Σε προηγούμενο δημοσίευμα (Ρ.Ν. φ. 20-12-2025), αναφερθήκαμε στο σύστημα υδροδότησης της πόλης του Ρεθύμνου κατά την Ενετική περίοδο.
Στη συνέχεια θα εστιάσουμε στη μελέτη του ρόλου του νερού και θα παρουσιάσουμε τα βασικά στοιχεία του συστήματος διανομής του κατά την Οθωμανική περίοδο (1646-1898), καθώς και στη θέση που αποκτούν οι κρήνες στη δομή της πόλης και το ρόλο τους ως μέσο κοινωνικοποίησης.
Δεν μπορεί να μην τονιστεί εξαρχής η σημασία του νερού στον Ισλαμικό πολιτισμό ως μέσο θρησκευτικού καθαρισμού: οι Μουσουλμάνοι, πριν από κάθε μια από τις πέντε ημερήσιες προσευχές τους, πλένουν τα χέρια, τα πόδια, τα αυτιά και το στόμα τους.
ΤΟ ΝΕΡΟ ΣΤΟ ΡΕΘΥΜΝΟ ΤΩΝ ΟΘΩΜΑΝΩΝ
Τον καιρό του σουλτάνου Ιμπραήμ Χαν (1640 – 1647), επί των ημερών του οποίου καταλήφθηκε και η πόλη του Ρεθύμνου από τους Οθωμανούς, το σύστημα ύδρευσης της πόλης ανακατασκευάστηκε, με βασική πάντα πηγή ύδρευσης τη «μάννα του νερού», στον Αγ. Ιωάννη. Σύμφωνα με τον Παύλο Βλαστό, η πηγή βρίσκεται «έξω της πόλεως Ρεθύμνης, εις μεσημβρινόν φάραγκα της Τρυπητής, εξ ής διοχετεύονται τα άφθονα ύδατα εις την πόλιν Ρεθύμνης».
Το 1646 λοιπόν, όταν οι Οθωμανοί με επικεφαλής τον Γαζή Χουσεΐν πασά καταλαμβάνουν το Ρέθυμνο, αρχίζει ο σταδιακός «εξοθωµανισµός» του αστικού χώρου: καθολικές εκκλησίες µετατρέπονται σε τζαµιά ενώ νέα κτίρια, καθώς και λαϊκές κρήνες και χαµάµ κάνουν την εμφάνισή τους.
Ο Γαζή Χουσεΐν οργανώνει µια νέα άρχουσα τάξη µε µουσουλµάνους και κάποιους Ενετούς Ρεθεµνιώτες, γόνους της παλιάς άρχουσας τάξης, που έχουν αλλαξοπιστήσει. Χωρίζει την επαρχία του Ρεθύµνου σε 355 τιµάρια και τα µοιράζει στην τάξη αυτή. Ένας συνολικός απολογισµός του κτηριακού πλούτου της πόλης κατά την οθωµανική περίοδο περιλαµβάνει 2 σχολεία, 150 καταστήµατα, 3 χάνια, 3 ιµαρέτια, 13 χαµάµ, 1 κάστρο, 1 λιµάνι, 3 πύλες, τουλάχιστον 5 τζαµιά, πλατείες και το αµυντικό τείχος.
Η νέα θρησκεία που εγκαθίσταται στη περιοχή συνδέεται στενά µε τη χρήση του νερού, καθώς µία τουλάχιστον κρήνη είναι απαραίτητη σε κάθε τζαµί για το πλύσιµο των πιστών πριν από κάθε προσευχή. Αυτό το γεγονός, σε συνδυασµό µε την εγκατάσταση στην πόλη και νέου πληθυσµού, δηµιουργεί µια νέα πραγµατικότητα, όπου το νερό δεν επαρκεί για τις νέες ανάγκες της.
Οι Οθωµανοί ανακατασκευάζουν το 1648 το υδραγωγείο, µε τοπικές επισκευές των σπασµένων σωλήνων και την κατασκευή µιας νέας δεξαµενής στη θέση που καταλαµβάνει το Τζαµί του Βελή Πασά (Τζαµί του Μασταµπά), καθώς η παλιά δεξαµενή στο Φόρο έχει καταστραφεί. Η θέση αυτή στο Μασταµπά αποκτά µεγάλη σηµασία καθώς εκεί στρατοπεδεύουν οι Οθωμανοί κατά την πολιορκία της πόλης, διακόπτοντας παράλληλα την υδροδότηση της.
Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΤΥΟΥ ΥΔΡΕΥΣΗΣΗ. ΑΝΑΦΟΡΕΣ ΠΕΡΙΗΓΗΤΩΝ
Το 1700 ο περιηγητής Joseph Pitton de Tournefort επισκέπτεται την πόλη και, µεταξύ άλλων, παρατηρεί και την κατάσταση στην οποία βρίσκεται το δίκτυο ύδρευσης. Γράφει ότι «το περισσότερο νερό χάνεται στον δρόµο από διαρροές του δικτύου, µέχρι να φτάσει στη πόλη», γεγονός που υποδεικνύει ότι το υδραγωγείο υπολειτουργεί, παρ’ όλες τις ενέργειες αναβάθµισής του. Το 1739 ο περιηγητής Richard Pococke καταγράφει σοβαρά προβλήµατα στη διαχείριση των αστικών λυµάτων.
Δύο αιώνες αργότερα, το 1892, το σύστημα ύδρευσης της πόλης είχε κατερειπωθεί και το νερό θεωρήθηκε μολυσμένο, αφού ξέσπασε επιδημία χολέρας. Έτσι, τα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας έμελλε να κατασκευαστεί, μέσα σε 17 μήνες, το μεγαλύτερο έργο υδροδότησης της πόλης.
Πολύ πιό πριν, το 1783-84, στα γειτονικά Χανιά, ο τότε διοικητής Αλή Πασάς, είχε διατάξει τη δημιουργία ενός νέου δικτύου αγωγών που διοχέτευε μεγάλη ποσότητα τρεχούμενου νερού στις βρύσες της πόλης, μια πράξη που του χάρισε το παρατσούκλι «Su Yolcu», δηλαδή εργάτης των υδροσωλήνων (Yiannis Spyropoulos, «Running water for the officials, rainwater for the poor: symbolic use and control of water in early modern Ottoman Crete»).
Το 1889, όταν ξεσπά επιδηµία χολέρας, το Οθωµανικό κράτος µεριµνά για τη δηµόσια υγεία, έχοντας ήδη εκπαιδεύσει ένα σώµα χαµηλόβαθµων κρατικών υπαλλήλων, οι οποίοι από τη πρωτεύουσα µεταβαίνουν σε µικρότερες πόλεις, μεταξύ άλλων και σε αυτές της Κρήτης.
Η ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΕΡΓΟΥ ΥΔΡΕΥΣΗΣ
Στο πλαίσιο αυτό, και έχοντας πλέον λάβει χώρα οι µεταρρυθµίσεις του Tanzimat, σχεδιάζεται και υλοποιείται το σηµαντικότερο ως τότε έργο ύδρευσης της πόλης, που αποτελεί την δεύτερη φάση του Οθωµανικού υδραγωγείου. Το έργο αυτό θα πραγµατοποιηθεί την εποχή που ο Μαχµούτ Τζελαλαδίν πασάς είναι γενικός διοικητής στο νησί.
Ο µηχανικός Μιχαήλ Σαββάκης υπογράφει στις 11 Μαΐου 1892 το νέο σχέδιο ύδρευσης, που έχει ως αφετηρία και πάλι την πηγή «Μάνα του νερού», ενώ εισάγει την καινοτοµία, για την περιοχή, της χρήσης χαλύβδινων σωλήνων.
Το δίκτυο ακολουθεί εν µέρει την υφιστάμενη έως τότε όδευση, επεκτείνεται όµως, καθώς προστίθενται σε αυτό νέοι κλάδοι, και αποκτά συνολικό µήκος 3.530 µέτρων. Στη θέση του Μασταµπά κατασκευάζεται µια νέα δεξαµενή, χωρητικότητας 702 κυβικών µέτρων, που φαίνεται να ενσωµατώνει κατασκευαστικά την παλαιά δεξαµενή στη θέση αυτή.
Το έργο ολοκληρώθηκε μέσα σε 17 µήνες, στα τέλη του 1893. Χρειάστηκαν για την κατασκευή του 165 τόνοι χαλύβδινων σωλήνων και το συνολικό κόστος του ανήλθε σε 10.000 χρυσές οθωµανικές λίρες.
Το σύστημα δεξαμενών που κατασκεύασαν οι Οθωμανοί στον Μασταμπά, σώζεται σήμερα και φέρει τοποθετημένες στην ανατολική και τη βόρεια πλευρά του, αντίστοιχα, δυο επιγραφές τις οποίες και παραθέτουμε εδώ σε μετάφραση από τα οθωμανικά:
Χρονολογία κατασκευής της δεξαμενής, 1310 (1892/93)
Χρονολογία κατάκτησης του Ρεθύμνου, 1055 (1645/46)
«Αυτό το γλυκό νερό, χάρη στο οποίο ζει το Ρέθυμνο, είναι το Βακούφι (αφιέρωμα) και αγαθοεργό καθίδρυμα του πορθητή του Ρεθύμνου, του αοιδίμου σουλτάνου Ιμπραΐμ Χαν, ας τον συγχωρεί [ο Θεός].
Για την ψυχή του που αγαλλιάζει, με τη χάρη του Θεού».
Αμπντουλχαμίτ Χαν γιος Αμπντουλμετζίτ, πάντοτε νικητής, γαζής, (μαχητής).
Αυτό το νέο κτίριο λύτρωσε τους διψασμένους του Ρεθύμνου, όπως η δεξαμενή Κεβσέρ. Τη δοξασμένη χρονολογία την έγραψε στο βαλιλίκι (γενική διοίκηση): 1310 (1892/93)
Η δεξαμενή με το νερό της ζωής για τους διψασμένους θεμελιώθηκε εκ νέου και αποπερατώθηκε επί μουτασερίφη (διοικητή) Ρεθύμνου Νουσρέτ μπέη Σερμέτ αγά-ζαντέ από τα Χανιά.
ΤΑ ΕΓΚΑΙΝΙΑ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΑΤΑ ΤΟΥ ΤΟΠΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ
Τα εγκαίνια του έργου λαµβάνουν χώρα τον Νοέµβριο του 1893 στη δεξαµενή του Μασταµπά, µέσα σε ένα γενικότερο κλίµα ευφορίας, καθώς ο λαός περίµενε την πολυπόθητη πρόσβαση σε φρέσκο πόσιµο νερό.
«Τα εγκαίνια… παρετάθησαν µέχρι την δωδεκάτην εσπερινήν µε δείπνον, κατά το οποίον ανέκρουσεν η στρατιωτική µουσική διάφορα εκλεκτά τεµάχια και ερρίφθησαν πολυάριθµα και πολύχρωµα πύραυλα, πυροτεχνήµατα περιβάλλοντα την πόλιν άπασαν διά φαεινής αίγλης απλέτου φωτός, εκατοντάδες δε κατοίκων λαµπαδιφορούντων προσερχόµενοι έµπροσθεν του Διοικητηρίου επανελάµβανον εν µεγάλω ενθουσιασµώ «Ζήτω ο Σουλτάνος!» και διέτρεχον την πόλιν εν αµεταπτώτω χαρά και αγαλλιάσει και λαµπαδοφορία», γράφει η εφηµερίδα «Κρήτη» στις 22 Ιανουαρίου 1894. Μπορούµε λοιπόν να φανταστούµε την εικόνα της πόλης τη µέρα εκείνη και την πληθώρα συναισθηµάτων που επικρατούν.
Προηγουμένως, «αφού έφθασεν η πομπή εν τοιαύτη θριαμβευτική, ούτως ειπείν, πορείαν εις την δεξαμενήν του ύδατος, ένθα είχον συναθροισθεί πάντες οι υπάλληλοι, οι κ.κ. Υποπρόξενοι και οι κάτοικοι της πόλεως, και εγένοντο κατανυκτικαί δεήσεις υπέρ του κραταιού ημών Μονάρχου, κατά πρώτον μεν εκ μέρους του σοφολογιωτάτου Σοπρή Εφένδη, καθηγητού της σχολής Ρουστιγιέ, είτα δε υπό της Α. Θεοφιλίας του Επισκόπου Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου, αφήρεσεν η Αυτού Εξοχότης τας ταινίας, δι’ ών ήτο δεδεμένος ο σωλήν της παρακειμένης τη δεξαμενη κρήνης, και εκρύσαντο ούτω του ύδατος, και προσενεχθέντος εις την Α. Εξοχότητα ύδατος, διά καλλιτεχνικωτάτου ποτηρίου, επί τούτω κατασκευασθέντος, ετελέσθησαν τα επίσημα εγκαίνια».
ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ
Το κόστος του έργου ανέλαβε εξ ολοκλήρου το Εφκάφιο, η Διεύθυνση δηλαδή των βακουφικών κτημάτων (αφιερωμάτων), η οποία είχε και το δικαίωμα πώλησης νερού στους δημότες.
Υπήρχαν βέβαια και απόψεις ότι, μετά από την αποπληρωμή των εξόδων του Εφκαφίου, ιδιοκτήτης και διαχειριστής του νερού της πόλης θα έπρεπε να είναι ο Δήμος, όπως συμβαίνει σε όλες τις πόλεις. Στην εφημερίδα «Αναγέννησις», σε άρθρο με τον τίτλο «Τα υδραγωγεία Ρεθύμνης» (2/3/1900), διαβάζουμε:
«Μεταξύ των νέων έργων του νέου Δημοτικού Συμβουλίου της πόλεώς μας, δέον να ή και το του ύδατος. Το ύδωρ της πόλεώς μας ανήκει εις τον Δήμον, είναι κτήμα του αδιαφιλονίκητον, και δέον να το λάβη υπό την κυριότητα και κατοχήν του. Πανταχού, εις όλας τας πόλεις, το ύδωρ ανήκει εις τον Δήμον. Το Εφκάφιον Ρεθύμνης εδαπάνησε διά την κατασκευήν του υδραγωγείου, διεχειρίσθη όμως τα εισοδήματά του και δέον μετά την αφαίρεσιν των εισπραχθέντων να πληρωθή κατ’ εκτίμησιν τα διά την κατασκευήν του υδραγωγείου και την εν τη πόλει διοχέτευσιν αυτού δαπανηθέντα ως και την αξίαν των σωλήνων κλπ.».
Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΓΙΑ ΑΠΟΚΤΗΣΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΟΣ ΥΔΑΤΟΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΚΑΤΟΙΚΟΥΣ
Η Μουσουλμανική Δημογεροντία έπρεπε να εγκρίνει την αίτηση του ενδιαφερόμενου προς το Εφκάφιο. Σε έγγραφο της 16/7/1903 διαβάζουμε:
Η Δημογεροντία λαβούσα υπ’ όψει τας αιτήσεις των κ.κ. Γεωργίου Μαραγκουδάκη, Αλή Καραβιτάκη, Σαφτέρ Κλαψαράκη, Χαϊδέρ Χατζημπεκυράκη, Μουσταφά Σουφαλιδάκη, Γεωργίου Σκουλούδη, Ναμή Τσιτσεκάκη, αδελφών Χασάν και Ουλβή Κονταξάκη και Χασάν Κλαρωνάκη, δι’ ών ζητούν, οι μεν επτά πρώτοι να αγοράσουν ανά ημίσειαν μασούραν ύδατος έκαστος, οι δε δύο τελευταίοι ανά μίαν, εις την καθωρισμένην τιμήν και συμφώνως τοις όροις της πωλήσεως.
Επειδή πλέον του ημίσεως των προϋπολογισθεισών μασουρών της Δεξαμενής μένουν απώλητοι μέχρι σήμερον,
Αποφασίζει
Όπως πωληθώσι πέντε και ημίσεια μασούρα ύδατος εκ του πηγαίου ύδατος της πόλεως εις τους ως άνω αγοραστάς, ανατίθησι τω Διευθυντή των Μουσουλμανικών Θρησκευτικών Ιδρυμάτων Ρεθύμνης όπως ενεργήση τα δέοντα και νόμιμα προς πώλησιν του ύδατος και ανατίθησι και τω κ. Προέδρω της Δημογεροντίας όπως διαβιβάση την παρούσαν προς τον κ. Νομάρχην Ρεθύμνης προς έγκρισιν συμφώνως τω 34 άρθρω του υπ’ αριθ. 434 νόμου.
Ο Πρόεδρος – Τα Μέλη.
Στη συνέχεια, και μετά από τις σχετικές εγκρίσεις και την πληρωμή του δικαιώματος για ένα χρόνο, ο Διευθυντής του Εφκαφίου έστελνε επιστολή στον Υδρονόμο, όπως στο παρακάτω έγγραφο:
Γνωρίζομεν υμίν διά τα περαιτέρω ότι ο κ. Στυλ. Χουρδάκης ηγόρασεν ημίσειαν μασούραν ύδατος εκ του υπό την κυριότητα της Διευθύνσεως των Ιδρυμάτων Ρεθύμνου, δυνάμει του υπ’ αριθ. 3373 τεύχους 39 της 13/12/1922 διπλοτύπου, όπως ρέει εις το εισώγειον μέρος του κατά την οδόν Λιμένος (σημ. Νεάρχου) κειμένου υπ’ αριθ. 4 μαγαζείου του.
Ο Διευθυντής.
η μοναδα μετρησησ του νερου και το κοστοσ της
Μονάδα μέτρησης του ύδατος στην Κρήτη ήταν η μασούρα, υποδιαίρεση του λουλέ: 1 λουλές = 8,5 οκάδες νερό ανά λεπτό της ώρας = 4 μασούρες.
Συνεπώς, η μασούρα αντιστοιχούσε σε 2 οκάδες και 50 δράμια νερό ανά λεπτό της ώρας.
Σε έγγραφο έγκρισης από τον Νομάρχη για δικαίωμα ύδατος, με ημερομηνία 22/11/1922, αναφέρονται ως αιτούντες για μισή μασούρα, ο Ιεροδίκης Ιβραήμ Φεβζή Τουτουντζιδάκης, κάτοικος οδού Μέσης 41 (Αραμπατζόγλου), και ο Μουσταφάς Κεμάλ Καρατζεδάκης, Διευθυντής του Εφκαφίου, κάτοικος οδού Ενώσεως 67 (Νικηφόρου Φωκά).
Το κόστος της μισής μασούρας ανέρχεται το 1922 σε 126,5 δρχ, δηλαδή η μία μασούρα κόστιζε πλέον 253 δρχ.
ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΓΙΑ ΑΠΟΦΥΓΗ ΜΟΛΥΝΣΗΣ
Σε έγγραφο με ημερομηνία 20/8/1923, ο Δήμαρχος Μενέλαος Παπαδάκης υπενθυμίζει στον Διευθυντή του Εφκαφίου ότι έχουν γίνει ορισμένες εργασίες «προς εξυγίανσιν και προστασίαν από πάσης μολύνσεως της δεξαμενής υδρεύσεως της πόλεως» και του ζητά να καλύψει αυτά τα έξοδα για:
- Προμήθεια λίθων αργών 6 κυβικών 3
- Κτίσιμο περιφράγματος
- Ισοπέδωσις, κατασκευή τάφρου και επιδιόρθωσις οδού
- Κατασκευή ξύλινης θύρας
Σύνολο εξόδων 582 δρχ.
Ο ΦΟΡΟΣ ΥΔΑΤΟΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΔΗΜΟ
Υπήρχε μια μικρή επιβάρυνση ως φόρος ύδατος από το Δήμο. Στο παρακάτω έγγραφο (28/3/1913) ο Δήμαρχος Χουσνή Βακογλάκης ζητά τον κατάλογο με τους αγοράσαντες δικαιώματα ύδατος, για την είσπραξη του φόρου από τον Δήμο:
Κύριε Διευθυντά
Λαμβάνω την τιμήν να παρακαλέσω ημάς να ευαρεστηθείτε να διατάξητε όπως αποσταλή ημίν κατάλογος εμφαίνων το υπό του Εφκαφίου Ρεθύμνης από 1 Ιανουαρίου 1912 μέχρι σήμερον πωληθέν πόσιμον ύδωρ, το ονοματεπώνυμον εκάστου αγοραστού, την χρονολογίαν της αγοράς ως και το αγορασθέν ποσόν, ήτοι πόσας μασούρας ηγόρασεν έκαστος των αγορασάντων κατά το ειρημένον διάστημα, ήτοι από 1 Ιανουαρίου 1912 μέχρι τέλους Μαρτίου 1913.
Μετ’ εξαιρέτου υπολήψεως
Ο Δήμαρχος
ΘΕΜΑΤΑ ΥΔΡΕΥΣΗΣ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΣΤΟΝ ΤΟΠΙΚΟ ΤΥΠΟ
Εφημ. Αναγεννησις, 24 Μαρτίου 1900: «Η χριστιανική συνοικία στερείται ύδατος»
Υπενθυμίζομεν εις τον κ. Πρόεδρον του Εβκαφίου Ρεθύμνης ότι είνε ανάγκη να χορηγήση ύδωρ και εις τας χριστιανικάς συνοικίας διότι στερούνται τοιούτου, υποφέρουσι από λειψυδρίαν, υπεσχέθη. Φρονούμεν ότι είνε άδικον ενώ εις τας οθωμανικάς συνοικίας εις πέντε βημάτων απόστασιν να υπάρχη βρύσις, η χριστιανική να στερείται.
Παρήλθον μήνες αφ’ ής εδόθη η υπόσχεσις, και δεν εξετελέσθη.
Ομολογούμεν ότι ο κ. Πρόεδρος του Εβκαφίου δεν αναβάλλει την εκτέλεσιν της υποσχέσεώς του και την εκπλήρωσιν της δικαίας και ευλόγου απαιτήσεως των κατοίκων της συνοικίας από οπισθοβουλίαν, ή φανατισμόν, διότι οφείλομεν να ομολογήσωμεν ότι στερείται τοιούτου, αλλ’ από έλλειψιν χρημάτων. Νομίζομεν όμως ότι διά μικρού προσωρινού δανείου από την Κρητικήν Τράπεζαν προκειμένου περί τοιούτου κοινωφελούς έργου, δεν είνε αδύνατος η εξεύρεσις του αναγκαιούντος ποσού. Ελπίζομεν ότι δεν θα επανέλθωμεν.
Εφημ. κρητικη επιθεωρησις, Ιανουάριος 1915, για την ποιότητα του νερου της δεξαμενής.
Από καιρού έχει παρατηρηθεί ότι το νερό της δεξαμενής μετά βροχήν καθίσταται σχεδόν αμεταχείριστον και το χείριστον, λίαν επικίνδυνον διά την δημοσίαν υγείαν. Το τοιούτον, καθώς πληροφορούμεθα, εφείλκυσεν επί τέλους την προσοχήν της Δημοτικής μας αρχής, η οποία απεφάσισε και ανέθεσαν εις επιτροπήν εκ Δημοτικών Συμβούλων μετά μηχανικού, την επιτόπιον εξέτασιν της δεξαμενής και διόρθωσιν ενδεχομένης βλάβης αυτής.
Έχομεν πεποίθησιν ότι η ανωτέρω ενέργεια των δημοτικών μας αρχόντων θα τύχη της προσηκούσης μερίμνης διά την όσον ένεστι ταχυτέραν αποκατάστασιν των πραγμάτων εκεί όπου αι υποχρεώσεις απέναντι των φορολογουμένων δημοτών αφ’ ενός και αφ’ ετέρου η χάριν της δημοσίας υγείας επιβαλλομένη φροντίς, απαιτούν.
