Η υγιής γήρανση δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τα ιατρικά προβλήματα, αλλά και από κοινωνικούς παράγοντες
Ένα πολυδιάστατο και πολυπαραγοντικό φαινόμενο που επηρεάζεται ταυτόχρονα από βιολογικούς, ψυχολογικούς και κοινωνικούς παράγοντες είναι η υγιής γήρανση και κυρίως ο τρόπος με τον οποίο επιτυγχάνεται. Πρόκειται για συνθήκη που προβληματίζει ολοένα και περισσότερο κόσμο και αφορά ένα μεγάλο κομμάτι μίας γηρασμένης πλέον ελληνικής κοινωνίας λόγω του δημογραφικού. Η επίτευξη της υγιούς γήρανσης εξαρτάται από ένα απαιτητικό συνδυασμό εξατομικευμένων και κοινωνικών, ολιστικών παρεμβάσεων, προκειμένου το άτομο να είναι ψυχικά υγιές, με ενισχυμένη και όχι φθίνουσα γνωστική λειτουργία, κοινωνικά ενεργό και σωματικά ανθεκτικό. Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα που εκπόνησε το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας με τίτλο «The Prediction of Successful Aging by Frailty, Functional Cognition and Well-Being in Community-Dwelling Older Adults: A CrossSectional Survey», τα αποτελέσματα της οποίας συγκεντρώθηκαν με την συμβολή 178 ηλικιωμένων από δομές πρωτοβάθμιας φροντίδας του Ρεθύμνου, η ευθραυστότητα (frailty), η ψυχολογική ευεξία (well-being) και η λειτουργική κατάσταση των ηλικιωμένων αποτελούν βασικούς παράγοντες πρόβλεψης της επιτυχημένης γήρανσης (successful aging) σε άτομα που ζουν στην κοινότητα. Συγκεκριμένα, η μελέτη δείχνει ότι υψηλότερα επίπεδα ευθραυστότητας και μειωμένη λειτουργική ικανότητα συνδέονται με χαμηλότερη επιτυχημένη γήρανση, ενώ η καλύτερη ψυχολογική ευεξία σχετίζεται θετικά με τη διατήρηση της αυτονομίας, της ποιότητας ζωής και της συνολικής ευημερίας. Τα αποτελέσματα αναδεικνύουν επίσης ότι η γήρανση δεν μπορεί να ερμηνευθεί μονοδιάστατα, αλλά απαιτεί μία πολυπαραγοντική προσέγγιση που περιλαμβάνει σωματικές, γνωστικές, ψυχολογικές και κοινωνικές παραμέτρους. Παράλληλα, επισημαίνεται ο σημαντικός ρόλος των κοινωνικοοικονομικών παραγόντων, καθώς υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο και εισόδημα σχετίζονται με καλύτερη επιτυχημένη γήρανση, γεγονός που δείχνει ότι η διαδικασία της γήρανσης επηρεάζεται από το ευρύτερο κοινωνικό και οικονομικό περιβάλλον και όχι μόνο από βιολογικούς παράγοντες. Επιπλέον, η μελέτη τονίζει ότι η επιτυχημένη γήρανση επηρεάζεται από την κοινωνική διασύνδεση και τις συνθήκες διαβίωσης, επιβεβαιώνοντας ότι η υγεία των ηλικιωμένων είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο ζουν. Συνεπώς και με βάση αυτά τα ευρήματα, η εφαρμογή ολιστικών αξιολογήσεων και παρεμβάσεων στη φροντίδα των ηλικιωμένων, με τη συμμετοχή διεπιστημονικών ομάδων και την ενίσχυση κοινοτικών υπηρεσιών, καθώς και η εκπόνηση διαχρονικών και παρεμβατικών μελετών που να επιβεβαιώνουν με μεγαλύτερη ακρίβεια και σαφήνεια τις αιτιώδεις σχέσεις μεταξύ των παραγόντων που επηρεάζουν την γήρανση διακρίνονται ως αναγκαία βήματα για την ανάπτυξη αποτελεσματικών στρατηγικών που να προάγουν την επιτυχημένη γήρανση.
Στην μελέτη συμμετείχαν 178 ηλικιωμένοι κάτοικοι της κοινότητας, με μέση ηλικία τα 73 έτη. Η πλειονότητα των συμμετεχόντων ήταν γυναίκες (62,4%), ενώ οι άνδρες αντιπροσώπευαν το 37,6%. Ως προς την ηλικιακή κατανομή, το 82,6% βρισκόταν στην ομάδα 65-79 ετών, ενώ το 17,4% ήταν ηλικίας 80 ετών και άνω. Σε σχέση με την οικογενειακή κατάσταση, το 63,5% των συμμετεχόντων ήταν έγγαμοι, ενώ το 36,5% ήταν άγαμοι, διαζευγμένοι ή χήροι. Σχετικά με το ετήσιο ατομικό εισόδημα, η μεγάλη πλειονότητα (80,9%) είχε εισόδημα κάτω των 5.269 ευρώ, ενώ το 19,1% δήλωσε εισόδημα ίσο ή μεγαλύτερο από το συγκεκριμένο όριο. Ως προς τον τόπο διαμονής, το 77,0% κατοικούσε σε αστικές περιοχές (άνω των 10.000 κατοίκων), ενώ το 23,0% διέμενε σε αγροτικές περιοχές. Συνολικά, το προφίλ του δείγματος δείχνει έναν πληθυσμό κυρίως γυναικών, ηλικίας 65-79 ετών, με χαμηλό εισοδηματικό επίπεδο, υψηλό ποσοστό αστικής διαβίωσης και σημαντική ετερογένεια ως προς τη γνωστική και λειτουργική κατάσταση.
«Πρέπει να δώσουμε ζωή στα χρόνια και όχι χρόνια στη ζωή»
Ουσιαστικά, η μελέτη ανέδειξε ότι η επιτυχημένη γήρανση δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την παρουσία ή απουσία νόσου, αλλά επηρεάζεται σημαντικά και από κοινωνικοδημογραφικούς παράγοντες, οι οποίοι διαμορφώνουν την ποιότητα ζωής και τη λειτουργικότητα των ηλικιωμένων. Ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες είναι η ηλικία, καθώς η προχωρημένη ηλικία συσχετίστηκε με χαμηλότερα επίπεδα επιτυχημένης γήρανσης, ενώ επίσης η αύξηση της ηλικίας συνδέεται με μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης ευθραυστότητας, λειτουργικής έκπτωσης και περιορισμού της αυτονομίας, γεγονός που επηρεάζει αρνητικά τη συνολική λειτουργικότητα και ευεξία των συμμετεχόντων. «Αυτό που αναζητούμε είναι τα καλά γεράματα (successful aging) ή αλλιώς επιτυχής γήρανση και ευδόκιμος γήρανση. Καλά γεράματα δεν σημαίνει απαραίτητα απουσία νόσου, αλλά έχουμε τους βιολογικούς παράγοντες, δηλαδή την απουσία νόσου – τα ιατρογενή προβλήματα και είναι και κοινωνικοοικονομικά προβλήματα, μην ξεχνάμε ότι η φτώχεια είναι το μεγαλύτερο κοινωνικό-οικονομικό πρόβλημα. Η κοινωνική συμμετοχή και οι εθελοντικές δράσεις, το να βγαίνει από το σπίτι ο ηλικιωμένος είναι το πραγματικά μεγάλο στοίχημα», ανέφερε μεταξύ άλλων στα «Ρ.Ν.», αναφορικά με τα αποτελέσματα της έρευνας, ο συντάκτης της μελέτης και καθηγητής Κατ’ Οίκον Νοσηλευτικής Φροντίδας στο Τμήμα Νοσηλευτικής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Χρήστος Κλεισιάρης. Η μελέτη επιβεβαιώνει ότι το οικονομικό επίπεδο και το εισόδημα διαδραματίζουν ουσιαστικό ρόλο στην γήρανση των ηλικιωμένων, καθώς τα άτομα με καλύτερη οικονομική κατάσταση εμφανίζουν γενικά υψηλότερους δείκτες επιτυχημένης γήρανσης, πιθανώς λόγω καλύτερης πρόσβασης σε υπηρεσίες υγείας, μεγαλύτερης δυνατότητας κάλυψης καθημερινών αναγκών, βελτιωμένων συνθηκών διαβίωσης και αυξημένης συμμετοχής σε κοινωνικές δραστηριότητες.
Αντίθετα, το χαμηλό εισόδημα συνδέθηκε με αυξημένο κίνδυνο κοινωνικής απομόνωσης, ψυχολογικής επιβάρυνσης και μειωμένης ποιότητας ζωής. Σημαντική είναι επίσης η επίδραση της οικογενειακής κατάστασης και του κοινωνικού υποστηρικτικού δικτύου. Οι ηλικιωμένοι που είναι έγγαμοι ή διαθέτουν σταθερό οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον παρουσιάζουν καλύτερα επίπεδα επιτυχημένης γήρανσης συγκριτικά με άτομα που ζουν μόνα ή έχουν περιορισμένη κοινωνική υποστήριξη. Η παρουσία οικογενειακών σχέσεων και κοινωνικών δεσμών φαίνεται να λειτουργεί προστατευτικά τόσο για την ψυχική υγεία όσο και για τη διατήρηση της λειτουργικότητας και της ανεξαρτησίας. «Πρέπει να κατανοήσουμε ότι η επιτυχής γήρανση, μία ευδόκιμος γήρανση δεν είναι η απουσία των ιατρογενών προβλημάτων. Η μελέτη μας δείχνει ότι πρέπει να δώσουμε σε ατομικό επίπεδο και σε επίπεδο αυτοφροντίδας σημασία στις κοινωνικοοικονομικές μας δυνατότητες και ανάγκες, σε προληπτικό επίπεδο. Πρέπει δηλαδή το άτομο να βγαίνει έξω από το σπίτι, να συμμετέχει σε εθελοντικές δράσεις, σε κοινωνικές δράσεις, να δώσουμε ζωή στον άνθρωπο. Πρέπει να δώσουμε ζωή στα χρόνια και όχι χρόνια στη ζωή, αυτό είναι και μότο της ευρωπαϊκής ένωσης. Πρέπει αυτά τα χρόνια που θα ζήσει ένας ηλικιωμένος να τα ζήσει καλά, δηλαδή ενεργά. Από τις κοινωνικές σχέσεις φαίνεται ότι την πιο υγιή γήρανση έχουν τα άτομα που είναι παντρεμένα και έχουν παρέα, για να μπορούν να περπατήσουν, να βγουν έξω, να συμμετέχουν σε δράσεις», σημείωσε ο κ. Κλεισιάρης.
«Η ευεξία βασίζεται στα κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά»
Η εκπαίδευση αποτελεί επίσης σημαντικό παράγοντα, καθώς υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο σχετίζεται με καλύτερη γνωστική λειτουργία, αυξημένη ικανότητα διαχείρισης προβλημάτων υγείας και μεγαλύτερη συμμετοχή σε δραστηριότητες που ενισχύουν τη λειτουργικότητα και την κοινωνική ενσωμάτωση. Τα άτομα με υψηλότερο εκπαιδευτικό επίπεδο εμφανίζουν μεγαλύτερη πιθανότητα διατήρησης ανεξαρτησίας και καλύτερης συνολικής ποιότητας ζωής. Επιπλέον, η λειτουργική γνωστική έκπτωση συσχετίζεται αρνητικά με την επιτυχημένη γήρανση, καθώς οι ηλικιωμένοι με μεγαλύτερες δυσκολίες στη μνήμη, στην καθημερινή λειτουργικότητα και στην ανεξάρτητη εκτέλεση δραστηριοτήτων εμφανίζουν χαμηλότερους δείκτες επιτυχημένης γήρανσης. «Το να έχεις μία καλή ευζωία σημαίνει ότι θα έχεις και καλά γεράματα. Είναι γραμμική η σχέση, όσο αυξάνεται το ένα, αυξάνεται και το άλλο. Εμείς συμπεραίνουμε ότι το να έχεις ένα καλό επίπεδο ζωής θα έχεις και καλά γεράματα, άρα εμείς καταλαβαίνουμε ότι πρέπει να σχεδιάσουμε ως επαγγελματίες υγείας πολιτικές που θα καταστήσουν τους πολίτες ευρωστείς και να αυξήσουμε την ευεξία τους, αυτό είναι το προληπτικό επίπεδο. Η ευεξία βασίζεται στα κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά», ανέφερε ο κ. Κλεισιάρης. Επιπλέον, η έρευνα εξέτασε την επίδραση του τόπου διαμονής, δηλαδή η διαβίωση σε αστικές ή αγροτικές περιοχές. Οι διαφορές αυτές σχετίζονται κυρίως με την πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, κοινωνικές δομές και δυνατότητες κοινωνικής συμμετοχής. Τα άτομα που διαμένουν σε περιοχές με καλύτερη πρόσβαση σε δομές φροντίδας και κοινωνικής υποστήριξης εμφανίζουν ευνοϊκότερες συνθήκες γήρανσης. Ωστόσο, οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι οι αγροτικές περιοχές ενδέχεται να παρέχουν ισχυρότερους κοινωνικούς δεσμούς και αυξημένη κοινωνική συνοχή, στοιχεία που μπορούν να λειτουργήσουν προστατευτικά για την ψυχική ευεξία των ηλικιωμένων. «Έχουμε μία σημαντική συσχέτιση. Αυτοί που ζουν στις αγροτικές περιοχές, έχουν σύμφωνα με τους δείκτες μία μέτρια γήρανση, ενώ αυτοί που ζουν εντός του αστικού ιστού του Ρεθύμνου έχουν καλύτερη γήρανση και αυτή η σχέση είναι σημαντικά καλύτερη. Αυτό σημαίνει ότι οι ζώντες μέσα στην πόλη έχουν σημαντικά καλύτερα γεράματα. Η απόδοση είναι υπόθεση, πιθανότατα και σε σχέση με τη βιβλιογραφία, επειδή οι υπηρεσίες υγείας έχουν αναδυθεί στις πόλεις και τα χωριά έχουν αποκοπεί, δηλαδή αυτοί που ζουν στα χωριά έχουν προβλήματα με τις υπηρεσίες υγείας και με τα υποστηρικτικά δίκτυα και παροχές είναι χαμηλότερες σε σχέση με την πόλη, έχουν και δυσκολότερη ζωή. Αναγκάζονται να πάνε στην πόλη του Ρεθύμνου. Αυτό σημαίνει ότι η πόλη παρέχει πολύ περισσότερες υπηρεσίες και παροχές. Οι πόλεις παρέχουν πλέον πολύ περισσότερες υγειονομικές και πολιτιστικές – κοινωνικές υπηρεσίες σε σχέση με τα χωριά που μάλλον μας δείχνει ότι είναι εγκαταλελειμμένα από την πολιτεία, όχι από τους ίδιους τους ανθρώπους, σε σχέση με τις κοινωνικές παροχές», κατέληξε ο κ. Κλεισιάρης.
