ΤΑ ΧΑΜΑΜ ΩΣ ΑΝΑΠΌΣΠΑΣΤΟ ΜΈΡΟΣ ΤΟΥ ΟΘΩΜΑΝΙΚΟΎ ΣΥΣΤΉΜΑΤΟΣ ΥΔΡΟΔΌΤΗΣΗΣ
Η πόλη του Ρεθύµνου διαθέτει τουλάχιστον 13 χαµάµ, δύο από τα οποία πιθανόν ήταν δηµόσια ενώ τα υπόλοιπα συνδέονται µε ιδιωτικές οικίες. Διαθέτουν το σύνηθες σύστηµα οργάνωσης του χώρου (ψυχρό, χλιαρό και θερµό δωµάτιο), µε διαφορετικές όμως διαστάσεις, ανάλογα µε τον διαθέσιµο χώρο κάθε οικίας. Το εκτενές αυτό δίκτυο χαµάµ, που σε µεγάλο βαθµό ταυτίζεται µε την όδευση του υδραγωγείου του 1893 του Μιχαήλ Σαββάκη, φαίνεται να υδροδοτείται από αυτό. Παράλληλα, αποδεικνύει την ύπαρξη της κουλτούρας του λουτρού, ως µέσου σωµατικής και ψυχικής κάθαρσης καθώς και κοινωνικοποίησης, καθώς είναι άµεσα συνδεδεµένο µε τον αστικό ιστό και τη ζωή στη πόλη. Σίγουρα χρονολογηµένο στον 19ο αιώνα είναι µόνο το δηµόσιο χαµάµ της οδού Ραδαµάνθυος 25, βάσει της επιγραφής του: «Ω Θεέ: Αυτό το εξαίρετο θερµό λουτρό το κατασκεύασε ο Σαριζάκη Χατζή Χασάν Εφέντι, γιος του Χατζή Μουσταφά. Οι εισερχόµενοι ας είναι γεµάτοι καθαριότητα (ας ευχαριστηθούν). 5 Ιουλίου 1897». Το χαµάµ διέθετε την τυπική τριµερή διάταξη καθώς και τρία επιπλέον θολοσκεπή δωµάτια και δάπεδο είναι επενδυµένο µε µεγάλες ορθογώνιες
πλάκες από λευκό µάρµαρο. Διέθετε επιπλέον υπόκαυστο σύστηµα θέρµανσης των χώρων, όπου διοχετευόταν θερµός αέρας.
Το Χαμάμ στην οδό Νικηφόρου Φωκά 86: Μικρός προθάλαμος οδηγούσε στον θολοσκέπαστο χώρο των αποδυτηρίων του δημόσιου χαμάμ στην οδό Νικηφόρου Φωκά 86 (Μακρύ Στενό). Ακολουθούσε το χλιαρό διαμέρισμα, ορθογώνιας κάτοψης και ημικυλινδρικής κάλυψης, με 15 φωτιστικές οπές στον θόλο. Τον επόμενο, θερμό χώρο, τετραγωνικής κάτοψης, στεγάζει ημισφαιρικός θόλος με 18 φωτιστικές οπές. Στο ανατολικό άκρο του λουτρού υπάρχουν δύο ακόμα μικρά ιδιωτικά δωμάτια. Το 1925 το κτίριο μετατράπηκε σε αρτοποιείο, ο φούρνος του οποίου λειτουργούσε στον χώρο των αποδυτηρίων, ενώ η προσθήκη υπερκείμενης οικίας κατέστρεψε τον θόλο αυτού του διαμερίσματος (Κανετάκη 2004, σ. 263- 265· Digital Crete). Το κτίριο στεγάζει σήμερα μικρή ξενοδοχειακή μονάδα.
Χαμάμ του Πασά: Ιεροδικαστική καταχώριση χωρίς ημερομηνία, τοποθετούμενη όμως με ασφάλεια στο έτος 1657, καταγράφει αγοραπωλησία στη «συνοικία του Πασά» (πιθανότατα εννοείται ο Gazi Deli Hüseyin Paşa, επικεφαλής των στρατιωτικών δυνάμεων που κατέκτησαν το Ρέθυμνο το 1646). Το πωλούμενο ακίνητο συνορεύει με το χαμάμ του Πασά από τη μια πλευρά και με δημόσιο δρόμο από την άλλη (Oğuz 2002, σ. 407, αρ. 817. Βλ. και Water in Crete). Το ίδιο χαμάμ του Πασά αναφέρεται ως όριο πωλούμενου σπιτιού και σε άλλη
ιεροδικαστική πράξη, του 1657 (Oğuz 2002, σ. 368, αρ. 654· Water in Crete).
ΤΑ ΜΙΚΡΟΤΕΡΑ ΧΑΜΑΜ ΣΕ ΚΑΤΟΙΚΙΕΣ ΤΟΥ ΡΕΘΥΜΝΟΥ
1. Κατοικίας Συμβούλων, Φορτέτζα
2. Οικίας στη Φορτέτζα (δεν σώζεται)
3. οδ. Μάρκου Ρενιέρη 16
4. οδ. Μίνωος 3
5. οδ. Μάρκου Μπότσαρη 9
6. οδ. Αρκαδίου 214-216
7. οδ. Τρικούπη 16
8. οδ. Ξανθουδίδου 10
9. οδ. Νεοφύτου Πατελάρου 5
10. οδ. Νικηφόρου Φωκά 86
11. οδ. Νικηφ. Φωκά 66-68
12. οδ. Γοβατζιδάκη 21
13. Ραδαμάνθυος 25
14. Οικίας Χατζημπεκυράκη, οδ. Αγίας Βαρβάρας.
Το κτίριο στεγάζει σήμερα μικρή ξενοδοχειακή μονάδα.
AΠΌ ΤΗΝ ΟΘΩMΑΝΙΚΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ, ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΌ ΚΡΆΤΟΣ
Στα τέλη του 19ου αιώνα το υδροδοτικό σύστηµα της πόλης του Ρεθύμνου µετασχηµατίζεται και εκσυγχρονίζεται. Την περίοδο αυτή, στο πλαίσιο αποδυνάµωσης της Οθωµανικής Αυτοκρατορίας αλλά και ενίσχυσης της έννοιας της εθνικής ταυτότητας και των συνόρων των βαλκανικών χωρών, πραγµατοποιείται το 1896 η Κρητική επανάσταση που οδηγεί στην Κρητική Πολιτεία. Την περίοδο 1898 – 1913, που η Κρήτη δεν ανήκει πλέον στην Οθωµανική Αυτοκρατορία αλλά βρίσκεται υπό την προστασία των Μεγάλων Δυνάµεων, στο Ρέθυμνο οι Ρώσοι εκτελούν σειρά νέων έργων με στόχο την περαιτέρω αστικοποίηση της πόλης. Το 1913, όταν πραγματοποιείται η πολυπόθητη ένωση της Κρήτης µε την Ελλάδα, έχει κατασκευαστεί ο κήπος στον Πύργο του Νερού (Σου Κουλέ) του ενετικού λιµανιού (1898) και το σύστηµα υδροδότησης έχει επεκταθεί έως
αυτόν. Παράλληλα, η κατεδάφιση των τειχών στο όνομα της υγιεινής, επιφέρει επέκταση της πόλης και ανάδειξη νέων, οικοδοµήσιµων εκτάσεων. Με την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσµών που πραγματοποιείται μια δεκαετία αργότερα σύμφωνα με τη Συνθήκη της Λωζάνης, οι πρόσφυγες που φτάνουν στην πόλη από την Μικρά Ασία καταλήγουν στην Καλλιθέα, στα Μισίρια και γενικά σε οικισμούς όπου ζούσε κυρίως μουσουλμανικός πληθυσμός, καταλαµβάνοντας αρχικά εκτάσεις ανεπιθύµητες μέχρι τότε (ελώδεις περιοχές κλπ.). Συμβάλλουν έτσι στην επέκταση της πόλης προς τα ανατολικά. Την εποχή αυτή είναι που κατασκευάζεται και ο Δημοτικός Κήπος, στη θέση του παλαιού μυσουλμανικού νεκροταφείου. Το 1952 πλέον, ο Δήµαρχος Στυλιανός Ψυχουντάκης κατασκευάζει µια επιπλέον δεξαµενή στο Μασταµπά, για την ύδρευση της πόλης που φτάνει πλέον μέχρι τα Πευκάκια. Ο Μασταµπάς παραµένει το σηµείο πρώτης συλλογής το νερού και διανοµής του στο υπόλοιπο δίκτυο, υδροδοτούµενος πάντα από την πηγή Μάννα του Νερού. Το δίκτυο του Μ. Σαββάκη βρίσκεται ακόµα σε λειτουργία, µε φθαρµένους πλέον σωλήνες, όπου κατά τόπους εισρέουν τα όµβρια. Το 1980 ο Δήµαρχος Δηµήτριος Αρχοντάκης ιδρύει τη ΔΕΥΑΡ και, σταδιακά, αλλάζει ριζικά το δίκτυο της πόλης, που εκµεταλλεύεται στο εξής τις πηγές της Αργυρούπολης αλλά και γεωτρήσεις στα νότια του Ρεθύµνου. Το δίκτυο του Μ. Σαββάκη όμως λειτουργεί ακόμα, ως ένα βαθµό, εξυπηρετώντας πιθανόν κάποιες δευτερεύουσες ανάγκες της πόλης, όπως οδοκαθαρισµός κλπ.
ΜΕΛΕΤΗ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΠΗΓΑΙΩΝ ΥΔΑΤΩΝ ΑΓΙΑΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ – ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ
Λίγους μήνες μετά την αποχώρηση του μουσουλμανικού πληθυσμού και την άφιξη των Μικρασιατών προσφύγων, η «Κρητική Επιθεώρησις» (6/11/1925) δημοσιεύει μελέτες για συμπληρωματική ύδρευση της πόλης με μεταφορά των υδάτων των πηγών της Αγίας Παρασκευή. Συγκεκριμένα, στη μελέτη του υδραυλικού μηχανικού Δ. Παλαιολόγου αναφέρεται ότι η παροχή της πηγής του Αγίου Ιωάννη, τον Δεκέμβριο του 1925
ανερχόταν σε 10 λίτρα το δευτερόλεπτο. Στον πληθυσμό της πόλης, 10.000 κάτοικοι τότε, αντιστοιχούσαν 86 λίτρα νερού ημερησίως, ποσότητα που κρίνεται ανεπαρκής. Αναφέρεται ακόμη στη μελέτη ότι, με τις πρώτες βροχές, το νερό θολώνει εξ αιτίας της ανεπαρκούς διήθησης των επιφανειακών υδάτων από τις ρωγμές που
παρουσιάζουν τα παρακείμενα στην πηγή αργιλοασβεστολιθικά πετρώματα. Γι αυτό ο Δήμος πρέπει να προσφύγει στην ύδρευση της πόλης από άλλες πηγές. Στο φύλλο της 11 Νοεμβρίου 1925 της ίδιας εφημερίδας δημοσιεύεται έκθεση σχετική με τις πηγές της Αγ. Παρασκευής, σε απόσταση 5 χλμ. από την πόλη και σε υψόμετρο 415 υ.θ., που αναβλύζουν σε τρία σημεία. Η παροχή υδάτων, όπως είχε μετρηθεί τον π. Ιούλιο, ανερχόταν σε 3 λίτρα /sec. Εκτιμάται ότι η συστηματική υδρομάστευση θα αποδώσει 5 λίτρα /sec. Αν και δεν διατίθεται δελτίο χημικής ανάλυσης του νερού, βάσει της γεωλογικής σύστασης του εδάφους, αυτό κρίνεται πόσιμο, διαυγές, άνευ οσμής ή δυσάρεστης γεύσης, εύγευστο και αδιαμφισβήτητης καταλληλότητας.
Τα ύδατα θα μεταφέρονταν σε δεξαμενή στον Ευληγιά, σε υψόμετρο 118 υ.θ. Δημοσίευμα της εφημ. «Κρητική Επιθεώρησις», της 11ης Αυγούστου 1929, με τίτλο «Η ύδρευση της πόλης», μας πληροφορεί ότι η σχετική μελέτη του μηχανικού Δ. Παλαιολόγου είχε απορριφθεί από το Υπουργείο Συγκοινωνίας για
τεχνικούς λόγους. Αργότερα ο Ρεθεμνιώτης καθηγητής Γεωλογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Μ.Μαραβελάκης, εξέτασε τις πηγές της Αγ. Παρασκευής και την επομένη υπέβαλε έγγραφη γνωμάτευση:
«Πρόκειται ουχί περί της υδρομαστεύσεως της στοάς ενός συγκεκριμένου υδροφόρου ορίζοντα, αλλά απλώς διά της συσσωρεύσεως εδαφικού ύδατος. Έχω την γνώμη ότι η τοποθεσία αύτη δεν θα ημπορέση εις το μέλλον να ικανοποιήση τας ανάγκας του Δήμου. Διότι, ενώ η στοά θα αποδίδη κατά τα πρώτα έτη μιαν ικανοποιητικήν ποσότητα, μετά πάροδον ετών τινων, θα αρχίση να ελαττούται βαθμιαίως ένεκα εξαντλήσεως του υδρολογικού αποθέματος. Η χαράδρα εντός της οποίας ευρίσκεται η πηγή του Αγ. Ιωάννη, αποτελεί τομή
του τριτογεννούς πινακίου που αποτελείται από πετρώματα κατάλληλα διά την συγκράτησιν ύδατος. Εάν εις το σημείον που εκτελείται υδροληψία, κατασκευασθή υπόγειος διερευνητική στοά με διεύθυνσιν ΝΔ-ΒΑ θα προκύψουν δύο τινά:
α) θα αυξηθή σημαντικώς η σημερινή παροχή του ύδατος και
β) θα αποφευχθή η κατά τας χειμερινάς περιόδους θόλωσις του ύδατος ήτις προκύπτει ένεκα της γειτνιάσεως του χειμάρρου Καμαράκι, τα νερά του οποίου αναμιγνύονται μετά του υποκειμένου υδροφόρου ορίζοντος.
Εις την υπηρεσίαν του Δήμου έδειξα τον τρόπον και τας λεπτομερείας της κατασκευής της διερευνητικής στοάς, καθώς επίσης υπέδειξα τους φόβους και τον τρόπον αποφυγής της επικοινωνίας της στοάς ταύτης μετά υποκειμένου επίσης ορίζοντος αλμυρού, όστις πιθανώτατα να παρουσιασθή. Η πρώτη λύσις δεν συμφέρει. Η δεύτερη, εκ του Αγ. Ιωάννου, έχει πλούσιο απόθεμα ύδατος, αρκεί προς τούτο να διερευνηθεί δι’ υπογείου στοάς μεθοδικώς και επί τη βάσει ωρισμένων υποδείξεων, αίτινες ήδη εδόθησαν εις την υπηρεσίαν του Δήμου».
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΗΣ ΥΔΡΕΥΣΗΣ ΤΟ 1935. ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΠΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΕΙ Ο ΧΕΙΜΑΡΡΟΣ ΚΑΜΑΡΑΚΙ
Μελέτη που συνέταξε ο διευθυντής του Υγειονομικού Κέντρου Ρεθύμνης Κουκάκης για το ζήτημα της ύδρευσης της πόλης είχε δημοσιευτεί στην «Κρητική Επιθεώρηση» στις 26 Οκτωβρίου 1935. Υποδεικνύονται με αυτή μέτρα που πρέπει να ληφθούν και προτείνονται ορισμένες επιδιορθώσεις και προσθήκες:
1. Ο τρούλος όπου η πηγή στερείται φρεατίου επίσκεψης.
2. Πιθανόν το νερό της πηγής μολύνεται με πρόσμιξη του χειμάρρου Καμαράκι τους χειμερινούς μήνες, πράγμα που μπορεί να εξακριβωθεί πειραματικά.
3. Ο θολωτός αγωγός που οδηγεί το νερό στη δεξαμενή καθίζησης είναι υλικού διαπερατού από τα νερά του χειμάρρου.
4. Η υγεία ολόκληρης της πόλης βρίσκεται στο έλεος του χειμάρρου Καμαράκι.
5. Εάν κάποιος ουρήσει ή αποπατήσει στον χείμαρρο Καμαράκι, ή πάσχει από δυσεντερία, χολέρα κλπ., ολόκληρη η πόλη μπορεί να προσβληθεί !
6. Η δεξαμενή καθίζησης είναι μικρή και γεμάτη άμμο και πρέπει να καθαριστεί.
7. Ο σιδεροσωλήνας που φέρει το νερό από τη δεξαμενή καθίζησης είναι παλαιός, όπως και το δίκτυο διανομής του νερού στην πόλη.
9. Η ροή του νερού δεν είναι συνεχής, αλλά περιοδική. Έτσι, το κενό που δημιουργείται στους σωλήνες όταν δεν ρέει νερό, τείνει να πληρωθεί με εισρόφηση υγρών από οχετούς, υπονόμους κλπ. Οπότε ενυπάρχει κίνδυνος μόλυνσης και επιδημίας στην πόλη.
10. Η υψομετρική διαφορά μεταξύ δεξαμενής διαμονής του νερού και ορισμένων συνοικιών της πόλης καθιστά αδύνατη την ύδρευσή τους, αφού βρίσκονται ψηλότερα.
11. Χημική και μικροβιολογική εξέταση του νερού δεν έχει εκτελεστεί.
Προτεινόμενα μέτρα:
Εκτός από την κατασκευή του υδραγωγείου σύμφωνα με προηγούμενες υποδείξεις, την προστασία του τρούλου και την εκτέλεση της διερευνητικής στοάς που είχε υποδείξει ο κ. Μαραβελάκης, πρέπει επίσης να επακολουθήση:
1. Κατασκευή μεγαλύτερης δεξαμενής καθίζησης.
2. Κατασκευή νέας δεξαμενής διαμονής δίπλα στη δεξαμενή καθίζησης, σε υψόμετρο που να καθιστά εφικτή την ύδρευση όλων των συνοικιών.
3. Εγκατάσταση μηχανήματος στη δεξαμενή καθίζησης για την ανύψωση του νερού στη νέα δεξαμενή διαμονής.
4. Εγκατάσταση μηχανήματος χλωριώσεως του νερού στη δεξαμενή διανομής.
5. Αντικατάσταση του παλαιού δικτύου.
6. Τοποθέτηση υδρομετρητών στα σπίτια.
7. Εφοδιασμός του Υγειονομικού Κέντρου Ρεθύμνης με τις αναγκαίες συσκευές και όργανα για τη χημική και μικροβιολογική παρακολούθηση του νερού.
8. Εάν υπάρχει οικονομική δυσχέρεια, προτεραιότητα θα πρέπει να δοθεί στην κατασκευή νέου υδατοστεγούς υδραγωγείου με προστασία του τρούλου και στην τοποθέτηση υδρομετρητών στα σπίτια.
ΠΗΓΕΣ & ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Σφακιωτάκης Στ., «Εκπαιδευτικά και θρησκευτικά ιδρύματα στην ύστερη οθωμανική Κρήτη με βάση το Σαλναμέ του 1875», Σεμιναριακή εργασία, Παν/μιο Κρήτης, τμ. Ιστορίας και Αρχαιολογίας, 2012-13.
Κανετάκη Ελένη, Οθωμανικά λουτρά στον ελλαδικό χώρο, Τ.Ε.Ε., Αθήνα 2004.
Παπαδάκης Χαρ., Τα χασαπιά του Ρεθύµνου και όχι µόνο, Ρέθυµνο 2005.
Κολοβός Ηλίας, Τα οθωµανικά µνηµεία του Ρεθύµνου.
Αχτύπη Μαρία, «Λαϊκές κρήνες στο Ρέθυμνο», Πτυχιακή εργασία, Αθήνα 2008.
Άννα Ανδροβιτσέα, Το οθωμανικό σύστημα υδροδότησης, Η πόλη του Ρεθύμνου.
Heleni Porfyriou, The Cartography of Crete in the First Half of the 17th Century: a Collective Work of a Generation of Engineers
Ιωάννα Θ. Στεριώτου, Οι Βενετικές οχυρώσεις του Ρεθύμνου (1540-1846)-Συμβολή στην φρουριακή αρχιτεκτονική του 16 ου και 17 ου αιώνα, Αθήνα 1992, τ. Α’ και Β’
«Θα έχουμε νερό αύριο;» έκδοση Δ.Ε.Υ.Α.Ρ., Δημ. Ζ. Αρχοντάκη, Δημάρχου Ρεθύμνης, Αντιπροέδρου Δ.Ε.Υ.Α.Ρ., Ρέθυμνο, Ιούνιος 2002
Yiannis Spyropoulos, Running water for the officials, rainwater for the poor: symbolic use and control of water in early modern Ottoman Crete
https://rethymniates.blogspot.com/2017/01/blog-post_34.html : Μαρτυρίες Χριστοφ. Σταυρουλάκη
https://waterincrete.ims.forth.gr/
