυριακίδης χαρακτηριστικά, την αρχιτεκτονική τους την ξέρουμε, το τι κείμενα όμως χρησιμοποιούνται για τη διαμόρφωσή τους, όχι. «Αυτά τα γλωσσικά μοντέλα, αυτό που έχουν μάθει είναι αφού διαβάσουν και δουν πάρα πολύ κείμενο, προσπαθούν μετά να παράγουν το ίδια καλά ένα δικό τους. Όσον αφορά το ζήτημα της συγγραφής το πιο σημαντικό που έχουμε να αντιμετωπίσουμε στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι το θέμα των δικαιωμάτων. Αυτή τη στιγμή αυτό είναι που απειλείται στην πραγματικότητα διότι δεν γνωρίζουμε με σαφήνεια το πως έχουν εκπαιδευτεί αυτά τα μοντέλα τα οποία έχουν δει πάρα πολύ κείμενο για να μάθουν να κάνουν πράγματα. Το θέμα είναι ότι δεν ξέρουμε τι κείμενο έχουν δει. Γιατί αν έχουν δει για παράδειγμα όλη τη λογοτεχνία υπάρχουν ζητήματα copyright. Δηλαδή πρέπει να εξετάσουμε εάν όντως υπάρχει διαφάνεια στον τρόπο με τον οποίο έχουν εκπαιδευτεί. Δεν ξέρουμε τι δεδομένα έχουν χρησιμοποιηθεί και αυτό είναι το μεγάλο ζήτημα. Έχουν γίνει ήδη μηνύσεις από μεγάλους εκδοτικούς οίκους, από κολεκτίβες συγγραφέων απέναντι σε αυτές τις εταιρίες που είναι πίσω από αυτά τα γλωσσικά μοντέλα, οπότε το ζήτημα είναι εκεί», επισημαίνει ο καθηγητής.
Αλλάζοντας την εκπαιδευτική διαδικασία
Το πόσο όμως έχουν επηρεάσει τη ζωή μας πια το ChatGPT, το Gemini και όλα αυτά τα ευρέως γνωστά γλωσσικά μοντέλα φαίνεται και από το πως αλλάζει πια και η ίδια η εκπαιδευτική διαδικασία, τουλάχιστον σε επίπεδο Πανεπιστημίου και φυσικά κατά την ευχέρεια του εκάστοτε καθηγητή. Για παράδειγμα, ο κ. Χατζηκυριακίδης, διδάσκοντας υπολογιστική γλωσσολογία, μια από τις βασικές επιστήμες που κρύβονται πίσω από την ανάπτυξη αυτών των μοντέλων, εξηγεί ότι πλέον στα μαθήματά του δεν έχει πια νόημα να ζητάει σαν εργασία από τους φοιτητές να γράψουν έναν απλό κώδικα που θα κάνει μια συγκεκριμένη λειτουργία. Καθώς πολύ εύκολα οι φοιτητές θα ζητήσουν από κάποιο γλωσσικό μοντέλο να το κάνουν για αυτούς. Οπότε πλέον, προσαρμόζει το μάθημά του στις συνθήκες, και ζητάει άλλα πράγματα από εκείνους. «Αυτό που θεωρώ ότι πρέπει να γίνει είναι μια ριζική αναπροσαρμογή του τρόπου που ζητάμε τις εργασίες. Για παράδειγμα, πιο παλιά εγώ έδινα ασκήσεις να μου γράψουν κώδικα στην τάδε γλώσσα προγραμματισμού που να κάνει την τάδε λειτουργία. Αυτό τώρα δεν το ζητάω πλέον. Διότι αν το βάλεις σε οποιοδήποτε από αυτά τα εργαλεία είναι πάρα πολύ απλός κώδικα και τον δίνουν έτοιμο στον φοιτητή. Αλλά ούτε μπορώ να τους πω μην χρησιμοποιήσετε το ChatGPT. Είναι σαν να τους πω μην χρησιμοποιήσετε το ίντερνετ. Οπότε έχω δώσει μια μεγαλύτερη βαρύτητα σε αυτά που γίνονται στην τάξη. Και για παράδειγμα, σε μια άσκηση που θα λύσουμε, τους λέω ανοίξτε τα τάδε γλωσσικά μοντέλα, πείτε τους να σας λύσουν την άσκηση, να δούμε τι απαντήσεις βγάζουν. Όλες οι απαντήσεις είναι σωστές για απλά ζητούμενα, όμως θα είναι λίγο διαφορικές ανάλογα με το στυλ και το ύφος του κάθε μεγάλου γλωσσικού μοντέλου. Γιατί και αυτά έχουν ύφος. Οπότε εκεί μετά μπορείς να επικεντρωθείς στις διαφορετικές λύσεις που δίνει το καθένα και να εξετάσεις τη συλλογιστική. Υπάρχουν τέτοια πράγματα που μπορείς να κάνεις».
Καλές χρήσεις και μη θεμιτές στο πλαίσιο της εκπαίδευσης
Ο κ. Χατζηκυριακίδης σημειώνει παρόλα αυτά πως σαφέστατα και εγκυμονεί ο κίνδυνος της επανάπαυσης της σκέψης του ατόμου με τη μεταβίβαση της γνώσης σε αυτοματοποιημένες διαδικασίες, όμως σε κάθε περίπτωση στην επίλυση αυτού του ζητήματος δεν χωράνε τεχνοφοβικές λύσεις, δηλαδή το άλλο άκρο.
Σε επίπεδο Πανεπιστημίου ο ίδιος σημειώνει ότι αναζητούνται προτάσεις οι οποίες θα εφαρμόζονται στο πλαίσιο της θεμιτής χρήσης των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων, προκειμένου να μην απειλείται η αυθεντικότητα των εργασιών και του έργου που παράγεται από τους φοιτητές. «Η κουβέντα έρχεται πλέον στο αν υπάρχουν οδηγίες καλής χρήσης των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων και στο Πανεπιστήμιο Κρήτης αυτό προσπαθούμε να κάνουμε. Υπάρχει μια συμβουλευτική ομάδα, είμαι και εγώ μέλος της, η οποία έχει κάνει μια σειρά από προτάσεις και αυτό που θα θέλαμε είναι να δημιουργηθεί ένα κανονιστικό πλαίσιο για τη χρήση της ΤΝ στο Πανεπιστήμιο με συγκεκριμένους τρόπους. Πότε επιτρέπεται, πότε όχι και τις γκρίζες περιπτώσεις. Για παράδειγμα, η περίπτωση ένας φοιτητής να γράψει μια εργασία εξολοκλήρου από ένα τέτοιο εργαλείο και να την πάρει και να μας τη δώσει είναι ξεκάθαρα μη αποδεκτή. Τώρα άλλες χρήσεις επιτρέπονται. Για παράδειγμα, είναι κάποιος βιολόγος, έχει κάποια στατιστικά στοιχεία, έχει γράψει την εργασία του και θέλει να κάνει κάποιες οπτικοποιήσεις. Αυτές μέχρι πρότινος τις κάναμε με κάποια πακέτα. Τώρα, αυτά τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα έχουν τη δυνατότητα να κάνουν αυτές τις οπτικοποιήσεις. Και αυτή είναι μια θεμιτή χρήση», σημειώνει μεταξύ άλλων ο καθηγητής, ο οποίος καταλήγοντας τονίζει ότι σε κάθε περίπτωση πλέον θα πρέπει να αναγράφεται στο τέλος ή στην αρχή κάποιας εργασίας – πρότζεκτ κ.λπ. σε ποια σημεία και πως έχει γίνει χρήση της ΤΝ. «Αυτό είναι το ζήτημα των κανόνων χρήσης. Πρέπει να δηλώνονται ακριβώς τα σημεία που χρησιμοποιήθηκε η ΤΝ και με ποιον τρόπο. Είναι απαραίτητο. Π.χ. στο τάδε σημείο μου έκανε επιμέλεια ορθογραφική. Και όχι μόνο αυτό, το συνετό θα ήταν να λες και ακριβώς ποιο μοντέλο χρησιμοποίησες», κατέληξε χαρακτηριστικά.
