Από τους καταλόγους όσων αγόρασαν δικαίωμα παροχής νερού, που είναι καταχωρημένοι στους προϋπολογισμούς του Εφκαφίου, καθώς επίσης και από αυτούς που ζητούσε ο Δήμος για να επιβάλει τον φόρο ύδατος, εντοπίζονται τα ονόματα όσων διέθεταν παροχή νερού στο σπίτι τους, που συνήθως ήταν μισή
μασούρα και έρρεε μόνο στο ισόγειο του σπιτιού. Οι περισσότεροι από τους αγοράσαντες νερό ήταν ανώτερης κοινωνικής τάξης, κτηματίες, δικηγόροι έμποροι κλπ. Παραθέτουμε μερικές λίστες:
Από τους µόλις επτά κατοίκους της πόλης που προµηθεύονται τρεχούµενο νερό στο ισόγειο του σπιτιού τους, οι έξι είναι χριστιανοί. Οι τρεις από αυτούς αγοράζουν µια ολόκληρη µασούρα ύδατος, ενώ οι άλλοι τρεις, όπως και η µουσουλµάνα Ναζλή, σύζυγος Αλή Φουρναράκη, αγοράζουν µισή µασούρα.
Από τους 17 κατοίκους της πόλης που περιλαμβάνονται στον κατάλογο, μόνον ένας, ο Γεώργιος Δρακακης,
εμφανίζεται να προμηθεύεται μια μασούρα νερού. Όλοι οι υπόλοιποι αγοράζουν μισή μασούρα.
ΑΓΟΡΑΣΤΕΣ ΝΕΡΟΥ, 1921-1922
Αγόρασαν μια μασούρα νερού οι: Γαβαλάς, Καλλοκυράκης, Τσιτσεκάκις, Δρανδάκης, Κοκολάκης, Κοβάλσκυ, Πρινιωτάκης. Αγόρασαν μισή μασούρα νερού οι: Τσουρλάκης, Σεριφάκης, Σελαμπαμπαδάκης, Μουλαδοπούλα, Αμπαδιωτάκης, Σταγάκης, Προκοπάκης, Σμπώκος, Ανδρουλιδάκης, Κλειδής, Παυλάκης Ματθαίος, Μουσαδάκης, Χουσουδοπούλα, Τσαγκαράκης, Καραλάκης, Βιστάκης, Πετούσης, Μπημπηράκης, Ρισβανάκης, Κουναλάκης, Σιγανός, Κοτσαμπασάκης, Ορφανουδάκης, Μαυροματάκης, Μαυροματοπούλα, Χατζηδάκης, Αληρεϊζάκης, Τζέλισις, Σταθάκης, Μπαλασάκης, Βερνάρδου, Παπουτσιδάκης, Βαρουχάκης, Βεϊσάκης, Τζανιδάκης, Σταυρουλάκης, Σταυριδοπούλα, Παπαδονικολάκης, Νουμανοπούλα, Καλλέργης, Σαμπανάκης,
Δραγουμανοπούλα, Χακή Μπαμπαδάκης.
Τα στοιχεία που προέρχονται από τον σχετικό ισολογισμό καταγράφουν πώληση ποσότητας 28,5 μασούρων ύδατος, που αποφέρει σύνολο εσόδων 15.608 δρχ.
Από τους 44 κατοίκους της πόλης που περιλαμβάνονται στον κατάλογο της Δ/νσης Θρησκευτικών Ιδρυμάτων, η οποία κατέχει και διαχειρίζεται τον νερό, τέσσερις αγοράζουν ποσότητα μιας μασούρας, ενώ εμφανίζεται και ένας ακόμη που προμηθεύεται μιάμιση. Όλοι οι υπόλοιποι αγοράζουν μισή μασούρα.
Η πρόσβαση σε τρεχούμενο νερό ήταν προνόμιο των εύπορων και των εχόντων εξουσία. Ο υπόλοιπος αστικός πληθυσμός εξαρτιόταν για την καθημερινή του παροχή νερού, είτε από τη συσσώρευση όμβριων υδάτων, είτε από δημόσιες βρύσες. Η κατασκευή αυτών χρηματοδοτούνταν και ελέγχονταν από τους ίδιους προύχοντες και αξιωματούχους που είχαν αποκλειστική πρόσβαση σε τρεχούμενο νερό, με στόχο την προβολή της εικόνας τους ως ευεργέτη.
Γίνεται φανερό ότι πολλές κατοικίες δεν είχαν την οικονοµική δυνατότητα σύνδεσης µε το κεντρικό δίκτυο υδροδότησης και προµηθεύονταν νερό από τις δηµόσιες κρήνες. Διατηρείται έτσι ο ρόλος της κρήνης ως µέσο προβολής και πολιτικής επιρροής του παραγγελιοδότη και ως χώρος κοινωνικοποίησης των κατοίκων της γειτονιάς. Οι δηµόσιες κρήνες συχνά φέρουν επιγραφές µε το όνοµα του χρηµατοδότη και την ηµεροµηνία κατασκευής. Η οικογένεια του Κλαψάρ-ζαντέ εμφανίζεται ως παραγγελιοδότης πλήθους κρηνών στη πόλη.
ΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΤΟΥ ΔΙΚΤΥΟΥ ΤΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ ΜΙΧ. ΣΑΒΒΑΚΗ
Η οριζοντιογραφία του σχεδίου που εκπονήθηκε και κατασκευάστηκε από τον Μιχαήλ Σαββάκη την περίοδο 1892-1893 βρίσκεται σε έντυπη µορφή στο γραφείο του Διευθυντή της ΔΕΥΑΡ. Βάσει αυτού, καταρτίζεται ο παρακάτω χάρτης, που επιχειρεί να απεικονίσει την όδευση του τότε δικτύου.
Ενδέχεται να υπάρχουν επιπλέον κλάδοι του υδραγωγείου που λόγω της κακής κατάστασης του αυθεντικού σχεδίου είναι δύσκολο να αναγνωρισθούν.
ΥΔΡΑΥΛΙΚΈΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΆΣΕΙΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΟΘΩΜΑΝΙΚΉ ΠΕΡΊΟΔΟ
Α. ΟΙ ΔΗΜΟΣΙΕΣ ΚΡΗΝΕΣ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Η ΚΡΗΝΗ ΣΤΗΝ ΠΛΑΤΕΙΑ ΠΑΝΤ. ΠΡΕΒΕΛΑΚΗ « ΑΥΤΗ Η ΚΡΗΝΗ ΕΙΝΑΙ ΓΙΑ ΤΗ ΓΕΙΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟ ΕΚΑΜΕ Ο ΕΔΕΧΕΜ ΜΠΕΗΣ ΓΙΑ ΧΑΡΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ 1863 » (Η σύζυγος του Εδεχέμ Κλαψαρζαντέ, η Ναζλή, ήταν αδερφή του Χασάν Μπαμπά)
Η κρήνη παλιότερα βρισκόταν στην γωνία των δρόμων Πατριάρχου Γρηγορίου και Ψιλλάκη, πάνω στον Ανατολικό εξωτερικό τοίχο του 3ου Δημοτικού Σχολείου. Ανήκει στον απλό τύπο της συνοικιακής κρήνης της εποχής της Τουρκοκρατίας.
Κατασκευασμένη από ισόδομη τοιχοποιία, είναι διαρθρωμένη σε τρία οριζόντια επίπεδα: ένα χαμηλό βάθρο πάνω στο οποίο πατούν τέσσερις αβαθείς κόγχες που στέφονται από χαμηλωμένα τόξα και στο μέσον το στόμιο εκροής του νερού. Στο υψηλότερο επίπεδο βρισκόταν η μαρμάρινη κτητορική επιγραφή, που κάλυπτε και το μεγαλύτερο μέρος του. Η κρήνη αυτή αποτοιχίστηκε και μεταφέρθηκε λίγα μέτρα δυτικότερα, στο σημερινό της σημείο, στην περιοχή της Σοχώρας, στην πλατεία Παντελή Πρεβελάκη, απέναντι από την στρατολογία, κατά την διάνοιξη της οδού Ψιλλάκη. Η κατάσταση της κρήνης είναι πολύ καλή, αφού με την μεταφορά της, έγινε και συντήρησή της και αποκατάσταση των φθαρμένων τμημάτων της. Η πόλη του Ρεθύµνου διέθετε µεγάλο πλήθος κρηνών, οι οποίες συνδέονταν µε
τον πυρήνα της γειτονιάς, µε κάποιο τζαµί ή µε ένα πάρκο ή ιδιωτικό χώρο. Μερικές από αυτές σώζονται, άλλες όχι, ενώ άλλες έχουν µεταφερθεί από την αρχική τους θέση. Από γραπτές πηγές και υφιστάμενα κτίσµατα εντοπίζονται συνολικά 22 κρήνες. Στον σαλναμέ (επετηρίδα) του 1875 (Στ. Σφακιωτάκης), καταγράφονται 25 κρήνες στο Ρέθυμνο. Θεωρώ ότι ο αριθμός αυτός δεν περιλαμβάνει αυτές των τεμενών.
Απέναντι από τη Λότζια, επί της Αρκαδίου, που ήταν τζαμί, υπήρχαν βρύσες για τον καθαρμό πριν από την προσευχή και η περιοχή είχε πάρει το όνομα «Βρυσαλάκια». Βρύσες για τον σκοπό αυτό βρίσκονταν επίσης στο τζαμί Ανγκεμπούτ (σημ. Μικρή Παναγία).
ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΚΡΗΝΩΝ ΠΟΛΗΣ ΡΕΘΥΜΝΟΥ
1. Κρήνη του Εδεχέμ μπέη, γιού του Γινούς Κλαψαρζαντέ, κατασκευής 1863-64.
Η λεγόμενη Μεσκηνόβυση μεταφέρθηκε κατά τη διάνοιξη της οδού Ηλιακάκη, στη βορειοδυτική γωνία του Κήπου.
2. Κρήνη στου Βενετσιάνου τον τσεσμέ (Ριμόντι).
3. Κρήνη Πατριάρχου Γρηγορίου και Ψιλλάκη (μη σωζόμενη).
4. Κρήνη του Κασίμ μπέη, γιού του Γινούς Κλαψαρζαντέ, κατασκευής 1863-64, οδ. Πατριάρχου Γρηγορίου 27.
5. Κρήνη του τζαμιού του Καρά Μουσά, 17 ος αιώνας, οδ. Β. Ουγκώ και Αρκαδίου.
6. Κρήνη του Κασίμ μπέη, γιού του Γινούς Κλαψαρζαντέ, κατασκευής 1863-64, οδ. Π. Κορωναίου και Σμύρνης.
7. Κρήνη οδ. Νεόφυτου Πατελάρου, μη σωζόμενη.
8. Κρήνη Αλή Ατζή, στη γωνία της οδού Τσαγρή, μη σωζόμενη
9. Μεγάλη Πηγάδα. Στα χρόνια της Ενετοκρατίας κάλυπτε βασικές ανάγκες της φρουριακής πολιτείας.
10. Κρήνη Αρβανιτιάς (τσεσμέ Βιταλέρη), μη σωζόμενη.
11. Κρήνη Αλή Βαφή, οδ. Τζάνε Μπουνιαλή 63. Σώζονται υπολείμματα.
12. Κρήνη Χασάν Μπαμπά, περιοχή Ορφανοτροφείου, μη σωζόμενη.
13. Κρήνη Φιλαρέτου. Ενετική, στη Μεγάλη Πόρτα, μη σωζόμενη.
14. Κρήνες οδ. Μακεδονίας. Υπήρχαν δύο, που καταστράφηκαν το 1958.
15. Κρήνη Γαζή Χουσεΐν πασά, στον Άγιο Φραγκίσκο. Εξυπηρετούσε το τζαμί.
16. Κρήνη Εδεχέμ μπέη, γιού του Γινούς Κλαψαρζαντέ, κατασκευής 1863-64, οδ. Πρεβελάκη.
17. Κρήνη Αμπιντίν μπέη, κατασκευής 1882, έχει αποτειχιστεί.
18. Κρήνη οικίας οδ. Πατελάρου.
19. Κρήνη επί της οδού Νικηφ. Φωκά 63.
20. Κρήνη Χουσεΐν πασά. Τζαμί-1, μη σωζόμενη (σχέδιο Μιχ. Σαββάκη 1892)
21. Κρήνη Χουσεΐν πασά. Τζαμί-2, μη σωζόμενη (σχέδιο Μιχ. Σαββάκη 1892)
22. Κρήνη επί της οδού Νικηφ. Φωκά 53. Μάλλον ανήκει στην Ενετική περίοδο, σώζονται κάποια υπολείμματα.
23. Κρήνη επί της οδού Βοσπόρου 8-10.
24. Κρήνη επί της οδού Μελισσηνού 84.
25. Κρήνη έξω από την ‘Αμμος Πόρτα, δίπλα στον τουρμπέ του Εσάτ πασά, μη σωζόμενη.
26. Κρήνη στην οδό Βερνάρδου, απέναντι από το σημερινό Ιστορικό Λαογραφικό Μουσείο, μη σωζόμενη.
27. Κρήνη στο εσωτερικό της σημερινής οικίας Δρανδάκη, οδ. Αρκαδίου.
