Στο προηγούμενο δημοσίευμα (Ρεθ. Νέα 18.7.2026), διαπιστώσαμε ότι μελετώντας τις διαθέσιμες συμβολαιογραφικές πράξεις με βάση το ευρετήριο του Ι. Νικολακάκη, προκύπτουν αξιόλογες πληροφορίες, τόσο για την κοινωνική και οικονομική ανασφάλεια των μουσουλμάνων της περιοχής του Μυλοποτάμου, όσο και για τις οικονομικές τους δραστηριότητες, τις σχέσεις των ισχυρότερων με τα ασθενέστερα κοινωνικά στρώματα, τις οικογενειακές πρακτικές διαχείρισης περιουσιών και, γενικότερα, τις οικονομικές σχέσεις μεταξύ των κατοίκων της περιοχής.
Η παρουσία των μουσουλμάνων στα συμβόλαια είναι συχνή και η αναφορά προσώπων κατά επάγγελμα και τόπο διαμονής καθιστά εφικτή την περαιτέρω ανάλυση στοιχείων που περιέχονται στο οθωμανικό κατάστιχο αποζημιώσεων καταστροφής περιουσιών Μυλοποτάμου. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον δε, παρουσιάζουν τα στοιχεία εκείνα που σχετίζονται με τη φυγή των μουσουλμάνων πριν από τα γεγονότα του 1889, τα οποία μπορούν να συσχετιστούν με αντίστοιχά τους για τις επόμενες δεκαετίες, όταν η βία σε βάρος των μουσουλμάνων της υπαίθρου θα έχει σαφή στόχο την ιδιοποίηση των περιουσιών τους.
Το ευρετήριο του Νικολακάκη περιλαμβάνει περίπου 500 περιλήψεις πράξεων των ετών 1883-84, περίοδο έντασης μεταξύ των δύο θρησκευτικών κοινοτήτων. Η ανασφάλεια του μουσουλμανικού στοιχείου αποτυπώνεται τόσο σε αιτήσεις προς τη διοίκηση, όσο και στις εφημερίδες, ενώ μεγάλο ποσοστό δικαιοπραξιών αφορούν σε πώληση ακίνητης περιουσίας, με την πλειονότητα των συμβαλλόμενων να είναι μουσουλμάνοι πωλητές και χριστινοί αγοραστές.
Η οικονομική και κοινωνική πίεση σε βάρος των μουσουλμάνων είχε ως συνέπεια τη φυγή τους από την περιοχή ή τον εκχριστιανισμό όσων παρέμεναν μεταξύ ισχυρών χριστιανικών πληθυσμών. Ο Πεπονάκης, ο οποίος σε μεγάλο βαθμό δέχεται το ερμηνευτικό σχήμα των κρυπτοχριστιανών, υπονοεί ότι, στη δεκαετία του 1880 οι ατομικοί εκχριστιανισμοί συνδέονταν περισσότερο με τη μειονεκτική πλέον θέση των μουσουλμάνων στο νησί, παρά με τον κρυπτοχριστιανισμό (Πεπονάκης, Μανόλης Γ., «Εξισλαμισμοί και επανεκχριστιανισμοί στην Κρήτη (1645- 1899)», Νέα Χριστιανική Κρήτη, Ρέθυμνο 1997, σ. 118). Αποτέλεσμα αυτής της πρακτικής υπήρξε η δημογραφική συρρίκνωση του μουσουλμανικού πληθυσμού του Μυλοποτάμου έως τα τέλη της δεκαετίας του 1880. Το 1889 η μουσουλμανική παρουσία είχε περιοριστεί γεωγραφικά στις πεδινές περιοχές, δυτικά του νοητού άξονα Αβδανιτών-Σκεπαστής.
ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΔΙΑΜΑΧΗ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΗ ΚΙΝΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟ ΚΙΝΗΜΑ ΤΟΥ 1889
Την περίοδο 1878 – 1889 στην Κρήτη κυριαρχούν τα κομματικά πάθη ανάμεσα στις δύο παρατάξεις που διεκδικούν την πολιτική εξουσία: από τη μια πλευρά οι Συντηρητικοί ή Καραβανάδες, με αρχηγό τον Μίνω Ησυχάκη και συναρχηγό τον Χασάν Καουρζαδέ), από την άλλοι οι Φιλελεύθεροι ή Ξυπόλητοι, με αρχηγό Κων/νο Μητσοτάκη και συναρχηγό τον Αχμέτ Αργυράκης. Με τους δεύτερους πολιτεύεται ήδη ο Ελευθέριος Βενιζέλος.
Οι οπαδοί των δύο κομμάτων διακατέχονται από φανατισμό και συχνά επιδίδονται σε πράξεις βίας. Ο ανταγωνισμός τους εντάθηκε μετά την εκλογική νίκη των Φιλελευθέρων για τη γενική συνέλευση του 1888. Οι συντηρητικοί τότε, θεωρώντας τον γενικό διοικητή Σαρτίνσκη πασά υπεύθυνο για την ανάληψη δημοσίων θέσεων από τους πολιτικούς του αντιπάλους, δημιουργία προβλήματα στη διοίκηση, με στόχο την αντικατάστασή του. Γράφει τότε ο Ελ. Βενιζέλος σε ιδιόγραφο κείμενό τουι:
«….η εντός δεκαετίας αντικατάστασις πέντε Διοικητών, παρά ρητήν διάταξιν της Συμβάσεως της Χαλέπας, καθ’ ήν ο Γενικός Διοικητής διορίζεται διά μίαν πενταετίαν, αποδεικνύει πόσον το ζήτημα τούτο συνετέλεσεν εις τους τόσους κλονισμούς της δημοσίας τάξεως εν Κρήτη, και ότι, εν τούτοις, μένει άλυτον». (Ι. Μανωλικάκης, «Η Κρητική επανάστασις του 1889, ένα άγνωστο ιδιόγραφο κείμενο του εθνάρχου»).
Στις επόμενες εκλογές, τον Απρίλιο 1889, οι Φιλελεύθεροι νίκησαν ξανά με μεγάλη διαφορά και ο Βενιζέλος εκλέχθηκε πρώτη φορά πληρεξούσιος Κυδωνίας.
Ως αντίδραση στην ήττα τους, οι Συντηρητικοί κατέθεσαν ψήφισμα (6 Μαΐου 1889) κηρύσσοντας την Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα – πράξη που δήλωνε την έναρξη νέου επαναστατικού κινήματος, το οποίο κλιμακώθηκε μέσα σε δυσμενείς συνθήκες. Η ελληνική κυβέρνηση του Χαρίλαου Τρικούπη δήλωσε την αντίθεσή της και αποκήρυξε την επανάσταση. Η οθωμανική διοίκηση αντέδρασε βίαια, επιβάλλοντας στρατιωτικό νόμο και ανακαλώντας όλες τις διατάξεις της Σύμβασης της Χαλέπας.
Έτσι, στο νησί για μιά εξαετία (1890-1895), επικράτησε καθεστώς τρομοκρατίας με σφαγές, λεηλασίες, βαρύτατη φορολογία και όλες τις τραγικές καταστάσεις παλαιότερων ετών –καθεστώς δηλαδή σοβαρής οπισθοχώρησης σε σχέση με τα όσα είχαν κατακτηθεί από το 1868 κ.ε..
ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΚΑΤΕΣΤΡΑΜΜΕΝΩΝ ΠΕΡΙΟΥΣΙΩΝ ΣΤΟΝ ΜΥΛΟΠΟΤΑΜΟ
Η επιτροπή εκτίμησης καταστροφών της επαρχίας Μυλοποτάμου (Milopotamo kazasi kesif komisyonu), συνήλθε στο κτίριο της διοίκησης Ρεθύμνου στις 12 Φεβρουαρίου 1891, με Πρόεδρο τον καϊμακάμη Καλοειδά εφέντη και μέλη τους Χουσεΐν Μουραμπουτάκη και Αντώνη Σαρρή, στελέχη της διοίκησης. Μετείχαν ακόμη οι κρατικοί υπάλληλοι και μέλη του συμβουλίου της επαρχίας Μυλοποτάμου, Χουσεΐν Ορφανουδάκης και Γιάννης Μπιράκης ως καταμετρητές, καθώς και οι πάρεδροι του ειρηνοδικείου Μολά Μουσταφά Μεμισογλουδάκης και Νικόλαος Μελιδόνης, έμπορος από το Καστέλι.
Τους παραπάνω πλαισίωναν δύο εκτιμητές των ζημιών, ένας χριστιανός κι ένας μουσουλμάνος, από τα χωριά Αχλαδέ και Σιριπιδιανά αντίστοιχα, που ορκίστηκαν να υποστηρίζουν το δίκαιο κατά την αποτόμηση των ζημιών. Τα μέλη της επιτροπής θα λάμβαναν ημερήσια αποζημίωση 30 γροσίων, οι εκτιμητές και ο γραμματέας από 25.
Οι οδηγίες του σχετικού διατάγματος προέβλεπαν την ονομαστική καταγραφή των δικαιούχων αποζημίωσης για οικοδομές και ελαιόδεντρα. Η εκτίμηση επί των ελαιοδέντρων θα γινόταν με βάση την ηλικία τους. Από το συνολικό κατάστιχο κάθε επαρχίας, η εξελεγκτική επιτροπή της διοίκησης Ρεθύμνου
ήταν υποχρεωμένη να τηρήσει αντίγραφα για κάθε δήμο (nahiye) χωριστά, και στις δύο γλώσσες.
Το κατάστιχο Μυλοποτάμου περιέχει τις εκτιμήσεις για οικοδομές και ελαιόδεντρα, ενώ στο Τούρκικο Αρχείο Χανίων σώζονται και δύο αντίγραφα καταστροφών οικοδομών του αναλυτικού καταστίχου, των ναχιγιέδων Μελιδονίου και Μαργαριτών, με χρονολογία 12 Αυγούστου 1307 (1891).
Οι αποζημιώσεις κάλυπταν σπίτια, ελαιοτριβεία και άλλες παραγωγικές μονάδες, τεμένη και ελαιόδεντρα. Το είδος της ζημιάς χωριζόταν σε δύο κατηγορίες: καταστροφή ή ερείπωση και εμπρησμός. Ο προσδιορισμός του είδους της καταστροφής συνεπαγόταν ανάλογο τρόπο υπολογισμού της αποζημίωσης.
ΕΝΑΡΞΗ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗΣ ΤΩΝ ΖΗΜΙΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΝΤΑΛΑΜΠΕΛΛΟ. Η ΕΓΚΑΤΑΛΕΙΨΗ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ
Το πρώτο χωριό που εκτιμήθηκε ήταν το Νταλαμπέλλο και η επιλογή δεν έγινε τυχαία, αφού δύο μέλη της επιτροπής και ο γραμματέας του λογιστηρίου κατάγονταν από εκεί: ο βοηθός του προέδρου, Χασάν Μουραμπουτάκης (ο οποίος μάλιστα τον αντικατέστησε μόνο στην εκτίμηση του χωριού Νταλαμπέλλο, ενώ στα υπόλοιπα χωριά υπογράφει ο Καλοειδάς), ο διοικητικός σύμβουλος Χουσεΐν Ορφανουδάκης και ο γραμματέας, και συγγενής του προηγούμενου, Ιμπραήμ Ορφανουδάκης.
Το Νταλαμπέλλο βρίσκεται βορειοανατολικά των Αγγελιανών, σε μια από τις ευφορότερες περιοχές του Κάτω Μυλοποτάμου. Οι κάτοικοι, που ασχολούνταν κυρίως με τη γεωργία, εγκατέλειψαν στο κίνημα του 1889 το χωριό τους, το οποίο, όπως φαίνεται από τις αποζημιώσεις, λεηλατήθηκε. Καταστράφηκαν 19 σπίτια, δύο από τα οποία πυρπολήθηκαν. Το ένα από αυτά ήταν του χριστιανού Μάρκου Σαριδάκη. Εκτιμήθηκε δύο εβδομάδες μετά
και καταγράφτηκε σε ξεχωριστό κεφάλαιο του καταστίχου. (“Dalonbelo karyesine mahsus tahribatin maba’ di” T.A.X., A.A.K. 2868, 14). Tο ποσό που εγκρίθηκε ως αποζημίωση ισοδυναμούσε με τη συνολική αξία σχεδόν όλων των υπόλοιπων καταστροφών στο χωριό: 15.935 γρόσια, έναντι 13.865 για τα υπόλοιπα σπίτια. Πιθανότερη ερμηνεία της μεγάλης διαφοράς, το γεγονός ότι ο Σαριδάκης μάλλον δεν πήρε ξυλεία από το κράτος ούτε αποζημίωση από τους θύτες.
Αντίθετα, στην καταληκτική πρόταση με την οποία επικυρώνονται οι εκτιμήσεις των ζημιών για τα υπόλοιπα σπίτια του χωριού, σημειώνεται ότι αφαιρέθηκε η αξία του συμβιβασμού και της ξυλείας.
Οι αποκλίσεις στα ποσά που εγκρίθηκαν για τους υπόλοιπους, πλην Σαριδάκη, κατοίκους, είναι μικρότερες. Τα μεγαλύτερα ποσά (1.610 έως 2.516 γρόσια ανά σπίτι) τα εξασφάλιζαν οι «ισχυροί του χωριού», δηλαδή οι οικογένειες του βοηθού του διοικητή και των διοικητικών υπαλλήλων. Ευνοημένα φαίνονται ακόμη τα ορφανά του Αλή αγά Ορφανουδάκη και του Ισμαήλ Ιμπραΐμαγαδάκη, που ανήκαν στις ίδιες οικογένειες. Δεν αποκλείεται ωστόσο, οι υψηλές εκτιμήσεις να μην ήταν αποτέλεσμα πολιτικής επιρροής, αλλά να ανταποκρίνονταν στην κοινωνική πραγματικότητα, εφόσον οι περιουσίες των οικογενειών αυτών ήταν μεγαλύτερες και τα σπίτια τους καλύτερα. Τόσο οι Μουραμπατάκηδες όσο και οι Ορφανουδάκηδες καταγράφονται στα
συμβολαιογραφικά έγγραφα ως κτηματίες και εμφανίζονται να εκμισθώνουν περιουσίες τους σε χριστιανούς, να πουλούν κτήματα και να μεσολαβούν για υποθέσεις άλλων, χρησιμοποιώντας πιθανώς την πολιτική επιρροή και την οικονομική ισχύ τους.
Ο Ιμπραήμ Ορφανουδάκης διατηρούσε δε και το μόνο ελαιοτριβείο του χωριού, για το οποίο έλαβε αποζημίωση 1.170 γροσίων. Ο ίδιος νοίκιαζε υδρόμυλο και περιβόλι σε χριστιανούς από το Ρουμελή έναντι μεριδίου της παραγωγής.
Οι αποζημιώσεις των υπόλοιπων μουσουλμάνων του χωριού δεν ξεπερνούσαν τα 500 γρόσια. Εξαίρεση αποτελούσε το δεύτερο πυρπολημένο σπίτι του χωριού, αυτό του Αχμέτ Σκοτουλάκη, γεωργού, το οποίο εκτιμήθηκε στα 1.245 γρόσια. Ο Σκοτουλάκης έλαβε ξυλεία από το κράτος και αποκατέστησε πιθανώς τις καταστροφές από τον εμπρησμό σε μεγάλο βαθμό. Επίσης πήρε αποζημίωση 300 γροσίων για μια καμένη ελιά πιθανώς στην αυλή του
σπιτιού.
Κατά τους πρώτους 11 μήνες εφαρμογής της αύξησης των φόρων χαρτοσήμου, αλατιού και καπνού, συγκεντρώθηκε το ποσό των 847.188 γροσίων, από το οποίο αφαιρέθηκαν 67.188 γρόσια για τα έξοδα των επιτροπών. Τα υπόλοιπα μοιράστηκαν στις επαρχίες κατ αναλογία των εκτιμήσεων αποζημιώσεων.
Στο Νταλαμπέλλο κατοικούσαν 64 μουσουλμάνοι και δύο ή τρείς χριστιανικές οικογένειες. Δύο χριστιανοί που εντοπίζονται σε σχετικές με το χωριό δικαιοπραξίες πριν το 1890 καταγράφονται ως κτηματίες (Ι.Φραγκιαδάκης και Ι. Στεφαντωνάκης)
Μετά τη φυγή των μουσουλμάνων, το 1898, το χωριό εγκαταλείφθηκε και οι καλλιέργειες πέρασαν στα χέρια χριστιανών. Σήμερα είναι ακατοίκητο. Σώζονται ερείπια λίγων κτιρίων ενώ η περιοχή είναι γεμάτη με ελαιοκαλλιέργειες.
ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ ΣΤΑ ΓΥΡΩ ΧΩΡΙΑ
Στην καταγραφή του 1889 περιλαμβάνονται δύο κατεστραμμένα τζαμιά στο Μυλοπόταμο. Οι αναλυτικές εκτιμήσεις του 1891 συμπίπτουν με αυτήν: δύο είναι τα τζαμιά που λαμβάνουν αποζημίωση στο Μυλοπόταμο, αυτό στο Νταλαμπέλλο και ένα στο Πέραμα. Για το τζαμί στο κοντινό Ρουμελή δεν υπάρχει κάποια αναφορά. Στα γειτονικά Αγγελιανά καταστράφηκαν τέσσερα μουσουλμανικά σπίτια, αριθμός που αντιστοιχεί σε αυτόν των μουσουλμανικών οικογενειών του χωριού κατά την απογραφή του 1889.
Ανάλογη εικόνα δίνουν οι εκτιμήσεις στα περισσότερα από τα χωριά που υπέστησαν καταστροφές, δηλ. ο αριθμός των κατεστραμμένων σπιτιών συμπίπτει με αυτόν των μουσουλμανικών οικογενειών.
Στις Πασαλίτες καταστράφηκαν επτά σπίτια κι ένα ελαιοτριβείο, στα Σιριπιδιανά τέσσερα σπίτια κι ένα ελαιοτριβείο πυρπολήθηκε, στην Αλφά ερειπώθηκαν έξι σπίτια , στους οικισμούς Πρίνος, ΚαΪναρτζέ και Βιράν Επισκοπή ερειπώθηκαν 10 σπίτια. Ο πληθυσμός των παραπάνω χωριών δεν ξεπερνούσε τις 40 μουσουλμανικές οικογένειες κατά την απογραφή του 1881. Κατά το κίνημα του 1889 καταστράφηκαν 32 σπίτια. Σύμφωνα με τα στοιχεία που συγκεντρώθηκαν έως τον Νοέμβριο του 1889, σε όλη την Κρήτη 6.440 ήταν τα νοικοκυριά μουσουλμάνων που υπέστησαν καταστροφές και 2.456 τα
νοικοκυριά χριστιανών. Ζημιές υπέστησαν επίσης 57 τζαμιά και 14 εκκλησίες, καθώς και 37 μουσουλμανικά και 115 χριστιανικά σχολεία.
ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΧΩΡΙΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΕΣ
Δεν σημειώθηκαν καταστροφές μουσουλμανικών περιουσιών στα χωριά Δαμαβόλου, Κρασούνα, Καλανταρέ, Λαγκά, Επισκοπή, Ρουμελή, Σκεπαστή και Σκουλούφια, όπου κατοικούσαν άλλες 97 οικογένειες μουσουλμάνων. Η πιθανότερη ερμηνεία σχετίζεται με τη στάση των χριστιανών κατοίκων, που φρόντισαν ή μπόρεσαν να προστατέψουν τις εγκατελειμένες περιουσίες των μουσουλμάνων συγχωριανών τους. Αποζημιώσεις εγκρίθηκαν και για δέκα συνολικά χριστιανούς της επαρχίας Μυλοποτάμου. Σε άλλες περιοχές της Κρήτης, όπως η Σητεία, η Ιεράπετρα αλλά και τα Σφακιά, δεν καταγράφονται καθόλου καταστροφές κτιρίων. Η Πύλη, αδυνατώντας να πληρώσει άμεσα αποζημιώσεις, περιορίστηκε αρχικά σε αποστολή ξυλείας (σύμφωνα με τον Biliotti, η κυβέρνηση έστειλε 58.000 κομμάτια ξύλου για την επισκευή των σπιτιών), ρυζιού και σιταριού για τους πληγέντες.
Το νησί αποδεικνυόταν ζημιογόνο οικονομικά για την κεντρική κυβέρνηση, καθώς πέραν των τελωνειακών δασμών, μέρος των οποίων κατέληγε στο κεντρικό θησαυροφυλάκιο, και των έμμεσων φόρων καπνού, αλατιού και χαρτοσήμου, όλα τα υπόλοιπα έσοδα εισπράττονταν από το δημόσιο ταμείο του νησιού. Επιπλέον, η Πύλη κάλυπτε τα ελλείματα του προϋπολογισμού του νησιού έως το 1887, επιστρέφοντας τα μισά τελωνειακά έσοδά του στην τοπική διοίκηση. Η κεντρική κυβέρνηση πλήρωνε ακόμη όλες τις στρατιωτικές δαπάνες φρουρών, πλοίων και στρατιωτικών κτιρίων.
Η απόδοση αποζημιώσεων θα επιβάρυνε περαιτέρω τον οικονομικό προϋπολογισμό, οπότε αναζητήθηκε τρόπος να εξοικονομηθεί ποσό 60.000 λιρών για την αποζημίωση ελιών και σπιτιών. Κατόπιν πρότασης των προξένων, των μουσουλμάνων προκρίτων και των χριστιανών εκπροσώπων Χανίων και Σφακίων, αποφασίστηκε η αύξηση των φόρων που προοριζόταν για την κεντρική διοίκηση, δηλαδή αλατιού, καπνού και χαρτοσήμου –αύξηση
που εκτιμήθηκε ότι θα μπορούσε να εξασφαλίσει, μέσα σε μια τετραετία, το απαιτούμενο ποσό.
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Τα στοιχεία που προκύπτουν από την καταγραφή των κατεστραμμένων σπιτιών κλπ όσο και από τις πωλήσεις περιουσιακών στοιχείων στην περιοχή, μαρτυρούν πως η φυγή των μουσουλμάνων από την ύπαιθρο είναι αποτέλεσμα της επιθετικότητας των χριστιανών –επιθετικότητας με πολιτικά και οικονομικά κίνητρα, όπως υποδεικνύει το πολιτικό πλαίσιο του κινήματος του 1889, και η συστηματική καταστροφή και λεηλασία των μουσουλμανικών περιουσιών.
Οι χριστιανοί του νησιού μετέτρεψαν σταδιακά την όποια μειονεκτική θέση τους σε πλεονεκτική, συρρικνώνοντας οικονομικά και πληθυσμιακά το μουσουλμανικό στοιχείο. Άλλωστε, η σύμβαση της Χαλέπας (1878) επιτάχυνε την ανατροπή της προηγούμενης ισορροπίας: μετά από αυτήν, η πίεση σε βάρος των μουσουλμάνων της υπαίθρου εντάθηκε, με αποκορύφωμα τα κινήματα των ετών 1889 και 1896-98, κατά τα οποία οι χριστιανοί στράφηκαν κατά των ιδιοκτησιών των μουσουλμάνων της υπαίθρου. Η κοινωνική δυσαρέσκεια που προϋπήρχε, με όχημά της τον εθνικισμό, στόχευε στην αναδιανομή του πλούτου παράλληλα με τη διεκδίκηση μεγαλύτερου μεριδίου στην πολιτική διαχείριση και την εκμετάλλευση των οικονομικών πόρων.
