Η αγία Βαρβάρα, η μεγαλομάρτυς (4 Δεκ.), κατέστη μια από τις εξέχουσες και δημοφιλέστερες αγίες της Ορθοδοξίας. Έζησε στη βασιλεία του Μαξιμιανού (286-305), διαπομπεύθηκε και υπέφερε πολλά βασανιστήρια και, στο τέλος, «πατρικαῖς χερσί, τῷ πατρικῷ ξίφει, την τελείωσιν δέχεται», με αποκεφαλισμό, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου «καί ἐχθροί τοῦ ἀνθρώπου οἱ οἰκιακοί αὐτοῦ» (Ματθ. ι, 36).
Προστάτις της υγείας
Ο λαός μας πιστεύει ότι η αγία Βαρβάρα προφυλάσσει και θεραπεύει τους ανθρώπους από ρευματικά και αρθριτισμούς και από τη φοβερότατη μάστιγα της ευλογιάς και μάλιστα αυτής των μικρών παιδιών. Αν σκεφθεί κανείς πόσο κακό προξενούσε παλιότερα η αρρώστια αυτή στα μικρά παιδιά, αυλακώνοντας το πρόσωπάκι τους με πολλά αντιαισθητικά σημάδια, αντιλαμβάνεται πόση λατρεία απολάμβανε η Αγία στους παλιούς χρόνους, τότε που το εμβόλιο της ευλογιάς ήταν ακόμα άγνωστο. Γι’ αυτό και τα νοσοκομεία των λοιμωδών νοσημάτων έχουν και σήμερα ως έμβλημά τους την εικόνα της Αγίας.
Στην Ηλεία, περαιτέρω, λένε ότι η αγία Βαρβάρα βαρβαρώνει (λαογραφική παρετυμολογία από το όνομά της) τις έγκυες γυναίκες, τις κάνει, δηλαδή, πιο σκληρές και ανθεκτικές στους κινδύνους της εγκυμοσύνης1. Η αγία Βαρβάρα προστατεύει, επίσης, και από παθήσεις των οφθαλμών και από τον αιφνίδιο θάνατο2. Γι’ αυτό το τελευταίο, τον αιφνίδιο θάνατο, η αγία Βαρβάρα ζωγραφίζεται, πολλές φορές, με ένα άγιο Ποτήριο στο χέρι, πράγμα που φανερώνει την επιθυμία της να μη στερηθούν οι ετοιμοθάνατοι τη θεία κοινωνία.
Η «βαρβάρα»
Αν και το εμβόλιο της ευλογιάς έχει σήμερα εξαφανίσει την ασθένεια αυτήν, όμως, συχνά, ξαναζούν σε διάφορα μέρη του ελληνισμού παλιά λατρευτικά έθιμα, που αναφέρονται στην εκζήτηση της προστασίας της Αγίας, την οποία ο λαός μας αισθάνεται μέσα του ζώσα και πολύ δυνατή. Έτσι, οι πιστοί συνηθίζουν και σήμερα να προσφέρουν στην Αγία μελόπιττα, κόλυβα και κολυβόζουμο, που, από το όνομά της, λέγεται και αυτό «βαρβάρα». Σε μερικά μέρη της Μ. Ασίας (Σιγή, Μπαϊντίρι) οι γειτόνισσες κάθε σταυροδρομιού πήγαιναν η κάθε μια και από κάτι που χρειαζόταν για να γίνει η «βαρβάρα». Άλλη πήγαινε το σιτάρι, που το κοπάνιζαν εκεί έξω στο σταυροδρόμι, άλλη τη ζάχαρη και άλλη τις σταφίδες, τα αμύγδαλα και τα μπαχαρικά και εκεί έξω την έβραζαν. Το πρωί φώναζαν τον παπά να τη διαβάσει και μετά τη μοίραζαν στα σπίτια τους.
Υπενθυμίζουμε ότι πρόγονος της εν λόγω «βαρβάρας» όπως και των χριστιανικών κολλύβων είναι η αρχαιοελληνική «πανσπερμία», ένα μείγμα από καρπούς όλων των ειδών, το οποίο προσέφεραν την «Ημέρα των Χυτρών», δηλαδή την τρίτη και τελευταία μέρα της εορτής των Ανθεστηρίων, η οποία ήταν κάτι ανάλογο με τη μέρα των νεκρών. Η λατρευτική αυτή διαδικασία δεν είναι τίποτε άλλο παρά φανερή επιβίωση όμοιας λατρείας, που προσέφεραν κατά την αρχαιότητα στην «κουροτρόφο» θεά Εκάτη, που λεγόταν και «ενοδία» ή «τριοδίτης», γιατί, ακριβώς, καθόταν στα σταυροδρόμια και στα σταυροδρόμια της προσφερόταν η λατρεία. Από την αρχαία αυτήν λατρεία διατηρήθηκε και το έθιμο να φτιάχνουν και να προσφέρουν στην αγία Βαρβάρα τα «βαρβαροκόλυβα» και άλλα τρόφιμα3.
Προστάτης του πυροβολικού
Η αγία Βαρβάρα είναι, περαιτέρω, προστάτης του πυροβολικού και των ορυχείων. Η επίσημη καθιέρωσή της στον Ορθόδοξο ελληνικό χώρο έγινε στις 4 Δεκεμβρίου του έτους 1829. Παλιότερα, «Αγία Βαρβάρα» ονόμαζαν οι ναυτικοί μας τις πυριτιδαποθήκες και τους χώρους πυρομαχικών των πολεμικών πλοίων. Στην καθιέρωση αυτήν υπάρχει, εμφανώς, ταύτιση του κεραυνού με το πυροβόλο όπλο, γιατί, σύμφωνα με το συναξάρι της Αγίας, η θεία Δίκη «κατῆλθεν ἐξ οὐρανού» με τη μορφή κεραυνού και κατέκαυσε τον θηριώδη παιδοκτόνο πατέρα της, ενώ για τον ίδιο λόγο η αγία Βαρβάρα θεωρείται προστάτης και κατά του κεραυνού.
Όπως είδαμε μέχρις εδώ, η αγία Βαρβάρα προστατεύει, κυρίως, τον φρουριακό και πολεμικό χώρο της χώρας (κανόνια, πυροβόλα όπλα, συντεχνίες πυρίτιδας, πυριτιδοποιεία και καλυκοποιεία και από τον μεσαίωνα και εξής και τα θύματα της πυρίτιδας). Κοντά σε αυτά, όμως, η αγία Βαρβάρα θεωρείται προστάτιδα και πολλών δραστηριοτήτων του ειρηνικού χώρου, όπως των σταφιδεργατών του Ηρακλείου, αυτών που χειρίζονται κάθε είδους μηχανοκίνητο μέσο (αυτοκίνητο, τραίνο, αεροπλάνο), των μεταλλωρύχων, των λατόμων, των πανδοχέων και των αρχιτεκτόνων. Επίσης, την αγία Βαρβάρα επικαλούνται οι ψυχορραγούντες και πολλές φορές (ιδιαίτερα στην Δύση) οι φυλακισμένοι.
Έφορος και κυρία επί των φυσικών στοιχείων
Η αγία Βαρβάρα θεωρείται έφορος και κυρία και επί των φυσικών στοιχείων, της καταιγίδας, της πυρκαγιάς και ειδικά του κεραυνού. Στη Θράκη, επίσης, παρετυμολογικά, πιστεύουν ότι η αγία Βαρβάρα «βαρβατίζει» (= δυναμώνει) τα χωράφια, για να δώσουν πολύ καρπό. Προς τούτο ο παπάς κατά τη θεία λειτουργία «βγάζει» ύψωμα. Η γυναίκα που το παίρνει το βάζει στα εικονίσματα και, όταν ξεραθεί, το παραχώνει στο χωράφι για να «βαρβατίσει»4.
Αλλά και με την έννοια του δυνατού ψύχους που επικρατεί ή τότε αρχίζει να δυναμώνει (βαρβαρώνει), γιατί με την εορτή της αγίας Βαρβάρας άρχεται ο χειμώνας, στη γιορτή των τριών αγίων του τριημέρου (αγίας Βαρβάρας, αγίου Σάββα, αγίου Νικολάου), ο λαός μας (Σιάτιστα κ.ά.) συνηθίζει να λέγει ασμάτια και παροιμίες αναφερόμενος στο γεγονός αυτό της σφοδρότητας του ψύχους: «Η αγία Βαρβάρα βαρβαρώνει (= το κρύο δυναμώνει), ο άγιος Σάββας σαβανώνει (= με το χιόνι που είναι άσπρο σαν σάβανο) και ο αϊ-Νικόλας παραχώνει (= κουκουλώνει)».
Εικονισμός
Η αγία Βαρβάρα, ως Εμβληματοφόρος αγία, εξεικονίζεται με τα εξής σύμβολα, που το καθένα έχει τον δικό του συμβολισμό: σταυρό, πύργο, λουτρό με τρεις θυρίδες, σύμβολα πυροβολικού (κανόνι), άγιο δισκοπότηρο και κλάδο φοίνικος στο χέρι.
1 Ντ. Ψυχογιού, «Ηλειώτικα παιδοκόμια», Λαογραφία 13 (1950), 346.
2 George A. Williamson, «Οι προστάται της Ιατρικής Άγιοι εν τη Ελληνική Εκκλησία», Κυπριακά Χρονικά, 6 (1929), 225-26.
3 Γ. Α. Μέγα, Ελληνικαί εορταί και έθιμα της λαϊκής λατρείας, Αθήναι 1957, 33.
4 Ελπ. Σαραντή-Σταμούλη, «Προλήψεις και δεισιδαιμονίες της Θράκης», Λαογραφία 13 (1950), 106.
www.ret-anadromes.blogspot.com
